Wspomnienia z budowy Riese – Hieronim Grębowicz

Hieronim Grębowicz kontynuuje swoją opowieść związaną z pobytem w Górach Sowich. Przez około 8 miesięcy wykonywał prace związane z budową kompleksu Riese, w tym większość czasu, jako pomocnik inżyniera Hofmana. Jedna rzecz zaskakuje we wspomnieniach Pana Grębowicza. W kilku jego relacjach pojawia się informacja o Żydach, bądź też więźniach narodowości żydowskiej, których spotkał w Górach Sowich. Jak tłumaczy, kontaktów z nimi nie utrzymywano, ale dochodziło czasem do przypadkowych spotkań. Pan Grębowicz wspominał o nich kilka razy, więc nie może być raczej mowy o pomyłce. To zaskakujące, gdyż Hieronim Grębowicz uciekając w kwietniu lub maju 1944 roku raczej nie miał możliwości spotkania Żydów. Zgodnie z aktualnym stanem badań Muzeum Gross-Rosen, pierwsi więźniowie narodowości żydowskiej, którzy trafili do AL Riese, zostali wciągnięci na stan KL Gross-Rosen dopiero 24 kwietnia 1944 roku. Sama decyzja o wykorzystaniu więźniów z Gross-Rosen zapadła dopiero 9 kwietnia 1944 roku. Czy to możliwe, że Hieronim Grębowicz zdążył już ich widzieć? A może więźniowie pojawili się już wcześniej? Niestety na razie są to kolejne pytania pozostające bez odpowiedzi. Tak to już jest z badaniem tajemnic Riese, im więcej się wie i zapoznaje z tematem, tym więcej pytań pozostaje bez odpowiedzi…

Zbiorcze obozy pracy tzw. Gemeinschaftslager wykorzystywane przy budowie Riese

Ucieczka z obozu w Walimiu

Hieronim Grębowicz uciekał z obozu Walimiu (Gemeinschaftslager 1) na wiosnę 1944 roku. Był to miesiąc kwiecień lub maj. Zaskakujące jest to, jak stosunkowo duża swoboda panowała wówczas w obozie, przynajmniej w porównaniu do późniejszych filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Pan Grębowicz dosłownie wykorzystał wcześniej zdobyte zaufanie wsród pilnujących ich Niemców, opuścił teren hali, wsiadł do pociągu i odjechał. Jak się okazuje, nie była to sytuacja odosobniona. Tylko z obozu nr 1 w Walimiu w sumie uciekło 36 przymusowych pracowników. Takie liczby podają publikacje Muzeum Gross-Rosen. Opóźnienia w budowie, epidemia tyfusu, liczne ucieczki, to wszystko zapewne było przyczyną przekazania później prac pod zarząd Organizacji Todt. Hieronim Grębowicz uciekł do majątku pod Bierutowem, gdzie pracował wcześniej u bauera. Następnie wraz ze zbliżaniem się frontu do granic III Rzeszy, ewakuował się z ludnością niemiecką na południe przez Czechy i dalej do Bawarii. Tam został wyzwolony przez oddziały amerykańskiej armii.

Hieronim Grębowicz po wyzwoleniu przez armię amerykańską, na zdjęciu zaznaczony jest krzyżykiem w prawym górnym rogu

Dokument H. Grębowicza po wyzwoleniu w Bawarii

Współpraca

Wywiad ze świadkiem budowy Riese Panem Hieronimem Grębowiczem będzie można zobaczyć także na terenie Sztolni Walimskich. Będą prezentowane turystom w formie filmu. Serdecznie zachęcam do odwiedzenia tego kompleksu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Sztolnie Walimskie (kompleks Rzeczka) udostępnione do zwiedzania – Foto: Grzegorz Bijak ahojMEDIA

Zobacz także: Wywiad z Hieronimem Grębowiczem część 1

Artykuł Wywiad z ocalałym świadkiem budowy Riese cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Wywiad ze świadkiem budowy Riese

