Spisz i zastaw spiski

Żeby nakreślić choć odrobinę losy Zamku Lubowla, nie można nie wspomnieć o Spiszu – historycznym regionie rozciągającym się w górnym dorzeczu Popradu i Hornadu. Dziś Spisz przedzielony jest granicą polsko-słowacką i w większości znajduje się na terenie Słowacji, a tylko jego mały fragment leży we współczesnych granicach Polski. To właśnie część Spisza, m.in. wraz z Zamkiem Lubowla, przez 360 lat znajdowała się w zastawie u polskich królów i zarządzali nią polscy starostowie. Jak do tego doszło?

W 1412 roku król polski Władysław Jagiełło wypłacił ówczesnemu królowi niemieckiemu i węgierskiemu Zygmuntowi Luksemburskiemu 37 tys. kop srebrnych groszy praskich. Wypłata ta, będąca de facto formą pożyczki, przekazana została na Zamku Dunajec w Niedzicy, również znajdującym się historycznie na Spiszu. Jako zabezpieczenie pożyczki Zygmunt Luksemburski przekazał stronie polskiej wydzielone fragmenty Spisza, obejmujące 16 miast wraz z przynależnymi dobrami. W ramach zastawu, który przeszedł do historii jako tzw. zastaw spiski, znalazły się m.in. miasta Lubowla, Podoliniec i Gniazda. Tereny przekazane polskiemu królowi nie miały zwartego charakteru, a raczej przybrały formę kilku porozrzucanych enklaw znajdujących się na obszarze Królestwa Węgierskiego. Pożyczka ta nigdy nie została jednak spłacona, a zastaw spiski formalnie wchodziły w obszar I Rzeczypospolitej aż do jej rozbiorów.

Zamek Lubowla – Zamek Lubowelski

Zamek Lubowla, zwany również lubowelskim zamkiem (słow. Ľubovniansky hrad), położony jest na słowackiej części Spiszu. Od wieków budowla góruje nad niżej położonym miastem Stara Lubowla (słow. Stará Ľubovňa). Zamek Lubowla został wybudowany na przełomie XIII/XIV wieku z polecenia króla węgierskiego Andrzeja III. Pierwsza pisemna wzmianka o warowni pochodzi z 1311 roku. Po przekazaniu królowi polskiemu zastawu spiskiego (od 1412 roku) zamek stał się siedzibą polskich starostów, którzy z zamku zarządzali całym zastawem. Od tego momentu rozpoczął się polski okres w historii warowni. Jednym z pierwszych starostów (od 1420 roku) był słynny rycerz z Garbowa Zawisza Czarny. Pod koniec XVI wieku, z polecenia króla polskiego Zygmunta II Augusta, zamek został przebudowany w stylu renesansowym. W 1591 roku starostą spiskim został Sebastian Lubomirski. Ród Lubomirskich przez cztery pokolenia zarządzał zamkiem i zastawem. W czasie potopu szwedzkiego na zamku były przechowywane polskie klejnoty koronacyjne, schowane przed najazdem szwedzkim. Wielokrotnie na zamku gościli polscy królowie, np. w czasie powrotu ze zwycięskiej odsieczy wiedeńskiej zatrzymał się tu król Jan III Sobieski.

Zamek Lubowla był siedzibą polskich starostów aż do I rozbioru Polski w 1772 roku, przez 360 lat. W wyniku rozbioru zamek jak i okoliczne tereny zostały włączone do ziem Habsburgów, a zastaw spiski został zniesiony. W 1825 roku zamek nabyła węgierska rodzina Raiszów, która posiadała obiekt do 1880 roku. Od 1882 roku Zamek Lubowla był własnością polskich magnatów Zamoyskich. W rękach Zamoyskich zamek pozostał aż do 1945 roku. Po zakończeniu II wojny światowej obiekt został przejęty przez rząd Czechosłowacji.

Zamek Lubowla udostępniony jest na co dzień do zwiedzania. Bardzo przychylnie nastawiony jest również do polskich turystów, których przyciąga nie tylko bliskie położenie od granicy, ale i również wspólna historia. W momencie, kiedy ja zwiedzałem zamek (lato 2020 roku), można go było zwiedzać swobodnie bez przewodnika z wydrukowanym w języku polskim planem i opisem. Na zwiedzanie zamku i skansenu spokojnie można poświęcić pół dnia.

Mapa Zamku Lubowla

Artykuł Zamek Lubowla na Spiszu – Słowacki zamek z polską historią pochodzi z serwisu Eloblog.

Nie brakuje w Polsce miejsc pięknych i urokliwych. Położone w dolinie Dunajca czorsztyński i niedzicki zamek, dawniej po obu stronach strzegące granicy polsko-węgierskiej, należą do jednych z najcenniejszych krajobrazów kulturowych Polski. Razem z wybudowanym w XX wieku sztucznym zbiornikiem, zwanym Jeziorem Czorsztyńskim, stanowią dziś prawdziwe skarby turystyczne regionu.

