Jak powstawały legendy na temat kompleksu Riese? Czy Riese może jeszcze skrywać ukończone ukryte podziemia? W jakim celu kompleks był budowany? Jakie było jego przeznaczenie? O tym i o wielu innych aspektach rozmawiam z moim serdecznym kolegą Maćkiem – prowadzącym kanał History Hiking.

Naszą rozmowę przeprowadziliśmy w sztolniach Podziemnego Miasta Osówka – jednego z udostępnionych do zwiedzania kompleksów wchodzących w skład Riese. Dziękujemy za udostępnienie podziemi do nagrań i równocześnie zachęcamy wszystkich oglądających do ich zwiedzania. Obiekt jest naprawdę ciekawy i wart odwiedzenia.

Artykuł Co skrywa Riese? Wywiad z Grzegorzem Sanikiem na kanale History Hiking pochodzi z serwisu Eloblog.

Powodem przygotowania wyżej zamieszczonego wywiadu było pojawienie się na rynku wydawniczym najnowszej książki Romualda Owczarka pt. Tajemnicze archiwa „Riese”. Książka została wydana nakładem Wydawnictwa Technol. To najnowsza książka Owczarka związana z budową kompleksu Riese, napisana i wydana 9 lat po wcześniejszej publikacji pt. Zagłada „Riese”. Najnowsza pozycja jest efektem kilku lat intensywnej pracy autora nad poszukiwaniem nowych dokumentów w polskich i zagranicznych archiwach. Pozyskane dokumenty pozwoliły rzucić więcej światła na kulisy realizacji tajnego projektu Riese, a także uporządkować chronologicznie ciąg wydarzeń. Jak sam autor przyznaje, książka w 70% oparta jest na nigdy wcześniej nie publikowanych dokumentach.

Artykuł Archiwa kompleksu Riese – Czy wiemy coś więcej? pochodzi z serwisu Eloblog.

Czytelnik, który pragnie zaznajomić się z historią „Riese”, staje przed dylematem – co wybrać, co będzie najbardziej wartościową publikacją? Mam nadzieję, że moja lista choć trochę pomoże w rozwiązaniu tego dylematu. Oto książki o kompleksie „Riese”, które przeczytałem i które wykorzystuje w moich filmach i wycieczkach.

Trzy pierwsze pozycje to publikacje szczególnie polecane jako jedne z podstawowych (pierwszych do kupienia) książek dla osób, które dopiero chciałyby rozpocząć zgłębianie wiedzy w temacie kompleksu „Riese”.

Tajemnica „Riese” – J. Kowalski, R. Kudelski, Z. Rekuć

„Tajemnica Riese” to drugie wydanie książki znanych badaczy tajemnic II wojny światowej i eksploratorów: Jacka Kowalskiego, Roberta Kudelskiego i Zbigniewa Rekucia. Niniejsza książka stanowi podsumowanie wyników ich badań. Jest to jedna z pierwszych publikacji Wydawnictwa Technol tak szeroko omawiających temat projektu „Riese”.

Książka polecana jako jedna z trzech podstawowych książek o kompleksie „Riese”.

Zobacz w sklepie

Tajny projekt III Rzeszy FHQu „Riese” – Dariusz Garba

Czy w Górach Sowich miała powstać nowa kwatera wodza III Rzeszy? Czy Zamek Książ miał również być jej częścią? Na te pytania próbuje odpowiedzieć publikacja Dariusza Garby – wieloletniego badacza tematu „Riese”. Książka jest boga w różnego rodzaju dokumenty (również z niemieckich archiwów), relacje świadków oraz wspomnienia, które rzucają więcej światła na losy tajnego projektu „Riese” realizowanego w ostatnich latach II wojny światowej.

Książka polecana jako jedna z trzech podstawowych książek o kompleksie „Riese”.

