Karkonosze, niegdyś nazywane Górami Olbrzymimi (Riesengebirge), od wieków budziły ciekawość, zainteresowanie, a także strach wśród okolicznej ludności. Ich skarbów i sekretów strzegł budzący grozę Duch Gór zwany Rübezahlem. Początkowy strach przed siłami przyrody, gwałtownością zjawisk atmosferycznych i dziką przyrodą ustąpił chciwości człowieka. Człowiek próbował wydrzeć Karkonoszom ich skarby – rudy metali, cenne minerały, zasoby drewna. Z czasem pojawiła się również chęć zdobycia karkonoskich szczytów i kontaktu z przyrodą. Dziś Karkonosze to jedne z najpopularniejszych gór w Polsce. Niezwykle cenne ze względów przyrodniczych, ale i również ciekawe ze względu na swoją historię.

W filmie wywiadu udzielili: Piotr Gryszel, Ivo Łaborewicz, Romuald M. Łuczyński, Zbigniew Kulik, Edyta Patro, Andrzej Raj i Agata Rome-Dzida.

Film poświęcony został pamięci Przemysława Wiatera.

Reżyseria: Maciej Kieres, Igor Wójcik, Daniel Jasiński
Scenariusz: Daniel Jasiński
Zdjęcia: Jerzy Szota, Artur Stroiński, Jarosław Radwański
Dźwięk: Jerzy Szota, Bartosz Kieres
Montaż i postprodukcja: Jerzy Szota
Ilustracje i animacje: Paweł Kardis – Kardisart

Koprodukcja: TVP Historia, TVP3 Wrocław, Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu.
Dofinansowano z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego oraz Fundacji KGHM.

Artykuł Film dokumentalny „Wędrowcy Karkonoszy” pochodzi z serwisu Eloblog.

Krzyż przy drodze na Śnieżkę

Śnieżka, 1603 m n.p.m. Najwyższy szczyt Karkonoszy i Sudetów. Wchodząc na Śnieżkę drogą tak zwanymi Zakosami, mniej więcej po pokonaniu 2/3 dystansu, mijamy po prawej stronie metalowy krzyż z pamiątkową tablicą. Część turystów wchodzących na Śnieżkę zatrzymuje się przy nim, aby przeczytać inskrypcję znajdującą się na tablicy. Inni zaś, próbując złapać oddech podczas stromego podejścia pod Śnieżkę, mijają go bezrefleksyjnie. Wydaje się, że dla części turystów jest on w ogóle niezauważalny, niewidoczny, kiedy wchodząc pod górę swój wzrok wbijają w kamieniste podłoże. Jest to zrozumiałe, gdyż droga na tym odcinku jest szczególnie wyboista i należy uważać na każdym kroku. Zimą, kiedy tablica pokryta jest śniegiem, wystaje tylko zmrożony krzyż. Warto przystanąć w tym miejscu na chwilę i przytoczyć historię, która wydarzyła się na Śnieżce blisko 50 lat temu.

16 stycznia 1975 roku

Była połowa stycznia 1975 roku, kiedy pogoda w Karkonoszach znacznie się poprawiła. Pojawiające się na niebie słońce zaczęło roztapiać zalegające warstwy śniegu, które na przemian roztapiając się i zamarzając zamieniały się w lód. Szlak na Śnieżkę pokryła gruba warstwa lodu, którą obrosły także zamontowane przy szlaku łańcuchy i tymczasowe liny. Zwyczajowo pomagały one przy wchodzeniu i schodzeniu drogą tzw. Zakosami, która była jedyną drogą łączącą szczyt Śnieżki z Równią pod Śnieżką. Tradycyjnie łatwiejsza droga, czyli trasa trawersująca kopułę Śnieżki, zwana Drogą Jubileuszową, była na czas zimowy zamykana. Zmrożonego śniegu było tak dużo, że łańcuchy zaczęły ginąć pod warstwą śniegu i lodu. Tego dnia droga była bardzo niebezpieczna. Polscy wopiści (żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza), pełniący wówczas służbę w strażnicy WOP w Domu Śląskim, zawracali turystów, którzy chcieli wejść na sam szczyt. Były to jeszcze czasy, kiedy biegnącą wzdłuż górskich grzbietów granicę państwową pilnowali żołnierze.

16 stycznia na Śnieżkę pojechało dwóch terenowych pracowników karkonoskiej Horskej služby – Jan Messner i Štefan Spusta. Horska služba była wówczas czechosłowackim odpowiednikiem polskiego GOPRu, częściowo ochotniczym, częściowo uzawodowionym. Zadaniem Messnera i Spusty było zabezpieczenie oblodzonego szlaku – wykucie stopni w lodzie, odkucie łańcuchów z lodu i naciągnięcie tymczasowych lin. Jeszcze przed przystąpieniem do prac czescy ratownicy poprosili obsługę Českiej boudy, aby ci informowali turystów o niebezpieczeństwie na szlaku i zniechęcali ich do zejścia na dół. Česká bouda był wówczas czynnym czeskim schroniskiem na szczycie Śnieżki. Choć kopuła Śnieżki pokryła się lodową czapą to sama pogoda była dobra. Świeciło słońce, oświetlając śnieżnobiałe zbocza Karkonoszy. Tylko u dołu poniżej grzbietów zalegały warstwy ciemniejszych chmur. Można by rzecz, że była to aura idealna na zimową wycieczkę.