Zamek Dunajec w Niedzicy

Zamek w Niedzicy, zwany również Zamkiem Dunajec, położony jest we wsi Zamek-Niedzica na prawym brzegu Jeziora Czorsztyńskiego (patrząc w kierunku biegu Dunajca). Powszechnie podaje się, że zamek wybudowany został w I połowie XIV wieku przez ród Berzeviczych, jako warownia broniąca północnej granicy Węgier. Pierwsza pisemna wzmianka o obiekcie pochodzi z 1325 roku. Wzniesiono wówczas zamek górny, który być może stanął w miejscu istniejącego już wcześniej drewniano-ziemnego grodu. Przez wieki zamek pozostawał we władaniu węgierskich rodów. W 1412 roku na zamku miała miejsce wypłata 37 tys. kop srebrnych groszy praskich królowi niemieckiemu i węgierskiemu Zygmuntowi Luksemburskiemu przez króla polskiego Władysława Jagiełłę. Jako zastaw (zabezpieczenie) za pożyczkę Zygmunt Luksemburski przekazał stronie polskiej część Spiszu z 16 miastami, tzw. zastaw spiski. Zastaw nie obejmował Zamku Dunajec, który pozostał dalej w rękach Węgrów. W późniejszych wiekach zamek był kilkukrotnie rozbudowywany i przebudowywany. Ważniejsza rozbudowa miała miejsce za czasów Jerzego Horwath’a pod koniec XVI wieku, kiedy wzniesiono zamek średni i przebudowano zamek dolny. Wówczas Zamek Dunajec nabrał charakteru renesansowej rezydencji.

Po zakończeniu I wojny światowej zamek w Niedzicy znalazł się na terytorium II Rzeczpospolitej. Do 1945 roku był własnością węgierskiej rodziny Salamonów (w zamku mieszkali do 1943 roku). Po zakończeniu wojny zdewastowany Zamek Dunajec został przejęty przez Skarb Państwa. W 1949 roku zamek został przekazany Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, na obiekcie rozpoczęto również prace restauratorskie i konserwatorskie. Obecnie zamek udostępniony jest do zwiedzania i pozostaje jedną z największych atrakcji Jeziora Czorsztyńskiego i Spiszu.

Zamek w Czorsztynie

Zamek w Czorsztynie położony jest na drugim brzegu jeziora, naprzeciw Zamku Dunajec. Zamkowe kalendarium podaje, że już w XIII wieku istniał w tym miejscu gród o nazwie Wronin, którego wzniesienie należy wiązać z akcją kolonizacyjną ziemi sądeckiej zapoczątkowaną przez księżną Kingę (żonę Bolesława Wstydliwego). Na przełomie XIII/XIV wieku miała powstać również cylindryczna wieża typu stołp (już nieistniejąca). Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1320 roku. Około 1320–1335 roku warownia została przejęta przez króla Władysława Łokietka lub jego syna Kazimierza Wielkiego, a ten ostatni rozbudował ją przekształcając w pełnoprawny murowany zamek. Budowę murowanego zamku należy wiązać z zabezpieczeniem południowej granicy Królestwa Polskiego, kontrolą doliny Dunajca i przebiegających szlaków handlowych. Od tego momentu warownia stała się zamkiem królewskim, obsadzanym przez króla zaufanym starostą. Jak inne tego typu budowle, również i zamek w Czorsztynie był kilkukrotnie przebudowywany. Te ważniejsze miały miejsce w latach 1472–1488 (za króla Kazimierza Jagiellończyka), 1616–1643 (za starosty Jana Baranowskiego) i 1667–1680 (za starosty Otto Fryderyka Felkersamba). W czasie I rozbioru Polski zamek został przejęty przez Austriaków. W 1790 roku od uderzenia pioruna wybuchł pożar, który zapoczątkował stopniowe popadanie zamku w ruinę.

Do 1945 roku zamek w Czorsztynie był w rękach rodziny Drohojowskich, których dobra po wojnie zostały znacjonalizowane. Od 1989 roku właścicielem zamku został Pieniński Park Narodowy, a w 1996 roku obszar wokół zamku formalnie włączono do parku. Dziś odrestaurowane ruiny czorsztyńskiego zamku są udostępnione do zwiedzania.

Jezioro Czorsztyńskie – Zapora i zbiornik Niedzica-Czorsztyn

Budowa zapory wodnej i zespołu zbiorników na Dunajcu na zawsze zmieniła okoliczny krajobraz. Pierwsze pomysły spiętrzenia wód Dunajca pojawiły się już na początku XX wieku. Wówczas były konsultowane ze znanym i cenionym hydrotechnikiem Gabrielem Narutowiczem (przyszłym pierwszym prezydentem II RP). W dwudziestoleciu międzywojennym ponownie wrócono do koncepcji budowy zapory, głównie ze względu na powodzie nawiedzające Podhale. Zbiornik i zapora miały stanowić ochronę przeciwpowodziową dla doliny Dunajca. Nie zostały one jednak zrealizowane ze względu na wybuch wojny. Do pomysłów powrócono w 1964 roku. Od samego początku budowa zapory borykała się z wieloma problemami i kilkukrotnie zmieniano jej założenia projektowe. Budziła również sporo kontrowersji ze względu na zbytnią ingerencję w środowisko, konieczność wysiedlenia części ludności i zalania okolicznych wsi. Ostatecznie prace rozpoczęto w 1975 roku, a jej budowę ukończono dopiero w 1997 roku. W wyniku osadzenia zapory powstał zbiornik Czorsztyn-Niedzica, zwany potocznie Jeziorem Czorsztyńskim, o całkowitej pojemności 234,5 mln m3. Poniżej ulokowano drugą, mniejszą zaporę, tworząc zbiornik Sromowce Wyżne. Przy zaporach wybudowano również elektrownie wykorzystujące moc spiętrzonej wody Dunajca.