Zobacz w sklepie

Zagłada „Riese” – Romuald Owczarek

Książka znanego wałbrzyskiego badacza tajemnic „Riese” Romualda Owczarka. Dlaczego pomimo przeznaczenia ogromnych środków finansowych na budowę kompleksu (150 mln RM) i zaangażowania do pracy tysięcy pracowników, robotników przymusowych i więźniów z kacetów, nigdy nie ukończono budowy „Olbrzyma”? Autor książki przekopując się przez archiwa dociera do wielu nowych dokumentów, które mogą być odpowiedzią na pytanie o przyczynę niepowodzenia projektu „Riese”.

Książka polecana jako jedna z trzech podstawowych książek o kompleksie „Riese”.

Zobacz w sklepie

„Riese” Początek tajemnicy – Bartosz Rdułtowski

Jak wyglądały pierwsza lata w Górach Sowich po zakończeniu II wojny światowej? Co pozostało na placu budowy tajnego zadania budowlanego o kryptonimie „Riese”? Kto pierwszy zaczął opisywać zagadkowe lochy wykute przez Niemców w okolicach Walimia i Głuszycy? Autor publikacji, Bartosz Rdułtowski, opisuje pierwsze powojenne lata w Górach Sowich. Na podstawie zebranych informacji i artykułów prasowych krok po kroku odtwarza narodziny legendy sowiogórskiego „Olbrzyma”.

Książka polecana jest jako uzupełnienie trzech w/w pozycji.

Zobacz w sklepie

Arbeitslager Riese. Filia KL Gross-Rosen – Dorota Sula

Publikacja wydana nakładem Muzeum Gross-Rosen, autorstwa dr Doroty Suli, opisująca system obozów pracy rozsianych w czasie II wojny światowej w Górach Sowich, których więźniowie byli wykorzystywani do pracy przy budowie kompleksu „Riese”. Autorka publikacji opisuje przede wszystkim 13 obozów pracy, filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, działających pod wspólną nawą Arbeitslager Riese (AL Riese), które funkcjonowały od wiosny 1944 roku. W swojej publikacji porusza również kwestię tzw. obozów zbiorczych (Gemeinschaftslager) dla robotników przymusowych i jeńców wojennych, działających już od jesieni 1943 roku.

Zobacz w sklepie

Za drutami śmierci – Abraham Kajzer

Wspomnienia Abrahama Kajzera, więźnia obozu pracy AL Riese, filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Niezwykłe wspomnienia polskiego Żyda z Łodzi, który pod koniec sierpnia 1944 roku został przewieziony z KL Auschwitz w rejon Gór Sowich. Abraham Kajzer został skierowany do pracy przy budowie kompleksu „Riese”. W czasie swojego pobytu, od sierpnia 1944 roku do maja 1945 roku, przeszedł aż przez 8 obozów wchodzących w skład AL Riese. Przeżył wojnę, a swoje wspomnienia z pobytu w Górach Sowich wydał w latach 60. Niniejsza publikacja jest ich wznowionym wydaniem.

Zobacz w sklepie

Artykuł Literatura i książki o kompleksie Riese pochodzi z serwisu Eloblog.

Muchołapka i Die Glocke w Ludwikowicach Kłodzkich

Tym razem z Bartoszem Rdułtowskim poruszyłem m.in. kwestię sensacyjnych historii związanych z tzw. Muchołapką – zagadkowym żelbetowym obiektem znajdującym się w Ludwikowicach Kłodzkich. Według niektórych „badaczy” Muchołapka miała służyć jako element infrastruktury, miejsce testowania latających spodków tudzież napędu antygrawitacyjnego przez Niemców w czasie II wojny światowej. W rzeczywistości Muchołapka to nic innego jak podstawa nieukończonej chłodni kominowej. Stała się ona jednak elementem składowym szerszej zmyślonej historii na temat nowoczesnych broni testowanych przez Niemców w Górach Sowich. Kto i w jakim celu wymyślił tę historię?