W tym dniu działała czeska kolej krzesełkowa na Śnieżkę, która umożliwiała wjazd z Pecu pod Śnieżką na najwyższy szczyt Karkonoszy. Z tej formy spędzenia wolnego czasu postanowiło skorzystać małżeństwo z Karlowych Warów – dentysta dr Marián Landa wraz ze ciężarną małżonką. Przyjechali oni w Karkonosze w celach rekreacyjnych i postanowili skorzystać z możliwości wjazdu na Śnieżkę. Po wjeździe na szczyt małżeństwo Landów zlekceważyło ostrzeżenia o oblodzonym szlaku i oboje zaczęli schodzić drogą Zakosami w kierunku Domu Śląskiego. Po przejściu raptem kilkudziesięciu metrów dr Landa poślizgnął się, upadł, przeleciał pod łańcuchami i zaczął się zsuwać po północnym zboczu Śnieżki. Mężczyzna nie spadł jednak na sam dół. Zjechał 15 m i zatrzymał się o wystającą skałę. Było około godz. 11. Według relacji Přemyslawa Kováříka, jednego z czeskich ratowników, którzy dotarli na miejsce tragedii godzinę po tym wydarzeniu, upadek Landy widzieli polscy pogranicznicy z Domu Śląskiego. Dr Landa trzymał się kurczowo wystającej skały, która prawdopodobnie była dla niego jedynym punktem oparcia. Polscy żołnierzy krzyczeli, żeby wytrzymał, że przyniosą mu linę. Poszkodowany mężczyzna nie był jednak w stanie utrzymać się dłużej. Według innych opisów próbował wstać i poślizgnął się ponownie. Cała ta sytuacja trwała raptem kilka minut, po których mężczyzna osunął się ze skalnej półki i zaczął spadać dalej w głąb Kotła Łomniczki. W tym samym czasie żołnierze WOP pobiegli na górną stację kolei krzesełkowej na Kopie, gdzie poprosili o pomoc ratowników polskiego GOPRu. Wspomniany już Kovářík, który pomagał później w wyciągnięciu ciał poszkodowanych, wspomina, że dr Landa miał na sobie skórzane buty do biegania przełajowego, które same w sobie były bardzo śliskie.

Poślizgnięcie doktora widzieli także Messner i Spusta, którzy pracowali niżej na tej samej drodze, którą schodziło małżeństwo z Karlowych Warów. Podjęli oni szybką decyzję, aby dotrzeć do poszkodowanego, pomimo tego, że nie posiadali przy sobie odpowiedniego sprzętu. Prawdopodobnie widzieli, że spadł on tylko kilkanaście metrów na dół i zatrzymał się na skale. Zdawali sobie sprawę, że nie utrzyma się tam długo i że szybkie dotarcie do poszkodowanego jest jedyną szansą na jego uratowanie. Kiedy wspólnie obaj próbowali dotrzeć do poszkodowanego, trawersując zbocze Śnieżki najkrótszą drogą, prawdopodobnie stracili go z oczu. Kiedy zbliżyli się do miejsca upadku, okazało się, że mężczyzny już nie ma. Spadł jeszcze niżej. Pierwszy szedł Spusta, drugi Messner. Messner miał na nogach raki z czterema zębami, które przywiązywało się do butów paskami. Pomimo raków w którymś momencie Messner poślizgnął się i zaczął spadać na dół. Spusta, który szedł pierwszy, próbował go złapać i zahamować jego upadek. Nie udało się i po chwili obaj razem zaczęli zsuwać się z dużą prędkością po zboczu Śnieżki. Początkowo trajektorie ich upadku były takie same. Spusta próbował zhamować swój zjazd na dół czekanem i narciarskim kijkiem, który udało mu się wyciągnąć z plecaka. Obaj dotarli do Drogi Jubileuszowej, przez którą dosłownie przelecieli. Wcięta w zboczę droga zadziałała jak próg skoczni narciarskiej i wyrzuciła ich w powietrze. Po ostrym upadku w skalny rumosz Messner doznał śmiertelnych obrażeń, a jego ciało spadało dalej w głąb Kotła Łomniczki. Spusta po upadku zaczął zsuwać się zboczem bardziej porośniętym kosówką i zatrzymał się szybciej, po około 80 m. Natomiast poszkodowany dr Landa również przeleciał przez Drogę Jubileuszową, gdzie po upadku doznał również śmiertelnych obrażeń. Dalej jego ciało bezwiednie staczało się po ośnieżonym zboczu Śnieżki w głąb Kotła Łomniczki. Jego upadek był jednak nieco krótszy niż Messnera. Trzeba jednak podkreślić, że cały ten opisany przebieg wydarzeń jest tylko kwestią domysłów i próbą odtworzenia ich na podstawie wspomnień świadków.