Do dziś ciężko jest jednoznacznie ocenić powstanie zapory i sztucznego zbiornika. Do korzyści należy zaliczyć ochronę przeciwpowodziową, wykorzystanie potencjału energetycznego rzeki i uregulowanie poziomów wody Dunajca. Powstanie Jeziora Czorsztyńskiego na pewno również zwiększyło atrakcyjność turystyczną okolicznych terenów. Natomiast do skutków negatywnych należy zaliczyć zniszczenie naturalnego i kulturowego krajobrazu doliny Dunajca, likwidację zachodnich obrzeży Pienińskiego Parku Narodowego, a także powstanie dróg i przesyłowych linii energetycznych ingerujących w środowisko. Podczas budowy zbiornika zlikwidowano również część wielowiekowego osadnictwa wiejskiego, których fragmenty miały znaleźć się na dnie jeziora, m.in. przesiedlono jedną całą wieś Maniowy, zalaniu uległ również zespół dworski w Czorsztynie położony poniżej zamku.

Pomimo wszystko powstanie kontrowersyjnego zbiornika dodaje smaczku historii tych terenów, których i tak burzliwe losy nasyciły region niezwykłymi zabytkami. Zabytkami położonymi w otoczeniu pięknej przyrody i urokliwych krajobrazów.

Mapa okolicy zamków w Niedzicy i Czorsztynie

Artykuł Dwa zamki i jezioro – Niedzica i Czorsztyn pochodzi z serwisu Eloblog.

Granice państw w Europie

W sieci pojawił się kolejny ciekawy filmik warty obejrzenia. Tym razem ktoś pokusił się o wykonanie animowanej mapy Europy w formie filmu, która obrazowałaby zmiany, jakie zachodziły w granicach rok po roku. W ten sposób powstał blisko dwunastominutowy film obrazujący kształtowanie się granic poszczególnych państw Europy od 400 roku p.n.e. Oczywiście zakres opracowania jest niezwykle obszerny i skomplikowany, dlatego uniknięcie wszystkich błędów nie było możliwe. Przygotowanie filmu wymagało też pewnego uproszczenia. Na przykład, Polska w czasach rozbicia dzielnicowego była przedstawiona jako jedno państwo, choć tak de facto w wielu miejscach mieliśmy do czynienia z niezależnymi, odrębnymi państewkami. Podobnie wygląda sprawa w przypadku innych rozdrobnionych feudalnie obszarów.

Ciekawostka, obok mapy podana jest jeszcze rozpiska z ówczesną populacją poszczególnych państw.

Granice państw Europy w 1295 roku – Źródło: youtube/Cottereau

Granice państw Europy w 1651 roku – Źródło: youtube/Cottereau

Granice państw Europy w 1815 roku – Źródło: youtube/Cottereau

Tak rok po roku zmieniały się granice państw w Europie, 1934 rok – Źródło: youtube/Cottereau

Władcy państw Europy

Na kanale autora powyższego filmu został również zamieszczony jeszcze jeden film. Film wykonany w podobnej konwencji, ale tym razem zamiast nazw poszczególnych tworów politycznych na mapie zostali zaznaczeni władcy. Zamieszczam film poniżej, jako uzupełnienie.

Artykuł Tak rok po roku zmieniały się granice państw w Europie pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek w Mirze

Historia Zamku w Mirze sięga lat 20-tch XVI wieku, kiedy to został wzniesiony przez marszałka nadwornego litewskiego Jerzego Iwanowicza Ilinicza. Budowa tak potężnego obiektu miała związek z licznymi najazdami Tatarów krymskich na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tamtym okresie zamek składał się z pięciu wież połączonych ze sobą murami o grubości podstawy do 3 m. Wieże o wysokości 25 m miały prowadzić ogień flankujący. Pod koniec XVI wieku zamek stał się własnością księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła zwanego „Sierotką”. W rękach potężnego magnackiego rodu Radziwiłłów pozostał przez trzy stulecia. Losy zamku były burzliwe na przestrzeni wieków, kilkukrotnie ulegał dewastacji i kilkukrotnie go odnawiano. W czasie II wojny światowej Niemcy na zamku utworzyli getto, w którym przetrzymywano miejscowych Żydów. Prace renowacyjne ruszyły na zamku w 1983 roku, a w 2000 roku obiekt został wpisany na prestiżową Listę Światowego dziedzictwa UNESCO.