A oto gotowy identyczny obiekt „Muchołapka” znajdujący się przy elektrowni w Siechnicach pod Wrocławiem.

W czasie rozmowy Bartosz Rdułtowski przedstawił informacje jakie zebrał w czasie swoich dziennikarskich śledztw, a które to szerzej opisywał w swoich książkach. Poniżej zamieszczam linki do kilku wybranych publikacji.

W serii „Tajny Zamek Książ” Rdułtowski opisuje wyniki swojego śledztwa związanego z zagadkowymi informacjami pojawiającymi się wokół Zamku Książ i Gór Sowich – tom 1 i tom 2.

Osobom zainteresowanym kompleksem Riese powinny spodobać się publikacje opisujące powojenne losy kompleksu, równie zagadkowe i ciekawe – „Riese – Początek tajemnicy” i najnowsza pozycja „Riese – Kulisy tajnej operacji”.

Książki z serii Tropem Wunderwaffe Kryptonim V-7.

Artykuł Muchołapka, UFO w Ludwikowicach Kł. i atomowe laboratorium pochodzi z serwisu Eloblog.

Riese – Początek tajemnicy

Przyczynkiem do naszej rozmowy jest nowo wydana książka Bartosza Rdułtowskiego pt. „Riese – Początek tajemnicy”. Jest to rozwinięcie i uzupełnienie wcześniejszych publikacji autora, również tyczących się pierwszych powojennych lat w Górach Sowich. Nowa książka jest znacznie grubsza i uzupełniona o nowe materiały. Dostępna jest do nabycia w sklepie Wydawnictwa Technol – link do sklepu.

W trakcie wywiadu pojawia się również wzmianka o jeszcze jednej publikacji pt. „Zaginiony konwój do Riese”, dotyczącej ukrycia przez Niemców depozytu w podziemiach na Gontowej – link do sklepu.

Artykuł Kompleks Riese – Jak wyglądały pierwsze powojenne lata? pochodzi z serwisu Eloblog.

Miesiąc temu byłem gościem Szymona Matuszyńskiego z portalu Fantastyczny Dolny Śląsk, który zaprosił mnie na nagranie do swojego nowego cyklu podcastów związanych z historią i ciekawostkami Dolnego Śląska. Szymon zapraszając mnie do pierwszego nagrania w ten sposób chciał zainaugurować serię podcastów-rozmów na temat naszego niezwykłego regionu. Bardzo mi miło, że mogłem być w ten sposób wyróżniony, jako pierwszy rozmówca. A jaki mógł być temat naszej rozmowy? Oczywiście zaproponowałem historię kompleksu Riese w Górach Sowich, gdyż jest mi to temat najbliższy i najlepiej znany. Finałem naszego spotkania jest blisko godzinna rozmowa na temat tego zagadkowego drugowojennego przedsięwzięcia budowlanego. Zapraszam do wysłuchania.

Nagranie rozmowy jest również dostępne w serwisie YouTube.

Zapraszam również na Facebooka i Spotify projektu.

Tutaj pozwolę sobie również na małą autoreklamę. W najbliższe wakacje planuje kilka wycieczek po częściach naziemnych kompleksu Riese wraz z podziemiami Osówki. Wszystkich zainteresowanych tematem Riese i historią II wojny światowej na Dolnym Śląsku zachęcam go wzięcia udziału. Rezerwacja i sprzedaż biletów w linku poniżej.

Artykuł Podcast o kompleksie Riese w Górach Sowich pochodzi z serwisu Eloblog.