Powyższy przebieg i trasa upadku zostały opracowane na podstawie materiałów Horskiej služby ČR.

Akcja ratunkowa

W tym samym czasie trwała już akcja ratunkowa. Wopiści szybko zaalarmowali ratowników polskiego GOPRu. Równolegle obsługa Českiej boudy powiadomiła ratowników Horskej služby z Pecu pod Śnieżką. Jako pierwsi na miejscu wypadku pojawili się Polacy, którzy przyjechali skuterem śnieżnym ze górnej stacji kolejki na Kopie. Kiedy zaczęli schodzić do poszkodowanych zorientowali się, że Messner i dr Landa nie przeżyli upadku. Oznaki życia dawał jednak Spusta, którego upadek był znacznie krótszy. Dotarli więc do poszkodowanego ratownika i przetransportowali go na drogę, gdzie doraźnej pomocy udzieli mu przypadkowy lekarz. Była godz. 12:10. Następnie wspólnie przetransportowali rannego ratownika do Domu Śląskiego, gdzie miał oczekiwać na wezwany śmigłowiec z Wrocławia. W międzyczasie przybyli również czescy ratownicy, którzy wjechali kolejką z Pecu. Początkowo myśleli, że poszkodowanych jest trzech turystów. O tym, że wypadku uczestniczyło ich dwóch kolegów dowiedzieli się od polskich ratowników. Niestety obrażenia jakich doznał Spusta po upadku okazały się zbyt poważne. Już po przetransportowaniu do Domu Śląskiego, gdzie oczekiwał na dalszą pomoc, stwierdzono u niego zgon.

W tym samym czasie czescy ratownicy dotarli również do ciał dwójki pozostałych poszkodowanych. Razem przetransportowali ich na saniach kanadyjskich w dół Łomniczki i dalej do dolnej stacji kolei na Kopę. Tam przyjechał po nich skuter śnieżny wysłany przez naczelnika Horskej služby, który zabrał ich do Domu Śląskiego. Zachodziło już słońce, kiedy stamtąd ciała całej trójki, Messnera, Spusty i Landy, zostały przetransportowane skuterem przez Luční boudę do Pecu po Śnieżką. Bilans tego dnia wyniósł trzy ofiary śmiertelne, w tym po raz pierwszy aż dwóch górskich ratowników.

Pamiątkowa płyta na Śnieżce

Śmierć dwóch ratowników na Śnieżce poruszyła i oburzyła społeczność ratowników. Przede wszystkim mieli żal do kierownictwa Horskej služby za braki w sprzęcie, które były jedną z przyczyn wypadku. Wydarzenie to było szeroko komentowane w prasie. Społeczność podzieliła się dwa obozy. Jedni uważali, że należało zaczekać z akcją ratunkową do czasu przybycia posiłków. Inni uważali, że Messner i Spusta słusznie postąpili od razu ruszając na pomoc turyście, który zatrzymał się na skale, gdyż była to jedyna szansa na jego uratowanie. A czas grał tutaj kluczową rolę.

Po tym wydarzeniu brat jednego z tragicznie zmarłych ratowników, również wieloletni członek Horskej služby, Valerián Spusta, zamontował pamiątkową tablicę przy drodze prowadzącej na Śnieżkę. Początkowo tablica stała jeszcze bez krzyża, gdyż na jego umieszczenie nie chciały się zgodzić komunistyczne władze. W 1988 roku, kiedy wymieniano płytę na nową, zamontowano również krzyż. Dziś krzyż i tablica są miejscem, gdzie co roku 16 stycznia spotykają się czescy i polscy ratownicy. Dla nich to ważna i symboliczna data.

Jan Messner (1932–1975)

Urodzony 19 listopada 1932 r., posiadacz honorowej odznaki ČSTV, instruktor ratownictwa górskiego I stopnia, przewodnik górski, pracownik terenowy Horskej služby. Od 1959 roku w służbie ochotniczej, od 1965 roku pracownik zawodowy.

Štefan Spusta (1942–1975)

Urodzony 27 kwietnia 1942 r., przewodnik górski, pracownik terenowy Horskej služby. Od 1966 roku w służbie ochotniczej, od 1973 roku pracownik zawodowy.

Artykuł Najczarniejszy dzień na Śnieżce pochodzi z serwisu Eloblog.