Zamek w Mirze

Początki zamku sięgają XVI wieku – Mir

Dziedziniec zamku w Mirze

Dziedziniec i studia

Wieże zamku w Mirze

Wnętrza zamkowych wież skrywają ekspozycje

Ekspozycje w zamkowych skrzydłach

Zbroja husarska

Wystawy na zamku w Mirze odwołują się do historii Wielkiego Księstwa Litewskiego

Biblioteka

Gabinet

Izba stołowa

Sala portretowa

Wnętrza zamku w Mirze

Zamkowe piwnice

Zamek w Mirze w nocy jest pięknie oświetlony

Zamek w Nieświeżu

Drugi zamek znajduje się w miejscowości Nieśwież. Historia nieświeskiego zamku sięga 1582 roku, kiedy to Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka” wznosi na gruzach dawnego zameczku piękną renesansową budowlę. Na przestrzeni wieków zamek był wielokrotnie oblegany i dewastowany m.in. przez Szwedów w 1706 roku. Największy rozkwit zamek w Nieświeżu przeżywa w czasie panowania Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńki” (1702-1762) oraz jego syna Karola Stanisława „Panie Kochanku” (1734-1790). W dwudziestoleciu międzywojennym, kilka miesięcy po zamachu majowym, na zamku odbyło się słynne spotkanie marszałka Józefa Piłsudskiego z arystokracją. Po zakończeniu II wojny światowej zamek w Nieświeżu został przekształcony w sanatorium. Przez ten czas zabytek ulegał kolejnym zniszczeniom i dalszej dewastacji. Dopiero w roku 1997 przystąpiono do gruntownej renowacji obiektu, a w 2005 roku zamek został wpisany na Listę Światowego dziedzictwa UNESCO.

Zamek w Nieświeżu

Zamek dawniej należał do rodu Radziwiłłów – Nieśwież

Dziedziniec zamku w Nieświeżu

Godło Radziwiłłów herbu Trąby

Zamkowe wnętrza – Nieśwież

Gabinet książęcy

Wnętrza zamku w Nieświeżu można zwiedzać z audioprzewodnikiem

Sala kominkowa

Sala hetmańska

Bawialnia

Sala łowiecka

Sala balowa

Sala złota

Zbrojownia

Zamkowe ekspozycje

Wnętrza zamku w Nieświeżu

Kościół pw. Bożego Ciała w Nieświeżu

Zwiedzając zamek w Nieświeżu warto również odwiedzić pobliski kościół pw. Bożego Ciała. W jego podziemiach znajduje się krypta z pochowanymi kilkudziesięcioma członkami rodu Radziwiłłów. Jednego z najpotężniejszych magnackich rodów Rzeczypospolitej. Sam kościół został ufundowany przez Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotkę”, wybudowany na wzór rzymskiego kościoła Il Gesù, według projektu Jana Marii Bernardoniego.

Kościół pw. Bożego Ciała w Nieświeżu – Foto: Adrian Sitko

Wnętrze kościoła pw. Bożego Ciała w Nieświeżu – Foto: Adrian Sitko

Wnętrze kościoła pw. Bożego Ciała w Nieświeżu – Foto: Adrian Sitko

W podziemiach kościoła znajduje się krypta Radziwiłłów – Foto: Adrian Sitko

Krypta Radziwiłłów w Nieświeżu – Foto: Adrian Sitko

Mapa zamków w Mirze i Nieświeżu

Artykuł Te dwa zamki musisz odwiedzić na Białorusi – Nieśwież i Mir pochodzi z serwisu Eloblog.

Stara mapa Polski z 1683 roku

Stara mapa Królestwa Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dodatkowo na mapie naniesione są Prusy Książęce, Kurlandia i Semigalia (wówczas lenno Rzeczpospolitej) oraz sąsiednie przyległe tereny. Mapa została wydana 1683 roku w Londynie przez Williama Berry’ego (1639-1718). Pierwotnie opracowana została przez znanego francuskiego kartografa Nicolasa Sansona. Oprócz podziału administracyjnego na mapie naniesiona jest także rzeźba terenu wykonana metodą kopczykową.

Oryginalny angielski tytuł mapy: „Territories of the Crown of Poland subdivided into their severall palatinates which comprehends the Kingdom of Poland, the Great Dukedom of Lithuania, the Dukedoms of Prussia, Samogitia, Mazovia, the provinces of Volhynia, and of Podolia, in which is comprehended Ukrain or the country of Cosaques”.

Angielska stara mapa Polski z 1683 roku – Autor: William Berry / Nicolas Sanson

Mapa Polski z 1683 roku w innej wersji kolorystycznej – Autor: William Berry / Nicolas Sanson Źródło: Uniwersytet Yale

Mapa w pełnej rozdzielczości dostępna jest w dwóch źródłach:

• w zbiorach Biblioteki Narodowej na serwisie polona.pl
• w zdigitalizowanych zbiorach Uniwersytetu Yale

Oba wyżej wymienione zbiory przedstawiają tę samą mapę Polski, ale w różnych wersjach kolorystycznych. Istnieją też różnice w rozdzielczości skanów mapy. Mapa zamieszczona w zbiorach Uniwersytetu Yale posiada lepszą rozdzielczość i tym samym bardziej czytelne nazwy miejscowości.