Fred Schwartz – Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg

Fred Schwartz urodził się w 1928 roku w miejscowości Kótaj na Węgrzech. Po zajęciu Węgier przez Niemcy w 1944 roku został przetransportowany do miejscowości Nyíregyháza, gdzie Niemcy utworzyli getto. Po dwóch tygodniach został zabrany do jakiegoś gospodarstwa do pracy, a następnie po kolejnych kilku tygodniach został przetransportowany do obozu KL Auschwitz-Birkenau wraz z prawie z całą swoją rodziną. Jak wspomina transport do obozu trwał trzy dni i odbył się przez miejscowość Koszyce na Słowacji. W Auschwitz-Birkenau w trakcie selekcji został oddzielony (wraz z bratem) od ojca i matki, a następnie po trzech dniach zostali obaj przewiezieni do obozu na Dolnym Śląsku. Trafili w Góry Sowie do AL Riese. Fred Schwartz miał wówczas 15 lat. W trakcie ewakuacji obozów AL Riese został przetransportowany do obozu KL Mauthausen-Gusen w Austrii. 6 maja 1945 roku wraz z obozem został wyzwolony przez wojska amerykańskie. W momencie wyzwolenie ważył około 30 kg. Jego ojciec zginął w Auschwitz, a matka zmarła cztery tygodnie po wyzwoleniu z obozu w Bergen-Belsen. Fred Schwartz po wojnie zamieszkał w Stanach Zjednoczonych.

Źródło nagrania: United States Holocaust Memorial Museum
Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208

Nagranie dostępne w całości → LINK

Wyjaśnienie niektórych pojęć i znaczeń

AL Riese – Arbeitslager Riese, system obozów pracy rozlokowanych w rejonie budowy kompleksu Riese, będących filiami obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen. W skład AL Riese wchodziło 13 obozów plus szpital obozowy. Szacuje się, że przez obozy AL Riese przeszło około 13 tys. więźniów.

Kapo – Więzień funkcyjny, który w obozowej strukturze sprawował nadzór nad innymi więźniami. Był więźniem uprzywilejowanym. Kapo często wykorzystywali swoją pozycję do znęcania się nad innymi więźniami.

Fińskie celty – Prowizoryczne zakwaterowanie w formie okrągłego namiotu, konstrukcja z drewna pokryta dyktą. Celty mogły być częściowo obsypane ziemią (przypominać ziemiankę).

Współpraca przy realizacji filmu

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg – Fred Schwartz pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej znajdują się pierwsze zaplanowane terminy wycieczek na maj 2022 roku. Szczegółowe informacje na temat programu wycieczki, ceny biletów oraz sposobu rezerwacji biletów znajdują się w opisie po kliknięciu przycisku „REZERWUJ”.

Zobacz wszystkie dostępne terminy wycieczek. W wypadku braku wolnych miejsc (wyprzedania wszystkich biletów w danym terminie) mogą pojawić się również dodatkowe nowe terminy wycieczek. W takiej sytuacji sugeruję sprawdzić aktualne terminy wycieczek za jakiś czas. Niebawem pojawią się również terminy wycieczek na czerwiec, lipiec i sierpień 2022 roku.

Artykuł Wycieczki po kompleksie Riese w Górach Sowich pochodzi z serwisu Eloblog.

David Halivni – Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg

Prof. David Halivni urodził się w 1927 roku w Kobyłeckiej Polanie na terenie Czechosłowacji na Zakarpaciu. Teren ten został tuż przed wojną zajęty przez Węgry. W 1944 roku po zajęciu Węgier przez III Rzeszę trafił do getta, a następnie transportem kolejowym został przewieziony do KL Auschwitz-Birkenau, gdzie został oddzielony od rodziny w trakcie selekcji na rampie. Następnie po kilku dniach, jak wspomina na pewno mniej niż po tygodniu, został przewieziony transportem kolejowym w Góry Sowie. Trafił do KL Gross-Rosen, do filii obozów pracy AL Riese, konkretnie do obozu na Włodarzu, czyli AL Wolfsberg. Prawdopodobnie trafił bezpośrednio do AL Wolfsberg z pominięciem obozu macierzystego w Rogoźnicy. Jak wspomina nie miał nadanego numeru obozowego. Po ewakuacji obozów AL Riese został przewieziony do obozu KL Ebensee w Górnej Austrii, gdzie przebywał do zakończenia wojny. W maju 1945 roku został wyzwolony przez wojska amerykańskie.