Przedwojenna mapa Karkonoszy

Przedstawiam do pobrania ciekawą i zachowaną w bardzo dobrym stanie przedwojenną mapę Karkonoszy (niem. Riesengebirge, Góry Olbrzymie). Oprócz Karkonoszy mapa obejmuje także całą Kotlinę Jeleniogórską, część Gór Izerskich, Kaczawskich i Rudawy Janowickie. Mapa została wydana przez Alexandera Köhlera w Dreźnie. Niestety nieznany jest jej dokładny rok wydania. W zasobach Wikimediów mapa została opisana jako pozycja wydana około 1901 roku, jednak z pewnością było to kilka lub kilkanaście lat później. W innych wydaniach tej samej mapy Karkonoszy (wydanych przez tego samego wydawcę), po drugiej stronie granicy śląsko-czeskiej znajduje się już napis „Tschechoslowakische Republik”. Sugeruje to, iż prezentowana poniżej wersja mapy mogła zostać wydana jeszcze przed powstaniem Czechosłowacji w 1918 roku, ponieważ pozbawiona jest tego napisu. Z innych elementów, które pozwoliłby nam wydatować mapę, to naniesione już Jezioro Pilchowickie i zapora wodna, które zostały oficjalnie otwarte w 1912 roku. Z drugiej strony na mapie brak jest jeszcze schronisk Szrenica (Reifträgerbaude) i Domu Śląskiego (Schlesierhaus), które zostały otwarte kolejno w 1922 i 1923 roku. Zawęża to nam zakres dat opracowania/wydania mapy do lat 1912–1922.

W części górskiej mapy zostały na czerwono (czerwoną linią) zaznaczone szlaki turystyczne (Touristenweg). Mapa prezentuje więc unikatowy układ karkonoskich szlaków górskich, jaki znajdował się w Górach Olbrzymich na początku XX wieku.

Mapa w dużej rozdzielczości (9253 × 9664) dostępna jest do pobrania ze zbiorów: Archiwum Map WIG, Wikimedia Commons lub pod tym linkiem.

Mapa turystyczna Karkonoszy z 1940 roku

Kolejna ciekawa mapa, którą chciałem się podzielić, to mapa turystyczna Karkonoszy z 1940 roku. Jest to stricte turystyczna mapa opracowana w skali 1:50000 przedstawiająca sieć ówczesnych szlaków turystycznych i rzeźbę terenu. Mapa została wydana przez Meinhold Verlagsgesellschaft w Dreźnie. W lewym górnym rogu mapy widzimy ciekawy napis „Einzig anerkannte Ausgabe des Riesengebirgsvereins”, co oznacza, że była firmowana jako jedyna mapa zaakceptowana i potwierdzona przez Towarzystwo Karkonoskie (Riesengebirgsverein, w skrócie RGV). Nadmienię, że Towarzystwo Karkonoskie było przedwojenną organizacją turystyczną powstałą w 1880 roku, zajmującą się promowaniem i rozwijaniem turystyki górskiej w Karkonoszach. Ze względu na rok wydania mapy (1940) nie znajdziemy już na niej niemiecko-czechosłowackiej granicy państwowej przebiegającej wzdłuż głównego grzbietu Karkonoszy. Granica ta zniknęła w 1938 roku wraz z zajęciem przez Niemców Sudetenlandu. Znaleźć za to możemy inną ciekawostkę. Na mapie zaznaczone zostały granice dwóch obszarów ochrony przyrody. Kolorem pomarańczowym duży obszar rezerwatu roślinności obejmujący śląską część Karkonoszy i Góry Izerskiej oraz kolorem czerwonym ściślejszy mniejsze obszary ochrony przyrody obejmujące takie miejsca jak kopułę Śnieżki, Kotły Małego i Wielkiego Stawu czy Śnieżne Kotły. Zgodnie z zarządzeniami z 1933 roku.

Mapa w dużej rozdzielczości (9964 × 7095) dostępna jest do pobrania ze zbiorów: Archiwum Map WIG, Wikimedia Commons lub pod tym linkiem.

Osobną kwestią, na którą chciałem zwrócić uwagę, jest kwestia zaznaczonych szlaków turystycznych. Na mapie oprócz przebiegu szlaków widzimy ich także oznakowanie. Otóż przed wojną szlaki nie były zaznaczane tak jak dziś za pomocą biało-kolorowych trzech pasów, ale za pomocą dwubarwnych rombów. Zasada rombów była prosta. Określony kolor połówki rombu prowadził do określonego miejsca np. kolor biały prowadził na grzbiet Karkonoszy i dalej do Śnieżki, kolor zielony do Kowar, kolor pomarańczowy do Karpacza itd. Tak więc takie same romby mogły znajdować się na różnych ścieżkach w różnych częściach gór, istotne było to, do jakiego miejsca ostatecznie wszystkie prowadziły.

Artykuł Przedwojenna mapa turystyczna Karkonoszy (Riesengebirge) pochodzi z serwisu Eloblog.

Szacuje się, że w czasie działalności Zakładów Przemysłowych R-1 wydobyto łącznie 322,16 tys. ton rudy uranu o łącznej zawartości 703,6 ton metalicznego uranu. Do tej liczby należy doliczyć około 300 ton metalicznego uranu wydobytego jeszcze przed wojną. Łącznie więc w kopalniach uranu w Sudetach wydobyto około 1000 ton metalicznego uranu.