Dzięki staraniom Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu, które jest zarządcą kompleksu Rzeczka tzw. Sztolnie Walimskie, udało się dotrzeć do świadka budowy Riese – Pana Hieronima Grębowicza. Wspomnienia Pana Grębowicza z pobytu w Górach Sowich zostały nagrane i będą teraz dostępne na YouTubie, na moim blogu, a także będą wyświetlane dla turystów w Sztolniach Walimskich. To niezwykła okazja poznać osobę, która była świadkiem budowy podziemi, które już od ponad 70 lat rozpalają umysły badaczy tajemnic historii II wojny światowej.

Marcin Pasek, Grzegorz Sanik i Hieronim Grębowicz podczas wywiadu z ocalałym świadkiem budowy Riese

Hieronim Grębowicz

Wspomnienia Pana Grębowicza były już wcześniej spisane i opublikowane w książce Zbigniewa Dawidowicza pod tytułem „Riese – Hitlerowskie podziemia śmierci”. Pan Dawidowicz szukając w latach 70-tych świadków budowy kompleksu Riese w Górach Sowich, dał ogłoszenie do lokalnej prasy. Na apel Pana Dawidowicza odpowiedział właśnie Hieronim Grębowicz, który od jesieni 1943 roku do wiosny 1944 roku, przebywał w Walimiu i wykonywał prace związane z budową podziemnego kompleksu. Oto fragment przesłanych i opublikowanych wspomnień:

Byłem w obozie pracy przymusowej. Inżynier opowiadał, że to będą fabryki zbrojeniowe i że łącznie pracuje tu około 40 tys. ludzi. Ja pracowałem od września 1943 roku do maja 1944 roku. Roboty były w stadium początkowym, tunele 100-200 metrów. Nie było jeszcze bunkrów, kolejki, wyrzutni i kasyna.

Relacja Hieronima Grębowicza – Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci Z. Dawidowicz str. 58

Hieronim Grębowicz – Ocalały świadek budowy Riese – Zbiory Zbigniew Dawidowicz

Dziś Hieronim Grębowicz pozostaje ocalałym świadkiem budowy Riese

Z przedstawionych relacji wynika, że Hieronim Grębowicz trafił do Walimia, jako tzw. robotnik przymusowy. Przy budowie kompleksu Riese występowały trzy główne grupy pracowników: robotnicy przymusowi, jeńcy wojenni i od wiosny 1944 roku również więźniowie filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Oprócz nich na terenie budowy pracowali także pracownicy etatowi poszczególnych firm wykonujących zlecenia dla spółki Śląska Wspólnota Przemysłowa (Schlesischen Industriegemeinschaft AG), a później Organizacji Todt. Hieronim Grębowicz należał do tej pierwszej grupy pracowników. Został zakwaterowany w tzw. obozie zbiorczym Gemeinschaftslager nr 1 położonym w miejscowości Wüstewaltersdorf, dziś znanej jako Walim. Obóz został zorganizowany w halach produkcyjnych zakładów włókienniczych spółki akcyjnej Websky.

Zakłady lniarskie Websky, Hartmann & Wiesen, w nich zorganizowano obóz Gemeinschaftslager nr 1 – Źródło: dolny-slask.org.pl

Więcej zdjęć dawnych zakładów przemysłu lniarskiego możemy zobaczyć na dolny-slask.org.pl.