Artykuł Angielska stara mapa Polski z 1683 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Bitwa pod Wiedniem

Bitwa Wiedeńska była wydarzeniem niezwykle ważnym w dziejach Europy. Jej znaczenie możemy porównać do upadku Emiratu Grenady na Półwyspie Iberyjskim i hiszpańskiej Rekonkwisty, które to umożliwiły wyparcie Islamu z Hiszpanii. Historia Islamu cechowała niezwykle szybka ekspansja terytorialna. W ciągu jednego wieku od powstania religii, udało się jej osiągnąć tyle, ile Chrześcijaństwu zajęło sześć stuleci.

Upadek Konstantynopola w 1453 roku sprawił, że Islam mógł teraz rozpocząć ekspansję na wschodnią część kontynentu. Ostatecznie pod koniec XVII wieku zagrażając imperium Habsburgów i ich stolicy. Habsburgowie, lekceważąc poniekąd zagrożenie ze strony Osmanów, znaleźli się w nieciekawej sytuacji. W lipcu 1683 roku pod murami Wiednia znalazła się ogromna armia Imperium Osmańskiego pod wodzą wielkiego wezyra Kara Mustafy. Tym samym rozpoczynając oblężenie miasta. Dzięki polskiej interwencji udało się jednak Wiedeń oswobodzić, wypierając Osmanów i zatrzymując ostatecznie dalszą ekspansję Imperium Osmańskiego.

Wielki wezyr Kara Mustafa

Mapa Bitwy pod Wiedniem

Moją interaktywną mapę Odsieczy Wiedeńskiej przygotowałem na podstawie mapy z Muzeum Historii Wojska w Wiedniu (Heeresgeschichtliches Museum). Schemat ruchów poszczególnych wojsk, dowódcy, a także stany osobowe zostały zaczerpnięte bezpośrednio z mapy prezentowanej we wspomnianym muzeum. Następnie dane zostały naniesione na mapę Google Maps. Proszę zwrócić uwagę, że często opisując skład wojsk chrześcijańskich używane są przymiotniki „niemieckie” i „austriackie”. Są to określenia współczesne, które we współczesnym rozumieniu nie pasują do końca XVII wieku. Warto więc rozróżniać je na poszczególne księstwa wchodzące w skład niezwykle rozdrobnionego i podzielonego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, czyli tzw. I Rzeszy.

Poniżej oryginalna mapa umieszczona w wiedeńskim Heeresgeschichtliches Museum.

Mapa Bitwy pod Wiedniem – Źródło: Heeresgeschichtliches Museum Wien

Mapa z muzeum w większej rozdzielczości (3000×2029) dostępna jest pod tym linkiem.

Dowódcy bitwy

A oto bohaterowie tamtych wrześniowych wydarzeń – co by tu dużo nie pisać – bitwy, która odmieniła losy Europy.

Król Jan III Sobieski, hetman Stanisław Jan Jabłonowski i hetman Mikołaj Hieronim Sieniawski

Elektor Bawarii Maksymilian II Emanuel i książę Jerzy Fryderyk von Waldeck

Książę Lotaryngii Karol V Lotaryński i elektor Saksonii Jan Jerzy III Saksoński

Zobacz także turystyczny przewodnik Śladami Odsieczy Wiedeńskiej – Zwiedzanie Wiednia.

Artykuł Mapa Bitwy pod Wiedniem – Odsiecz Wiedeńska pochodzi z serwisu Eloblog.

Śladami Odsieczy Wiedeńskiej i Jana III Sobieskiego

Odsiecz Wiedeńska to wydarzenie niezwykle ważne w dziejach Europy. Jest również jedną z najważniejszych bitew w historii polskiego oręża i wojskowości. Zarazem sukcesem, które na zawsze wyryło nazwisko polskiego króla Jana III Sobieskiego, na kartach historii i marmurowych pamiątkowych tablicach. Dziś zapraszam ze mną na wycieczkę po stolicy Austrii, w której szukałem śladów tamtych wydarzeń z 12 września 1683 roku.

Tulln nad Dunajem – Tulln an der Donau

Król Polski Jan III Sobieski realizując zawarte porozumienie z cesarzem Leopoldem I wyruszył na pomoc oblężonemu miastu. Wojska Rzeczypospolitej nie były jednak odosobnione. Do bitwy wyruszyły także wojska cesarskie (Kaiserliche Armee), oddziały z Saksonii, Bawarii, a także południowo-wschodnich księstw Szwabii i Frankonii. Łącznie około 74 tys. żołnierzy (dane niemiecka Wikipedia). Ponieważ wojska Rzeczypospolitej były najliczniejsze w tej grupie, główne dowództwo postanowiono powierzyć Sobieskiemu. Koncentracja wojsk chrześcijańskich nastąpiła na rozległych naddunajskich równinach w pobliżu miejscowości Tulln nad Dunajem. Tam nastąpiło również uzgodnienie planu natarcia na pozycje Osmanów. To pierwsze miejsce w naszej historycznej wycieczce śladami Odsieczy Wiedeńskiej.