Wspólnie z Jarkiem zapraszamy wszystkich miłośników gór i historii na wspólną wycieczkę po kopalniach uranu w Kowarach i pozostałościach Zakładów Przemysłowych R-1. Serdecznie zapraszamy!

Poniżej zamieszczam film pt. „Czarni Baronowie”, o którym wspominał Jarek.

Artykuł Uran w Sudetach – Fakty i mity na temat wydobycia uranu pochodzi z serwisu Eloblog.

Nieme znaki – Němé značky

Gwałtowny rozwój turystyki w Karkonoszach w XIX wieku wymusił wprowadzenie systemu oznakowania szlaków turystycznych, zarówno po śląskiej jak i czeskiej stronie Karkonoszy. Rozwiązań i pomysłów jak znakować karkonoskie szlaki było kilka. Montowano metalowe lub drewniane tabliczki z opisami szlaków, stawiano granitowe słupy z wyrytymi oznaczeniami, malowano znaki na drzewach i kamieniach, a także stawiano tablice informacyjne na najważniejszych skrzyżowaniach. Pracami znakarskimi zajmowały się ówczesne towarzystwa górskie. Po stronie czeskiej (austriackiej) było to Austriackie Towarzystwo Karkonoskie (niem. Österreichischer Riesengebirgsverein, w skrócie ÖRGV), a także Klub Czeskich Turystów (czes. Klub českých turistů, w skrócie KČT), a po stronie śląskiej (niemieckiej) Towarzystwo Karkonoskie (niem. Riesengebirgsverein, w skrócie RGV). Pewnym problemem po stronie czeskiej była kwestia języka w jakim miały być umieszczone informacje na tabliczkach. Czy miał być to język czeski czy niemiecki? Obszar zamieszkiwała ludność niemiecko- i czeskojęzyczna.

Po zakończeniu I wojny światowej w 1923 roku (już po powstaniu Czechosłowacji) w grzbietowych partiach czeskich Karkonoszy wprowadzono system tzw. niemych znaków (czes. Němé značky). Były to powycinane z blachy piktogramy, pomalowane na czerwono i zamontowane na tyczkach przy drodze. System piktogramów zaprojektował czeski malarz i ilustrator, a także zapalony narciarz Kamil Vladislav Muttich. Każdy z niemych znaków prowadził do jakiegoś konkretnego charakterystycznego miejsca – celu wędrówki. Tak więc nieme znaki prowadziły do najważniejszych szczytów, charakterystycznych elementów krajobrazu, schronisk górskich, miejscowości itd. Niektóre z niemych znaków prowadziły także do miejsc po śląskiej stronie gór.

Piktogramy zostały zaprojektowane przez Mutticha w taki sposób, aby każdy z nich posiadał indywidualny niepowtarzalny kształt. Domyślnie wprowadzony system znaków miał pomóc turystom i narciarzom przemierzającym karkonoskie szlaki w czasie trudnych warunków w zimę. Wycięte z blachy kształty nawet po oblepieniu śniegiem i szronem miały być łatwe do rozpoznania. Dodatkowo rozwiązywały wspomniany już wcześniej problem językowy. Czeskie nieme znaki zachowały się do dziś, choć niektóre zmieniły swój kształt. Aktualnie w czeskich Karkonoszach używa się 31 znaków.

Artykuł Co oznaczają te dziwne znaki w czeskich Karkonoszach? Nieme znaki pochodzi z serwisu Eloblog.

„Podróżnicy w Górach Olbrzymich. Antologia tekstów źródłowych” – Recenzja

„Podróżnicy w Górach Olbrzymich” to zbiór relacji podróżników odwiedzających w minionych wiekach Karkonosze i Góry Izerskie, niegdyś wspólnie nazywane Górami Olbrzymimi. Publikacja jest antologią wybranych tekstów źródłowych, przełożonych na język polski, pochodzących głównie z XVIII i XIX wieku. Najstarszy zamieszczony tekst pochodzi z końca XVII wieku, a najmłodszy z 1922 roku. Teksty zostały wybrane, przełożone i opatrzone przypisami przez Marcina Wawrzyńczaka. Książka zawiera blisko 40 relacji wędrowców przemierzających góry, odwiedzających górskie miejscowości i stykających się z ich mieszkańcami. Podróżnicy często w sposób barwny i zabawny opisują swoją drogę, perypetie, przemierzając jeszcze niezagospodarowane turystycznie i dzikie miejsca. Ich relacje oprócz opisów drogi i krajobrazów zawierają również opisy ówczesnych mieszkańców gór, ich zwyczaje, ubiór, wygląd domostw, a także stosunek do gości. Szczególnie ciekawe są opisy pasterskich bud (niem. Baude), które dały początek karkonoskim i izerskim schroniskom. Publikacja zawiera głównie relacje podróżników odwiedzających Góry Olbrzymie od strony śląskiej i łużyckie. Nie brak jednak opisów wędrowców zdobywających szczyty również od strony czeskiej. Razem zebrane teksty stanowią unikatowy kulturowy obraz Karkonoszy i Gór Izerskich z XVIII i XIX wieku.