Źródło nagrania: United States Holocaust Memorial Museum
Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753

Nagranie dostępne w całości → LINK

Wyjaśnienie niektórych pojęć i znaczeń

AL Riese – Arbeitslager Riese, system obozów pracy rozlokowanych w rejonie budowy kompleksu Riese, będących filiami obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen. W skład AL Riese wchodziło 13 obozów plus szpital obozowy. Szacuje się, że przez obozy AL Riese przeszło około 13 tys. więźniów.

Kapo – Więzień funkcyjny, który w obozowej strukturze sprawował nadzór nad innymi więźniami. Był więźniem uprzywilejowanym. Kapo często wykorzystywali swoją pozycję do znęcania się nad innymi więźniami.

Muzułman – Zniekształcona forma słowa muzułmanin, pochodząca od niemieckiego słowa Muselmann. Pogardliwa nazwa stosowana we wszystkich obozach wobec więźniów, których wygląd zewnętrzny wskazywał na bliską śmierć.

Bletl – Fragment Tory, w który obozowy strażnik zawinął swoje jedzenie.

Współpraca przy realizacji filmu

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg – David Halivni pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej zamieszczam dla przypomnienia pierwszą część filmu.

W poprzednim filmie zaprezentowane zostały zmiany jakie zaszły przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Wydarzenia te zostały odtworzone na podstawie protokołów przesłuchań, zeznań świadków i relacji osób biorących udział w naradach budowlanych z udziałem samego Hitlera i najważniejszych urzędników Ministerstwa Uzbrojenia i Produkcji Wojennej, Organizacji Todt oraz Luftwaffe. Z zaprezentowanych i przetłumaczonych dokumentów wyłania się obraz budowy, która ulegała kilkukrotnie poważnym zmianą. Budowa systemu rozproszonych kwater dla sztabów, łącznie z kwaterą główną dla wodza III Rzeszy, ostatecznie nigdy nie została zrealizowana na Śląsku. Jednocześnie w tle cały czas przewijała się kwestia produkcji zbrojeniowej, tak niezbędnej dla odwrócenia losów przegranej wojny. Był to jeden z głównych tematów poruszanych w czasie gorączkowych wojennych narad.

Szczegółowe informacje nt. zaprezentowanych dokumentów znajdują się tutaj.

Zakłady Krupp AG w Głuszycy

W pierwszej połowie filmu przeprowadziłem niezwykle ciekawą rozmowę z Grzegorzem Borensztajnem z Fundacji Szlakiem Riese, na temat zakładów zbrojeniowe Krupp AG w Głuszycy. Zakłady te zostały ulokowane w dawnych zakładach bawełnianych Meyer Kauffmann Textilwerke. W czasie wojny produkowano w nich części do samolotów wojskowych. Grzegorz ciekawie opowiada o ich losach i odnalezionych dokumentach.

W Głuszycy zakłady Krupp AG istniały w dwóch miejscach:

• Zakład I (Werk I) – lokalizacja
• Zakład II (Werk II) – lokalizacja

Relacje i zeznania świadków

W drugiej połowie filmu zaprezentowałem relacje i wspomnienia światków:

• Wspomnienia Anny Gwiazdy w listach do Józefa Piszczka, opracowane na podstawie publikacji „Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci”, autor Zbigniew Dawidowicz.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Davida Halivniego, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Freda Schwartza, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208.
• Fragment publikacji „Das nationalsozialistische Lagersystem” autor Martin Weinmann.
• Fragment zeznań Oswalda Pohla (NMT 4 s. 1504 i 1505) – LINK
• Fragment listów Leo Müllera do Piotra Kruszyńskiego, opisane w publikacji „Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, autor Dariusz Garba.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.