Rozległe równiny nad Dunajem, panorama z punktu widokowego przy drodze

Las Wiedeński – Wienerwald

Wojska Rzeszy miały nacierać wzdłuż prawego brzegu Dunaju, wiążąc tym samym siły przeciwnika. Natomiast wojska Rzeczypospolitej miały przeprowadzić decydujące natarcie trochę bardziej za zachód, ze wzgórz Wienerwaldu. Las Wiedeński (Wienerwald) to gęsto zalesione wzgórza okalające Wiedeń od zachodu i południowego-zachodu. Dziś lasy stanowią miejsce, gdzie Austriacy chętnie odpoczywają od miejskiego zgiełku. Znajdują się tu liczne domki, wille i wioseczki. Po dziś dzień Las Wiedeński stanowi niezłą przeszkodę. Zwróćcie na niego uwagę, kiedy będziecie jechać do Wiednia samochodem lub autobusem. 300 lat temu teren ten był jeszcze bardziej niedostępny. Skryte przejście przez las ok. 25 tys. żołnierzy, w tym 14 tys. jazdy, stanowiło nie lada problem.

Las Wiedeński (Wienerwald) – Śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Przez tak gęste lasy Wienerwaldu musiały przedzierać się wojska Rzeczypospolitej

Wzgórze Kahlenberg

Bitwa rozpoczęła się rano 12 sierpnia 1683 roku. Zanim jeszcze dokonało się to, co miało przejść później do chwalebnej historii Polski, Jan III Sobieski o 4 nad ranem uczestniczył w mszy świętej w ruinach kościoła na wzgórzu Kahlenberg (484 m n.p.m.). Na początku bitwy Sobieski postanowił rozpoznać bojem zbocza Wienerwaldu, tak aby upewnić się o możliwości wykonania szarży przez polską jazdę. Decydująca szarża husarii miała miejsce tego samego dnia późnym popołudniem. Husarzy zwalili się ze wzgórz wiedeńskich lasów rozbijając druzgocąco siły tureckie, a samego wielkiego wezyra zmuszając do ucieczki. Tymczasem w rejonach wzgórza Kahlenberg posuwały się oddziały Rzeszy pod wodzą Karola V Lotaryńskiego i oddziały saskie pod wodzą Jana Jerzego III Saksońskiego. Dziś wzgórze Kahlenberg jest najważniejszym miejscem związanym z upamiętnieniem tamtych wydarzeń.

Widok na Wiedeń ze wzgórza Kahlenberg – Śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Widok ze wzgórza Kahlenberg na Wiedeński Las, z którego polska husaria nacierała na tureckie obozowiska

Obraz Bitwa pod Wiedniem – W lewym górnym rogu znajduje się Kahlenberg, u dołu oblężony Wiedeń – Autor: Franz Geffels

Obraz Jan III Sobieski na Kahlenbergu – Autor: Juliusz Kossak

Na Kahlenbergu znajduje się kościół pw. św. Józefa prowadzony przez polskich księży. Odbywają się w nim również msze święte w języku polskim. W środku umieszczona jest mała sala z ekspozycją na temat bitwy. Na wzgórzu znajduje się również kilka pamiątkowych tablic nawiązujących do Odsieczy Wiedeńskiej i roli jaką odegrał król Jan III Sobieski.

Kościół św. Józefa na Kahlenbergu – Śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Kościół św. Józefa na Kahlenbergu – Zwiedzanie Wiednia

Msze w kościele św. Józefa na Kahlenbergu są prowadzone również w języku polskim

Pamiątkowa tablica nad wejściem do kościoła św. Józefa – Źródło: commons.wikimedia.org Foto: Georges Jansoone

Pamiątkowa tablica poświęcona królowi Janowi III Sobieskiemu

Kahlenberg jest miejscem niezwykle popularnym wśród turystów odwiedzających Wiedeń. Nie tylko tych z Polski, ale również z innych regionów świata. Dzieje się tak, ponieważ z tego miejsca rozciąga się wspaniała panorama na Wiedeń. To jeden z najlepszych punktów widokowych na stolicę Austrii. Z oczywistych dodatkowych powodów dla polskich turystów stanowi również ważny punkt programu zwiedzania Wiednia. Będąc na miejscu i przyglądając się gęsto zalesionym zboczom Wienerwaldu, pomyślmy o tamtych zmaganiach Odsieczy Wiedeńskiej i polskim udziale w zwycięstwie nad Imperium Osmańskim.

Wiedeń ze wzgórza Kahlenberg – Śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Kahlenberg – Popularny punkt widokowy na Wiedeń – Zwiedzanie Wiednia

Kościół św. Augustyna – Augustinerkirche

Następnego dnia po wygranej bitwie król Jan III Sobieski uczestniczył w mszy świętej, która odbyła się w kościele św. Augustyna w Wiedniu (Augustinerkirche). Kościół znajduje się w samym centrum Wiednia, w bliskiej odległości pałacu cesarskiego Hofburg. W jego ścianie wmurowana jest tablica pamiątkowa z informacją o królu Janie III Sobieskim – głównodowodzącym wojsk sprzymierzonych. Warto się tam wybrać zwiedzając zabytkowe centrum stolicy Austrii.