Książkę „Podróżnicy w Górach Olbrzymich” szczególnie polecam osobom zainteresowanym Karkonoszami i Górami Izerskimi, ich historią, kulturą i zagospodarowaniem turystycznym. Publikacja jest również niezwykle cenną pozycją ze względu na wymianę ludności dokonaną po 1945 roku, zarówno po polskiej jak i czeskiej stronie gór, która zerwała kulturową i pokoleniową ciągłość mieszkańców tych terenów. Uważam, że książka może być szczególnie ciekawą pozycją dla osób zaznajomionych już z karkonoskimi i izerskimi szlakami. Czytając relacje ówczesnych podróżników możemy natrafić na miejsca nam doskonale znane. Na swój sposób czytanie „Podróżników w Górach Olbrzymich” to odwiedzanie na nowo tych samych i znanych już nam miejsc, z tą różnicą, że 200 czy 300 lat wcześniej. To swoista podróż w czasie do Gór Olbrzymich z XVIII i XIX wieku.

Tytuł: Podróżnicy w Górach Olbrzymich. Antologia tekstów źródłowych
Wybór i przekład: Marcin Wawrzyńczak
Rok polskiego wydania: 2020
Moja ocena: ★★★★★

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Podróżnicy w Górach Olbrzymich. Antologia tekstów źródłowych”

Artykuł „Podróżnicy w Górach Olbrzymich. Antologia tekstów źródłowych” pochodzi z serwisu Eloblog.

Osobliwości Karkonoszy to miejsca niezwykłe, zaskakujące, ciekawe. Wśród wymienionych ciekawostek są miejsca powszechnie odwiedzane przez turystów, ale i również takie, które pozostają poza najczęściej uczęszczanymi szlakami. Przeważnie związane są one z niezwykłą karkonoską przyrodą i odległymi procesami geologicznymi, które tworzyły wyjątkowy charakter Karkonoszy. Artykuł został napisany na podstawie publikacji Karkonoskiego Parku Narodowego pt. „100 przyrodniczych osobliwości Karkonoszy” Piotr Migoń.

1. Równia pod Śnieżką

Mianem Równi pod Śnieżką określa się rozległy płaski grzbiet Karkonoszy rozciągający się pomiędzy Śnieżką, kopułą Smogorni a Luční i Studniční horą. Równia pod Śnieżką należy do jednych z największych osobliwości w Karkonoszach. Przede wszystkim dlatego, że odbiega ona znacząco od powszechnie przyjętego wyobrażenia o wysokich górach, gdzie oczekujemy strzelistych szczytów i stromych stoków. Równia jest rozległym wypłaszczonym terenem (wierzchowiną) o powierzchni około 6 km². Ten płaski teren przypomina bardziej obszary nizinne, choć znajduje się już na wysokości około 1400 m n.p.m. Rzeczywiście miliony lat temu obszar ten był rozległą równiną, jednak w czasie ostatnich ruchów górotwórczych, które wypiętrzyły Sudety, został wyniesiony do góry wraz całymi Karkonoszami, ponad otaczający go teren. Przez obszar Równi pod Śnieżką przebiega kilka turystycznych szlaków. Znajdują się również dwa schroniska: polski Dom Śląski i czeska Luční bouda.

2. Kozie Grzbiety

Wędrując po Karkonoszach na ogół widzimy wypłaszczone grzbiety i rozłożyste kopuły szczytów. Jest jednak jedno miejsce w Karkonoszach, które odbiega od tego utrwalonego krajobrazu. Tym miejscem są Kozie Grzbiety (czes. Kozí hřbety), które znajdują się już po czeskiej stronie gór (część Grzbietu Czeskiego). Kozie Grzbiety są jedyną granią występującą w Karkonoszach. Ich skalisty, ostry grzbiet, o dużym nachyleniu zbocza, przywodzi na myśl krajobrazy występujące bardziej w Tatrach Zachodnich niż w Karkonoszach. Przez Kozie Grzbiety przebiega szlak turystyczny, są więc one łatwo dostępne dla turystów.

