Życie na średniowiecznym Zamku Grodno

W pierwszej połowie filmu zapraszam na wywiad z panią prof. Małgorzatą Chorowską z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Architekt, inżynier, specjalistką w dziedzinie średniowiecznych zamków i rezydencji. Autorką badań i rozpoznania architektonicznego prowadzonego na Zamku Grodno, których efekty mogliśmy oglądać w poprzednim filmie. W drugiej połowie filmu zabieram widzów na spacer po wnętrzach zamku górnego. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, do czego mogły służyć poszczególne pomieszczenia, których pozostałości zachowały się w najstarszych częściach zamku.

Podstawowymi dwoma typami pomieszczeń mieszkalnych w zamkach były komory i izby. Komora, z języka niemieckiego „Kammer”, była pomieszczeniem nieogrzewanym, które mogło służyć np. do spania, albowiem spało się w zimnym. Dodatkowo w komorze mogła znajdować się toaleta do załatwiania podstawowych potrzeb, najczęściej w postaci wykuszu latrynowego. Drugim typem pomieszczenia była izba, z języka niemieckiego „Stube”. Izba, w przeciwieństwie do komory, była pomieszczeniem ogrzewanym, np. za pomocą pieca. To w niej za dnia toczyło się życie mieszkańców zamku. Na Grodnie, oprócz komór i izb, możemy wyróżnić także tzw. salę rycerską (Rittersaal), która była największą i najbardziej reprezentacyjną salą na całym zamku. Znajdowała się ona jednak w innym miejscu niż współczesna sala rycerska. Ta prawdziwa, średniowieczna sala rycerska zajmowała II i III piętro skrzydła południowego.

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Burg Kinsberg in Schlesien Beschreibung und Geschichte” – Heinrich Schubert, Breslau 1886

Zachęcam również do obejrzenia pierwszej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak żyło się na średniowiecznym Zamku Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek Grodno, przed wojną nazywany zamkiem Kynsburg, położony jest w Zagórzu Śląskim w Sudetach Środkowych. Jego malownicza sylwetka wznosi się od wieków nad doliną rzeki Bystrzycy, która w tym miejscu nazywana była powszechnie Śląską Doliną lub Doliną Ślązaków (niem. Schlesierthal). Śląska Dolina historycznie rozdzielała zawsze od siebie dwa pasma górskie – Góry Wałbrzyskie od Gór Sowich. Zamek Grodno leży więc na styku tych dwóch sudeckich pasm, choć historycznie wciąż jeszcze na skraju Gór Wałbrzyskich. Zamek wybudowany został szczycie góry Choina. Jego najstarsza część osadzona została na samym wierzchołku skalnej wychodni. Doskonale widać to od strony długiej, monumentalnej ściany zamku górnego i graniastej wieży, zawieszonej stromo na wodami Bystrzycy. Zamek Grodno należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych śląskich zamków. Jest jedną z najpiękniej położonych średniowiecznych warowni w całych polskich Sudetach.

Początki Zamku Grodno

Powszechnie budowę Zamku Grodno przypisuję się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I. Bolko I, zwany również Srogim albo Surowym, przez historię zapamiętany został jako energiczny władca, który przez okres swoich rządów systematycznie poszerzał swoje władztwo. Dzięki sprytnej polityce, układom, ale i również zwykłej brutalnej sile, z porozbijanych drobnych księstw śląskich tworzy państwo, które w swoim szczytowym momencie rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. XIV-wieczna Kronika Książąt Polskich wychwala Bolka I jako budowniczego licznych warowni. Ich szczególne zagęszczenie widzimy w Sudetach, które – jak powszechnie uznaje się – miały zabezpieczać księstwo świdnicko-jaworskie przed zakusami ze strony króla czeskiego.

Po raz pierwszy informacja o Grodnie pojawia się w 1315 roku. W niemieckich regestach dokumentów śląskich odnotowano zapis, iż 22 marca 1315 roku, w wigilię Wielkiej Nocy, na zamku KINSBERG, burgrabia Kylian von Haugwitz uczynił akt darowizny na rzecz klasztoru Augustianów we Wrocławiu. Choć zapisek ów nie dotyczył bezpośrednio Grodna, to jego ustanowienie na zamku każę przypuszczać, że już wówczas zamek był kompletną i w pełni ukończoną warownią.