Kościół św. Augustyna w Wiedniu (Augustinerkirche) – Zwiedzanie Wiednia

Tablica pamiątkowa na ścianie kościoła św. Augustyna w Wiedniu

Napis na tablicy głosi:

„Jan III. Sobieski, König von Polen, Oberbefehlshaber der Vereinigten Heere, besuchte hier am 13. September 1683 nach der Befreiung Wiens die Heilige Messe.”

„Jan III Sobieski, król Polski, naczelny dowódca wojsk sprzymierzonych, po wyzwoleniu Wiednia uczestniczył tutaj 13 września 1683 roku w mszy świętej.”

Muzeum Historii Wojska w Wiedniu – Heeresgeschichtliches Museum

W wiedeńskim Muzeum Historii Wojska znajduje się sporo eksponatów związanych tureckim oblężeniem Wiednia i odsieczą miasta. W jednej z sal umieszczony jest duży obraz przedstawiający Bitwę pod Wiedniem autorstwa nieznanego autora. W jego centralnej części znajduje się król Jan III Sobieski. Przed obrazem znajdziemy plan bitwy z rozrysowanymi głównymi kierunkami natarcia chrześcijańskich wojsk sprzymierzonych. W tej samej sali znajdziemy również oryginalny turecki namiot, który był wykorzystywany przez wojska Imperium Osmańskiego.

Muzeum Historii Wojska w Wiedniu – Heeresgeschichtliches Museum

Muzeum Historii Wojska w Wiedniu – Zwiedzanie Wiednia

Ekspozycja wyposażenia wojsk Imperium Osmańskiego

Jeden ze zdobytych tureckich namiotów

Obraz przedstawiający Bitwę pod Wiedniem w 1683 roku – Autor: nieznany

Król Jan III Sobieski przedstawiony na wyżej pokazanym obrazie

Szyszak husarski

Ku pamięci Sobieskiego i Polaków

W Wiedniu znajdziemy również jeszcze inne miejsce nawiązujące bezpośrednio do roli polskiego króla i jego wojsk. Nie są to wielkie monumenty, ale raczej drobne i symboliczne gesty. Na pamiątkę dowódcy wojsk sprzymierzonych jego imieniem została nazwana jedna z wiedeńskich uliczek oraz pobliski plac. Jest to Sobieskigasse i przylegający do niej Sobieskiplatz.

Sobieskigasse – Śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Sobieskiplatz – Śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Sobieskiplatz – Nieduży plac w Wiedniu nazwany na część Jana III Sobieskiego

Trochę mniej znany jest jeden z pomników umieszczonych na elewacji pałacu cesarskiego w Wiedniu. Pałac Habsburgów Neue Hofburg należy do najważniejszych i najpiękniejszych budowli Wiednia. Znajduje się w centrum miasta, więc koniecznie trzeba go odwiedzić zwiedzając Wiedeń. Na jego półokrągłej elewacji znajduje się rząd kamiennych figur przedstawiających postacie z różnych epok. Przyjrzyjcie się uważnie. Jedną z nich jest postać polskiego żołnierza z 1683 roku.

Pałac Habsburgów Neue Hofburg w Wiedniu

Rząd kamiennych figur, drugi od prawej to polski żołnierz – Zwiedzanie Wiednia

Polski żołnierz z Odsieczy Wiedeńskiej z 1683 roku – Neue Hofburg

Ślady oblężenia Wiednia

W samym mieście znajdziemy również kilka miejsc związanych bezpośrednio z oblężeniem Wiednia. Pierwszym z nich jest Türkenschanzpark, czyli Park Turecki Szaniec. Jak sama nazwa wskazuje, w tym miejscu znajdowały się muzułmańskie umocnienia wojsk oblegających Wiedeń. Obecnie znajduje się tu park z licznymi ścieżkami, pięknymi drzewami i stawami. Park swoją nazwą nawiązuje bezpośrednio do historycznych wydarzeń, ale to nie wszystko. Pośród alejek i drzew postawiono dwa pomniki ukraińskich Kozaków, którzy to przybyli pod Wiedeń razem z Sobieskim. Przy jednym z nich umieszczona jest pamiątkowa tablica z inskrypcją w języku niemieckim i ukraińskim. Pomnik postawila ukraińska ambasada w porozumieniu z władzami Wiednia. Niestety próżno na niej szukać informacji i polskim królu, pod którego rozkazami walczyli…

Türkenschanzpark w Wiedniu – W 1683 roku w miejscu dzisiejszego parku znajdowały się tureckie umocnienia

Pomnik odpoczywającego Kozaka w Türkenschanzpark

Zbliżenie na tablice pamiątkową przy pomniku Kozaka

Zwiedzając Wiedeń możemy również spotkać ślady tureckiej artylerii w postaci zachowanych na pamiątkę kulu armatnich. Jedna z nich znajduje się na Sterngasse 3 druga przy Sieveringer Straße 101. Ta pierwsza znajduje się w centrum miasta, niedaleko najstarszego kościoła w Wiedniu – kościoła św. Ruprechta. Trzeba się uważnie rozglądać, bo można ja łatwo przegapić.