3. Śnieżne Kotły

Monumentalne, zachwycające, zdumiewające – tak w kilku słowach można określić wrażenia jakie wywierają na obserwatorach Śnieżne Kotły. Ważnym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie tzw. rzeźby polodowcowej. Jej najlepszym przykładem są Śnieżne Kotły, czyli kotły polodowcowe, które powstały w zboczach Karkonoszy w wyniku wytworzenia się dawniej w tym miejscu lodowców. Lodowce w Karkonoszach powstawały w tzw. epoce lodowej, zwanej fachowo plejstocenem, w czasie której nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu. Wówczas linia wiecznego śniegu przebiegała w Karkonoszach na wysokości około 1200 m n.p.m. To właśnie działalność lodowców doprowadziła do powstania – wyrzeźbienia – w zboczach tych imponujących form skalnych. Szacuje się, że lodowce w Karkonoszach stopniały około 10 tys. lat temu. Efektowne skalne ściany Wielkiego Śnieżnego Kotła dochodzą tu nawet do 150 m wysokości! Śnieżne Kotły najlepiej podziwiać z punktu widokowego zlokalizowanego przy czerwony szlaku prowadzącym po grzbiecie.

4. Jeziora polodowcowe Wielki i Mały Staw

Pozostałością po dawnych karkonoskich lodowcach są nie tylko kotły polodowcowe, ale również jeziora polodowcowe. Po polskiej stronie Karkonoszy przykładami takich jezior są Wielki i Mały Staw. Wielki Staw powstał w wyniku wypełnienia wodą głębokiej misy wyżłobionej w skalnym podłożu przez lodowiec. Tafla Wielkiego Stawu znajduje się na wysokości 1224 m n.p.m., a jego głębokość w najgłębszym miejscu wynosi 24,4 m. Powstanie Małego Stawu było trochę inne, gdyż jego wody wypełniają zagłębienie w obrębie moren lodowcowych. Oba jeziora stanowią niezwykłe osobliwości Karkonoszy. Przy Małym Stawie poprowadzono niebieski szlak. Dojście do Wielkiego Stawu jest jednak niemożliwe, a podziwiać go możemy jedynie z grzbietu Karkonoszy. Nie będą one jednak wiecznie widoczne. Procesy zmieniające Karkonosze wciąż zachodzą, choć nie są one zauważalne dla oka człowieka. Dna jezior cały czas wypełniają osady. Nawet Wielki Staw, za kilkadziesiąt tysięcy lat, zostanie zasypany osadami.

5. Pokrywa granitowa na Wielkim Szyszaku

Wielki Szyszak (czes. Vysoké kolo) to czwarty pod względem wysokości szczyt w Karkonoszach i drugi po polskiej stronie tego pasma. Szczyt wznosi się na wysokość 1509 m n.p.m. Wędrując czerwonym szlakiem, od Śmielca w kierunku Śnieżnych Kotłów, przechodzimy po zboczach kopuły Wielkiego Szyszaka, po długim „kamiennym chodniku”. Naszym oczom ukazuje się wówczas zdumiewający widok zboczy pokrytych rumowiskiem niezliczonej ilości głazów i skalnych bloków. To tzw. granitowa pokrywa, która na przemian ze spłaszczeniami i murawami tworzy kopułę Wielkiego Szyszaka. Morze głazów zalegających na zboczach, o różnej wielkości, czasem dochodzących nawet do 3–4 m długości, jest efektem procesu rozpadu granitu. To właśnie ta skała buduje Wielkiego Szyszaka i tę część Karkonoszy. Ale nawet tak twarda skała jak granit, pod wpływem procesów wietrzenia, pęka i rozpada się na mniejsze fragmenty. Siły natury są dla niej nieubłagane. Przez zbocze Wielkiego Szyszaka przechodzi czerwony szlak (Główny Szlak Sudecki im. Mieczysława Orłowicza), jednak w czasie zimy jego przebieg jest zmieniany.

6. Szachownica w dolinie Myi

Osobliwości Karkonoszy wcale nie muszą mieć gabarytów najwyższych szczytów czy rozległych grzbietów. Niektóre mogą być naprawdę małe. Jedna z nich znajduje się w dolinie potoku Myi, przy asfaltowej drodze prowadzącej z Podgórzyna do Borowic. Drogę tę pokonuję się zazwyczaj samochodem, więc nie sposób wówczas zauważyć tej niezwykłej formacji skalnej. Na poboczu leży pęknięta skała, na której znajdują się zadziwiająco regularne kwadratowe kostki przypominające szachownicę! Choć blok skały zbudowany jest z granitu, to regularne spękania powstały w przylegającej do niego żyle aplitu. Przy szachownicy przed wojną znajdował się jeszcze drugi blok z podobnymi kwadratowymi spękaniami, ale zaginął w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach…

7. Dziurawy Kamień

Karkonosze na ogół nie są kojarzone z jaskiniami. Zjawiska krasowe, zazwyczaj tworzące jaskinie, są w Karkonoszach prawdziwą rzadkością. Jednak możemy spotkać tu inny typ jaskiń, naturalnych pustek, które powstały nie poprzez wypłukiwanie rozpuszczalnych skał przez wodę, ale poprzez odsuwanie się od siebie bloków skalnych. Takie jaskinie nazywamy jaskiniami szczelinowymi. Jedna z nich znajduje się na zboczach Chojnika na Pogórzu Karkonoskim. Nazwana została Dziurawym Kamieniem. Jaskinia ma długość 18,5 m. Pokonuje się ją wąskim korytarzem o szerokości poniżej 1 m, zakończonym kominem o wysokości około 3 m. Dziurawy Kamień znajduje się przy czarnym szlaku prowadzącym na Zamek Chojnik. Jest oznakowany, ale łatwo go nie zauważyć i przypadkowo ominąć. Choć Dziurawy Kamień znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego, w tym miejscu możemy na chwilę zboczyć ze znakowanego szlaku i przejść krótki fragment karkonoską jaskinią.