Fazy budowy średniowiecznego Zamku Grodno

Od 2017 roku rozpoznaniem architektonicznym Zamku Grodno zajmuje się prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Głównym efektem badań prowadzonych przez prof. Chorowską było wyodrębnienie faz budowy murów zamku górnego.

Wyodrębnić możemy trzy główne gotyckie fazy budowy zamku:

• Fazę I, przypadającą na okres rządów Bolka I Surowego, około 1300 roku,
• Fazę II, przypadającą na okres rządów Bolka II Małego, około 1350 roku,
• Fazę III, przypadającą na czasy, kiedy zamek był własnością rodu Czettritzów, około 1500 roku.

Faza I – około 1300 roku

Faza II – około 1350 roku

Faza III – około 1500 roku

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Beschreibung und Geschichte der Burg Kinsberg” – August Zemplin, Breslau 1826
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Codex Diplomaticus Silesiae T.16 Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315” – C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau 1892
„Corona Silesiae: Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku” – Artur Boguszewicz, Wrocław 2010

Zachęcam również do obejrzenia drugiej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak w średniowieczu budowano Zamek Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Opactwo Cystersów w Krzeszowie

Początki historii Krzeszowa sięgają jeszcze czasów Piastów Śląskich. 8 maja 1242 roku księżna Anna, wdowa po Henryku II Pobożnym, przekazała benedyktynom z czeskich Opatovic miejsce w lesie o nazwie Grissobor, które mogli własnymi rękami wykarczować. Jednak z jakichś przyczyn benedyktyni opuścili podarowany teren i sprzedali posiadłości księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu. 8 września 1292 roku książę Bolko I wystawił dokument fundacyjny dla opactwa cystersów, sprowadzając do Krzeszowa zakonników z Henrykowa. Cystersi otrzymali 200 dużych łanów wraz z wsiami, z których mogli pobierać czynsze. Uzyskali również liczne przywileje. Opactwo otrzymało wezwanie Gratia Sanctae Mariae – Łaski Najświętszej Maryi, a zakonnicy przystąpili do budowy kościoła i klasztoru. Książę Bolko I przeszedł do historii jako fundator opactwa. Po swojej śmierci jego ciało spoczęło w prezbiterium kościoła. W opactwie został pochowany także jego syn Bernard Świdnicki i wnuk Bolko II Mały. Tym samym świątynia stała się nekropolią dla linii książąt świdnicko-jaworskich.

Fundator opactwa książę Bolko I Surowy

Mijały kolejne lata, a opactwo w Krzeszowie zdobywało kolejne przywileje i pozyskiwało nowe posiadłości. Pierwszy kryzys przyniosła jednak reformacja, która doprowadziła do spadku powołań. W 1600 roku w klasztorze było zaledwie 12 zakonników. Szczególnie katastrofalny okazał się okres tzw. wojny trzydziestoletniej, w trakcie której opactwo zostało splądrowane i spalone przez Szwedów. Ponowny złoty okres dla klasztoru rozpoczął się z chwilą, kiedy to opatem został Bernard Rosa. Opat Rosa rozpoczął intensywną działalność kontrreformatorską, nawracając okoliczną ludność na katolicyzm. Nowy opat spłacił również długi opactwa, założył szkołę, rozpoczął remont gotyckiego kościoła, wybudował kalwarię i przeprowadził pierwszą barokizację założenia. W tamtym czasie krzeszowscy cystersi trudnili się różnorodną działalnością, od rolnictwa, poprzez rybołówstwo, tkactwo, skończywszy na kopalniach. Kolejnymi opatami, którzy złotymi zgłoskami zapisali się w historii Krzeszowa byli Dominik Geyer (twórca gospodarczej potęgi opactwa) i Innocenty Fritsch (budowniczy nowego kościoła klasztornego). To właśnie opatowi Fritschowi zawdzięczamy dziś współczesny barokowy wygląd opactwa w Krzeszowie. Zaraz po swojej elekcji podjął on decyzję o rozbiórce starego gotyckiego kościoła i budowy nowego, monumentalnego obiektu w nowej barokowej odsłonie. Ów barok, który dziś możemy podziwiać w Krzeszowie, był reakcją na protestantyzm. Swoim bogactwem i przepychem miał przyćmić protestanckie świątynie i przyciągnąć wiernych do wiary katolickiej.

