Historia

Tajne zakłady chemiczne IG Farben w Wałbrzychu

Tajne zakłady chemiczne IG Farben w Wałbrzychu
Grzegorz Sanik

Poznaj historię nieznanych zakładów chemicznych w Wałbrzychu, należących do potężnego niemieckiego koncernu chemicznego IG Farben. Zadaniem wałbrzyskich zakładów była produkcja na potrzeby wojenne toluenu, metanolu oraz nadtlenku wodoru. Dziś ponad 70 lat od zakończenia wojny, dzięki publikacji Romualda Owczarka, możemy odkrywać losy nieznanych dotąd fabryk Hitlera w Wałbrzychu.

W czasie II Wojny Światowej w Waldenburgu na Śląsku, dzisiejszym Wałbrzychu, zlokalizowane były zakłady produkujące syntetyczny metylobenzen, zwany popularnie toluen. Wybudowano także trzeci pod względem wielkości produkcji w III Rzeszy, zakład wytwarzający metanol. Rozpoczęto również budowę fabryki, której celem była produkcja nadtlenku wodoru, potrzebnego do paliwa rakietowego. Jak to się stało, że o ich istnieniu nie wiedzieliśmy przez dziesiątki lat?

Zakłady Produkcji Metylobenzenu – Toluenu

Powszechnie przez wiele lat uważano, że w Wałbrzychu były zlokalizowane zakłady produkujące syntetyczną benzynę, która to była uzyskiwana w wyniku syntezy chemicznej przy udziale węgla brunatnego. Tego typu zakłady zlokalizowano również w Policach. Taka informacja pochodziła od agenta ZWZ Armii Krajowej, który 1942 roku przedstawił meldunek na ten temat. W Wałbrzychu jednak węgla brunatnego nie wydobywano, a notatka sporządzona przez agenta zwierała wiele dziś oczywistych błędów. Jak więc było naprawdę?

Przed wybuchem wojny na Wzgórzu Matyldy w Wałbrzychu, potężna rodzina Hochbergów von Pless postanowiła wybudować zakłady azotowe i fabrykę kwasu siarkowego. Hochbergowie byli znanym rodem posiadającym w regionie kopalnie, zakłady koksownicze oraz sławny Zamek Książ. Jednak sytuacja finansowa rodu ulegała systematycznemu pogorszeniu. Decyzja o budowie zakładów azotowych okazała się chybiona. Na produkt nie było zbytu, więc w połowie lat 30 zostały one przejęte przez syndyk.

Zakłady Azotowe przerobione poźniej na zakłady chemiczne IG Farben - Źródło: dolny-slask.org.pl

Zakłady Azotowe przerobione poźniej na zakłady chemiczne IG Farben – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wkrótce wybuchła wojna i Niemcy zaczęli szukać możliwości zastąpienia oryginalnych produktów syntetycznymi substytutami. Takie kroki poczyniono również w stosunku do metylobenzenu, zwanego toluenem. Toluen jest bezbarwną, przeźroczystą i łatwopalną cieczą. Podczas wojny wykorzystywany był do produkcji materiałów wybuchowych, a konkretnie trotylu. Był również składnikiem wysokooktanowych paliw lotniczych. Podjęto więc decyzję o budowie zakładów toluenu na bazie już wybudowanych nowych zakładów azotowych w Wałbrzychu, które to zostały przejęte przez państwo. Misję budowy zakładów powierzono potężnemu koncernowi chemicznemu IG Farben (Interessen Gemeinschaft Farbenindustrie AG). IG Farben był jednym z najważniejszych producentów III Rzeszy, dostarczających ogromne ilości materiałów chemicznych na potrzeby nazistowskiej machiny wojennej.

Rozbudowa zakładów IG Farben

Budowa zakładów metylobenzenu ruszyła w czerwcu 1941 roku. Syntetyczny toluen otrzymał również roboczą nazwę Witol. Pierwsze wyprodukowane partie chemikaliów okazały się zaskakująco dobrej jakości. Postanowiono więc dalej rozbudowywać tajne wałbrzyskie zakłady. W ramach tworzenia  zakładów toluenu, wybudowano również od podstaw fabrykę metanolu. Rozbudowa zakładów na Wzgórzu Matyldy sprawiła, że zwiększyło się także zapotrzebowanie na gaz koksowniczy. Podjęto więc kolejną decyzję, tym razem o budowie zakładu produkcji gazu syntezowego – Wasseranlage. Jednak z jakichś powodów nie udało się zakończyć tej inwestycji.

Po rozbudowie zakładów w Wałbrzychu, wielkość produkcji toluenu zaplanowano na 4 tys. ton miesięcznie. W szczytowym okresie na przełomie roku 1944-45 na Wzgórzu Matyldy pracowało ponad 800 osób.