Wspomnienia Pana Grębowicza pozostają w pewnym stopniu rozbieżne z aktualnym stanem badań prowadzonych przez Muzeum Gross-Rosen. Chodzi konkretnie o daty pierwszy transportów oraz liczebność robotników przebywających w obozie. Dla przykładu Hieronim Grębowicz mów, że w obozie przebywało 2 tys. pracowników. Oto fragment publikacji Muzeum Gross-Rosen poświęconej właśnie obozowi nr 1 w Walimiu:

„Obóz nr 1 był przewidziany dla 1500 robotników. Zorganizowano go w piętrowym budynku przędzalni spółki akcyjnej Websky. Początkowo wykorzystywano 4 sale, a od stycznia 1945 r. – pięć. Pod koniec listopada 1943 r. jako pierwsza trafiła do niego grupa 169 jeńców włoskich. Na początku grudnia przybył nowy transport, liczący 280 Polaków i Ukraińców, których umieszczono na parterze. Trzeci transport złożony z 350 robotników pochodzących z okupowanych terenów Związku Radzieckiego, tzw. Ostarbeiterów, przybył 7 stycznia 1944 r. poprzez obóz przejściowy w Rosenberg (Oleśnie Śląskim). […] Obóz nr 1 miał jeszcze jeszcze dwie filie, z których pierwsza znajdowała się w starej kuchni przędzalni Websky. Druga filia została zorganizowana przed 7 lutego 1944 r. w restauracji Gasthaus zum Bergfrieden.”

Arbeitslager Riese Filia KL Gross-Rosen D. Sula str. 16

Wüstewaltersdorf (Walim) i obóz Gemeinschaftslager nr 1

Plac budowy Riese

Hieronim Grębowicz wspomina, że na początku wykonywał prace ziemne związane z przygotowaniem dróg pod budowę kompleksu. Dopiero później trafił do brygady inżyniera Hofmana, który zajmował się wytyczaniem przebiegu kolejki wąskotorowej oraz podziemi. Te relacje są zgodne z aktualnym stanem badań na temat Riese. Pomimo obszernych relacji składanych przez Hieronima Grębowicza, nie jesteśmy w stanie jednoznacznie stwierdzić przy jakim kompleksie pracował z tajemniczym inżynierem Hofmanem. Godzina drogi od obozu w Walimiu zawęża nam obszar poszukiwań do trzech kompleksów: Osówki, Włodarza i Sobonia. Grębowicz wspomina jeszcze o tzw. „wyrzutni rakiet”, co możemy dziś powiązać z tzw. „siłownią”. To plus informacje o zbiornikach na kruszywo i szybie wskazują na kompleks Osówka. Pewności jednak nie ma…

Lokalizacja obozu w Walimiu i trzy kompleksy, przy których mógł pracować H. Grębowicz – Mapa: www.openstreetmap.org

Tak zwana „Siłowania” na Osówce – Czy na tej górze pracował H. Grębowicz wraz z inż. Hofmanem?

Wspomnienia po 70 latach

Należy podkreślić, że wspomnienia po upływie 70 lat nie są już tak „świeże”, jak z dnia wczorajszego. Hieronim Grębowicz sam mówi o tym, że pewne nazwy i nazwiska po prostu wypadają mu z głowy. Pan Grębowicz jest osobą wciąż aktywną, pomimo zaawansowanego wieku 91 lat. Wykazuje zainteresowanie historią Riese i Gór Sowich już od lat 70-tych, kiedy to kontaktował się ze Zbigniewiem Dawidowiczem. Czytał wiele książek na ten temat, stąd zna pewne nazwy i określenia ukute już po wojnie, jak np. wspomniana „wyrzutnia” z góry Osówka. Nie mógł się z tymi nazwami zetknąć w momencie swojego pobytu w Walimiu w trakcie wojny. Te wszystkie elementy należy mieć na uwadze.

Współpraca

Wywiad ze świadkiem budowy Riese Panem Hieronimem Grębowiczem będzie można zobaczyć także na terenie Sztolni Walimskich. Będą prezentowane turystom w formie filmu. Serdecznie zachęcam do odwiedzenia tego kompleksu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Sztolnie Walimskie (kompleks Rzeczka) udostępnione do zwiedzania – Foto: Grzegorz Bijak ahojMEDIA

Zobacz także: Wywiad z Hieronimem Grębowiczem część 2

Artykuł Wywiad z ocalałym świadkiem budowy Riese cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.