Opactwo w Krzeszowie, miedzioryt z 1678 roku, na którym widać jeszcze stary gotycki kościół

Opaci Bernard Rosa (po lewej) i Innocenty Fritsch (po prawej)

Opactwo Cystersów w Krzeszowie na grafice z XIX wieku – W tle nowy barokowy kościół

Wybuch wojen śląskich zakończył okres prosperity opactwa w Krzeszowie. W ich wyniku większość Śląska została wchłonięta do Królestwa Prus. W 1810 roku decyzją króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III dobra cysterskie zostały zsekularyzowane, a ich majątki przejęte przez państwo. Decyzja władz pruskich dotyczyła również opactwa w Krzeszowie. Po ponad 500 latach działalności cystersi opuścili Krzeszów. Po zakończeniu I wojny światowej do Krzeszowa wprowadzili się benedyktyni, którzy zajmowali pocysterski zespół klasztorny aż do zakończenia II wojny światowej. Z chwilą nastania nowych polskich władz do klasztoru wprowadziły się siostry benedyktynki z Lwowa, a duszpasterstwo przejęli polscy księża. Współcześnie zespół pocysterski w Krzeszowie należy do diecezji legnickiej, jednocześnie nosząc oficjalną nazwę Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej.

Pocysterskie opactwo w Krzeszowie – Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej – Foto: Michał Jabłoński

Współcześnie pocysterskie opactwo w Krzeszowie jest jedną z najchętniej odwiedzanych atrakcji w regionie. Obiekt zaprasza do zwiedzania nie tylko pielgrzymów spragnionych doznań duchowych, ale i również zwykłych turystów pragnących zobaczyć perłę baroku położoną wśród sudeckich wzgórz. W samym opactwie do zwiedzania udostępnionych jest kilka miejsc.

Kościół Klasztorny – Bazylika Wniebowzięcia NMP

Dawniej główna świątynia klasztoru, barokowy kościół wzniesiony w latach 1728–1735. Nowa cysterska budowla stanęła na gruzach starej gotyckiej świątyni, która została rozebrana z polecenia opata Innocentego Fritscha. Kościół posiada układ halowo-emporowy. Bogato zdobione wnętrza, freski, rzeźby, obrazy – zachwycają i przyprawiają o zawrót głowy. Najbardziej charakterystycznym elementem budowli są dwie wieże o wysokości 71 metrów.

Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krzeszowie – Foto: Michał Jabłoński

Bazylika Wniebowzięcia NMP – Główny kościół pocysterskiego zespołu – Foto: Adrian Sitko

Barokowe, bogato zdobione wnętrze bazyliki – Foto: Adrian Sitko

Sklepienie bazyliki zdobią freski – Foto: Adrian Sitko

Wnętrze bazyliki – Foto: Adrian Sitko

Ołtarz – Foto: Adrian Sitko

W centralnej części ołtarza znajduje się ikona Łaska Świętej Maryi – Źródło: www.opactwo.eu

Widok w kierunku na wyjście i prospekt organowy – Foto: Adrian Sitko

Widok na wnętrze kościoła od strony organów – Foto: Adrian Sitko

Zabytkowe organy – Foto: Adrian Sitko

Dodatkową opcją zwiedzania bazyliki jest możliwość wejścia na jedną z wież. Z wieży możemy podziwiać okoliczny teren. Wchodząc na samą górę możemy zobaczyć niezwykle imponującą konstrukcję więźby dachowej, pod którą znajduje się sklepienie – to sklepienie, które jeszcze przed chwilą podziwialiśmy z dołu.

Wieże opactwa w Krzeszowie – Foto: Michał Jabłoński

Na górę wieży prowadzą kręte schody

Konstrukcja więźby dachu mansardowego

Do zwiedzania udostępnione są również podziemia bazyliki, w których możemy zobaczyć ślady dawnej gotyckiej świątyni.

Podziemia pocysterskiego opactwa w Krzeszowie – Foto: Adrian Sitko

Fragment udostępnionych podziemi pod bazyliką – Foto: Adrian Sitko

Podziemia pocysterskiego opactwa w Krzeszowie – Foto: Adrian Sitko

Kościół św. Józefa

Kolejnym kościołem udostępnionym do zwiedzania na terenie pocysterskiego opactwa jest kościół pw. św. Józefa. Barokowy kościół wybudowany został w latach 1690–1696 przez opata Bernarda Rosę. Pierwotnie świątynia również posiadała dwie wieże, ale uległy one zawaleniu w 1693 roku. Kościół służył jako świątynia parafialna dla ludności z okolic Krzeszowa. Również i w tym obiekcie znajdziemy wspaniały cykl fresków.