Plany zakładów naniesione na współczesne zdjęcie satelitarne - Źródło: dolny-slask.org.pl i Google Earth

Plany zakładów naniesione na współczesne zdjęcie satelitarne – Źródło: dolny-slask.org.pl i Google Earth

Zakład Produkcji Nadtlenku Wodoru – Geprolu

Zakład produkcji metylobenzenu okazał się na tyle dużym sukcesem, że postanowiono uruchomić w Wałbrzychu kolejną fabrykę. Tym razem chodziło o zakład produkcji nadtlenku wodoru. Nadtlenek wodoru był wykorzystywany, jako utleniacz do paliwa rakietowego, a te z kolei było wykorzystywane w konstrukcjach typu rakiety V-2 i rakietoplany Messerschmitt Me-163. Decyzja o budowie fabryki nadlenku wodoru została podjęta po tym, jak alianci zbombardowali zakłady doświadczalne w Ludwigshafen. Uzyskiwany eksperymentalną metodą nadtlenek wodoru otrzymał nazwę Geprol. Szacowano, że zakład produkcyjny ma wytwarzać około 2 tys. ton tego związku chemicznego na miesiąc. Nie udało się jednak ukończyć jego budowy przed zakończeniem wojny. Szacuje się, że wykonano około 1/3 prac potrzebnych do ukończenia budowy.

Rakieta V-2 z zaznaczonym zbiornikiem nadtlenku wodoru

Rakieta V-2 z zaznaczonym zbiornikiem nadtlenku wodoru

 

Likwidacja Zakładów Chemicznych

W odróżnieniu do wielu zwykłych fabryk produkcyjnych, zakładów chemicznych z Wałbrzycha nie udało się ewakuować w głąb III Rzeszy. Zapewne dlatego, że wygaszanie procesów chemicznych nie można przeprowadzić z dnia na dzień. Kadra wałbrzyskich zakładów IG Farben wyjechała przed wkroczeniem Rosjan. Natomiast w czerwcu 1945 roku do Wałbrzycha wkroczyły sowieckie brygady trofiejne, które rozmontowały zakłady na Wzgórzu Matyldy i wywiozły za Bug.

Mapa IG Farben w Wałbrzychu

 

Niezwykła historia wałbrzyskich zakładów IG Farben została opisana oraz udokumentowana w książce Romualda Owczarka „Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera”. Opisuje ona także losy innych zakładów produkcyjnych na terenie Dolnego Śląska. Osoby, które chcą zgłębić wiedzę na ich temat, zapraszam do jej nabycia. Naprawdę warto.

Wzgórze Matyldy, po zakładach IG Farben pozostał tylko gruz - Grudzień 2015

Wzgórze Matyldy, po zakładach IG Farben pozostał tylko gruz – Grudzień 2015

Zabytkowy Gościniec z końca XIX wieku - Wzgórze Matyldy

Zabytkowy Gościniec z końca XIX wieku – Wzgórze Matyldy

Stacja Wałbrzych Fabryczny przy Wzgórzu Matyldy - W tle szyby Kopalni "Wałbrzych"

Stacja Wałbrzych Fabryczny przy Wzgórzu Matyldy – W tle szyby Kopalni „Wałbrzych”

BIBLIOGRAFIA

  1. Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera – Romuald Owczarek
  • Pollyanna

    bardzo ciekawa historia 🙂 aż żal, że fabryka nie przetrwała i podzieliła losy podobnych zakładów, rozgrabionych i zniszczonych przez władze rosyjskie. przypomina mi to historię jednej z największych w Europie cementowni, która mieściła się w Lubinie w woj. zachodniopomorskim. w czasie wojny zaopatrywała Niemców w cement do budowania umocnień obronnych, a w 1945 roku zdemontowane urządzenia zostały wywiezione przez armię rosyjską. część z nich nawet nie przetrwała transportu. a gdyby takie fabryki przetrwały jednak wojnę….ech, można tylko pomarzyć 🙂

  • Tomek J.

    Fajny artykuł. Jeśli już wspomniałeś o IG Farben, to proponuję wysłuchać wykładu Dr. Ratha. Ponieżej link do niego. Naprawdę ciekawe.

    https://www.youtube.com/watch?v=s5qZhovPFyQ

Historia
Grzegorz Sanik
@grzegorz_sanik

Prowadzę tego bloga oraz portal o ciekawych miejscach i atrakcjach Elomaps.com. Przygotowuję także filmy dokumentalne na YouTube.

Więcej w kategorii Historia

twarz

Wszyscy całowaliśmy tę kobietę – Nieznajoma z Sekwany

Grzegorz Sanik3 grudnia 2016
panorama-gory

Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich z 1937 roku

Grzegorz Sanik28 listopada 2016
iww

Koszmar I Wojny Światowej – Nerwica Wojenna

Grzegorz Sanik15 listopada 2016
wroclaw

Tak przez 20 lat zmienił się Wrocław! – Porównanie zdjęć

Grzegorz Sanik10 listopada 2016
mapaslask

Mapa Śląska, Czech i Moraw z 1680 roku

Grzegorz Sanik1 listopada 2016
panorama

Niezwykła panorama Warszawy z 1873 roku

Grzegorz Sanik22 października 2016
hitler

Zaginiona autostrada Hitlera – Autostrada Wrocław-Wiedeń

Grzegorz Sanik19 października 2016
wola

Animacja przedwojennej Warszawy – Warszawa 1935 Wola

Grzegorz Sanik30 września 2016
koleje

Polskie Koleje Państwowe – 90. Rocznica powstania PKP

Bartek Przybyła24 września 2016