Kula armatnia na Sterngasse 3 w Wiedniu

Kula armatnia na Sterngasse – Ślady Oblężenia Wiednia

Natomiast na skrzyżowaniu ulic Heidenschuß i Strauchgasse znajduje się nieduża figura osmańskiego najeźdźcy na koniu. Umiejscowiona jest ona na rogu budynku, na wysokości pierwszego piętra. Figura nawiązuje do legendy, według której w tym miejscu Turcy próbowali wysadzić miejskie mury. Niektóre opisy podają, że dotyczy ona pierwszego oblężenia Wiednia z 1529 roku.

Figura osmańskiego najeźdźcy ulic Heidenschuß i Strauchgasse

Figura osmańskiego najeźdźcy – Zwiedzanie Wiednia

Pomnik króla Jana III Sobieskiego

Z tych wszystkich wymienionych miejsc niewątpliwie brakuje jeszcze jednej rzeczy. Pomnika samego głównodowodzącego wojsk sprzymierzonych Jana III Sobieskiego. Od kilku lat jego budowa jest przewidziana na wzgórzu Kahlenberg. Na razie na jego stworzenie zbierane są fundusze. Nie tak dawno temu na serwisie Polak Potrafi pojawiła się zbiórka pieniędzy na budowę w/w monumentu. Można ją wesprzeć pod tym linkiem. Myślę, że Kahlenberg do doskonałe miejsce na postawienie pomnika Sobieskiego. Turystyczna popularność tego miejsca sprawi, że będzie on widziany przez tysiące turystów odwiedzających Wiedeń i okolice.

W tym miejscu na wzgórzu Kahlenberg ma stanąć pomnik Jana III Sobieskiego, na jego budowę zbierane są pieniądze

Nie jest jednak prawdą, że Sobieski nigdy nie miał swojego pomnika w Wiedniu. W 1894 roku w katedrze św. Szczepana został odsłonięty pomnik poświęcony wiedeńskiej victorii. Tak zwany Türkendenkmal lub Türkenbefreiungsdenkmal. Na ogromnym pomniku znajdowały się liczne figury przedstawiające postacie ówczesnych uczestników starć z wojskami Imperium Osmańskiego. Wśród nich był m.in. cesarz Leopold I i papież Innocenty XI. Nie mogło zabraknąć również króla Jana III Sobieskiego. Niestety, prawie cały pomnik został zniszczony w 1945 roku w pożarze katedry. Po wojnie figury Matki Boskiej, papieża i cesarza zostały przywrócone. Pozostałych, w tym Sobieskiego, nie udało się uratować. Oto jedno z nielicznych archiwalnych zdjęć.

Türkendenkmal – Dawny pomnik w katedrze św. Szczepana w Wiedniu

Jan III Sobieski na Türkendenkmal

Mapa śladami Odsieczy Wiedeńskiej

Zobacz także interaktywną mapę Bitwy pod Wiedniem.

Artykuł Śladami Odsieczy Wiedeńskiej – Zwiedzanie Wiednia pochodzi z serwisu Eloblog.

Szczegółowa mapa Polski przed rozbiorami

Mapa ta nie pochodzi z ówczesnych czasów przed rozbiorami, ale została wydana znacznie później, bowiem w roku 1895. Autorem tej mapy jest Jan Babirecki, a wydawcą Spółka Wydawnicza Polska z siedzibą w Krakowie. Pod zdjęciem umieszczam linki z dostępem do pełnej rozdzielczości mapy.

Mapa Polski w 1771 roku – Autor: Jan Babirecki Rok wydania: 1895

Szczegółowa mapa Polski dostępna jest w dużej rozdzielczości 13437×14880 pikseli (23,5 MB). Można ją pobrać ze stron mapywig.org, skorzystać z linku na MEGA albo pobrać z mojego serwera. Uwaga, mapa jest w bardzo dużej rozdzielczości i pobieranie na mapywig.org może zawiesić przeglądarkę. Jeżeli mapa nie będzie dostępna w obu tych linkach, to proszę o pozostawienie informacji w komentarzach, postaram się to naprawić.

Podział Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Mapa przedstawia klasyczny podział Rzeczypospolitej Obojga Narodów na dwie części – prowincje – Koronę (Polskę) i Litwę (Wielkie Księstwo Litewskie). Pod pojęciem Korony rozumiano tak de facto Wielkopolskę i Małopolskę. Prowincje Rzeczypospolitej Obojga Narodów były dalej podzielone na województwa, powiaty i ziemie. Szczegółowe podziały prowincji rozpisane są na podziałce na samym dole mapy. Przekopiowałem je również poniżej.

Podział Prowincji Małopolskiej

Podział Prowincji Wielkopolskiej

Podział Prowincji Litewskiej – Wielkie Księstwo Litewskie

Artykuł Szczegółowa mapa Polski z 1771 roku pochodzi z serwisu Eloblog.