Kościół św. Józefa – Foto: Adrian Sitko

Kościół św. Józefa – Foto: Adrian Sitko

Wnętrze kościoła św. Józefa – Foto: Adrian Sitko

Sklepienie – Foto: Adrian Sitko

Mauzoleum Piastów Śląskich

Opactwo w Krzeszowie to nie tylko imponujące kościoły, ale i również miejsca związane z najważniejszą historią Dolnego Śląska. Tutaj bowiem w ufundowanym przez siebie klasztorze spoczął jeden z najpotężniejszych Piastów Śląskich – książę Bolko I Surowy (zm. 1301 r.). Jego ciało zostało złożone w prezbiterium pierwszej gotyckiej świątyni. Również w Krzeszowie zostali pochowani kolejni książęta. Jego synowie książę Bernard Świdnicki (zm. 1326 r.) i prawdopodobnie również książę Henryk I Jaworski (zm. 1346 r.). Ostatni z Piastów spoczął książę Bolko II Mały (zm. 1368 r.), który przeszedł do historii jako ostatni niezależny książę piastowski na terenie Śląska. Po zburzeniu starej gotyckiej świątyni ich szczątki zostały przeniesione do nowo wybudowanego przy barokowym kościele mauzoleum. Do naszych czasów zachowały się tylko sarkofagi Bolka I Surowego i Bolka II Małego.

Mauzoleum Piastów Śląskich (Świdnickich) w Krzeszowie – Foto: Adrian Sitko

Sarkofag księcia Bolka I Surowego

Sarkofag księcia Bolka II Małego

Muzeum – Dom Gościnny Opata

Na terenie pocysterskiego opactwa zorganizowano również muzeum. Znajduje się ono w dawnym domie gościnnym opata. W muzeum możemy zobaczyć zbiory związane z historią krzeszowskiego opactwa.

Muzeum – Dom Gościnny Opata – Foto: Adrian Sitko

Dom Gościnny Opata – Foto: Adrian Sitko

Góra i Kościół św. Anny

Wybierając się do Krzeszowa warto zwiedzić nie tylko teren klasztoru. Wokół opactwa znajdują się również inne miejsca warte odwiedzenia. Jednym z nich jest Góra Świętej Anny, na której na szczycie wybudowano kościół pw. św. Anny. Jest to również jeden z lepszych punktów widokowych na opactwo.

Kościół św. Anny

Widok na opactwo z Góry Świętej Anny

Betlejem i pawilon na wodzie

W niedalekiej odległości od opactwa ulokowany jest przysiółek Betlejem, w którym znajduje się letni pawilon na wodzie i kaplica betlejemska. Betlejem zostało wybudowane w latach 1674–1678 przez opata Bernarda Rossę. Sam pawilon na wodzie został ufundowany przez opata Innocentego Fritscha w 1732 roku. Pierwotnie pawilon był miejscem przeznaczonym dla opatów do modlitwy i kontemplacji.

Kaplica Groty Narodzenia Pańskiego

Letni pawilon na wodzie

Wnętrze pawilonu na wodzie pokrywają liczne malowidła

Kalwaria

Przy opactwie w Krzeszowie znajduje się również wybudowana z inicjatywy opata Bernarda Rosy kalwaria. Łącznie kalwaria składa się z 33 stacji, w większości w formie kapliczek. Dzieli się na dwie części: droga pojmania (stacje I–XV) i droga krzyża (stacje XVI–XXXIII). Pierwsza stacja znajduje się na parkingu przed głównym wejściem do opactwa. Swoją trasę pokonuje przez przysiółek Betlejem, gdzie również znajdują się kilka stacji.

Kalwaria w Krzeszowie

Jedna z kapliczek stacji – Stacja IX „Ciemnica”

Krzeszowska kalwaria łącznie składa się z 33 stacji

Schemat stacji kalwarii – Pierwsza stacja znajduje się na głównym parkingu przed wejściem do opactwa – Źródło: www.opactwo.eu

Szczegółowe informacje na temat zwiedzania pocysterskiego opactwa w Krzeszowie dostępne są na stronie www.opactwo.eu.

Więcej zdjęć na profilu Adrian Sitko – Fotografia.

Pocysterskie opactwo w Krzeszowie – Mapa

Artykuł Opactwo w Krzeszowie – Perła baroku ukryta wśród sudeckich wzgórz pochodzi z serwisu Eloblog.