8. Kociołki wietrzeniowe

Dawniej powstanie tych intrygujących kulistych form w skałach przypisywano pradawnym pogańskim kultom. Miały być one wykutymi przez człowieka misami ofiarnymi, do których składano krwawe ofiary ze zwierząt lub ludzi. Kociołki wietrzeniowe, bo o nich mowa, nie są jednak dziełem rąk człowieka. Zazwyczaj przybierają kształt okrągłych lub kulistych zagłębień w płaskich powierzchniach skał. Ciężko uwierzyć, że tak regularne kształty zostały wytworzone przez siły natury. Ich powstanie wiąże się zazwyczaj z procesami selektywnego wietrzenia, które zachodzą na powierzchniach skały, wielokrotnym zamarzaniem i rozmarzaniem wody wypełniającej wnętrza kociołków. Kociołki wietrzeniowe posiadają różne rozmiary. Największy z nich znajduje się na zboczach Drewniaka koło Michałowic, ma wymiary 145×110 cm i głębokość ponad 1 m.

9. Waloński Kamień

Kolejna z osobliwości Karkonoszy znajduje się w Przesiece. Przemierzając tę urokliwą miejscowość możemy natrafić na zagadkową grupę skalną zwaną Walońskim Kamieniem. Jego nazwa pochodzi od owianych legendą Walonów, zwanych też Walończykami, którzy w średniowieczu przemierzali te góry w poszukiwaniu cennych minerałów i kruszców. Na jednym z bloków skalnych Walońskiego Kamienia widać odciśnięty ślad przypominający do złudzenia sylwetkę człowieka. Dostrzec można również wyryty znak krzyża i prawie już zatarty ślad ręki. Miały być to znaki pozostawione przez Walonów, którzy przemierzając Karkonosze, w poszukiwaniu bogactw ziemi, w ten sposób oznaczali sobie drogę. W rzeczywistości odciśnięta postać człowieka jest niczym innym, jak kociołkiem wietrzeniowym na skale, która uległa przewróceniu. Wyryty znak krzyża wciąż pozostaje nierozwikłaną tajemnicą… Waloński Kamień znajduje się tuż przy głównej drodze prowadzącej przez Przesiekę.

10. Opuszczona osada Budniki

Na zboczach Grzbietu Kowarskiego, na wysokości około 900 m n.p.m., znajdują się pozostałości górskiej osady Budniki (niem. Forstlangwasser). Dawniej w tym miejscu istniało kilkanaście domostw, była też szkoła i schronisko. Dziś po Budnikach pozostały tylko fundamenty domów skryte w coraz gęstszym lesie. Na Dolnym Śląsku spotkać możemy wiele miejsc, gdzie dawniej istniały wsie lub osady. Budniki są jednak wyjątkowe. Zasłynęły jako osada, która przez 113 dni nie miała dostępu do słońca. Specyficzne położenie na zboczach Karkonoszy sprawiało, że od 26 listopada do 19 marca, położone nisko słońce, nawet w ciągu dnia, nie wychylało się znad grzbietu Karkonoszy. Przez 113 dni do osady nie docierały więc promienie słońca, a jej zabudowania skryte były w cieniu okolicznych gór. Budniki krótko po wojnie były zasiedlone, ale działalność pobliskich kopalń uranu, poszukiwanie nowych złóż, a co za tym idzie utajnienie procederu, najprawdopodobniej sprawiło, że osada została wysiedlona. Pozostałości Budnik położone są tuż przy zielonym i żółtym szlaku. Najłatwiej do nich dotrzeć wędrując Tabaczaną Ścieżką od Karpacza. Przy wielu pozostałościach domów postawione są dziś tablice informujące o danym miejscu i jego historii. Budniki zamykają moją listę 10 niezwykłych miejsc i osobliwości w Karkonoszach.

Mapa ciekawych miejsc i osobliwości w Karkonoszach

Artykuł 10 niezwykłych miejsc i osobliwości w Karkonoszach pochodzi z serwisu Eloblog.

Atlas Karkonoszy

„Atlas Karkonoszy” to publikacja poświęcona Karkonoszom w formie zbioru map opisujących to najważniejsze sudeckie pasmo. Karkonosze bez wątpienia stanowią jeden z najcenniejszych pod względem przyrodniczym i krajobrazowym obszarów Sudetów. W celu ochrony po obu stronach granicy powołano do istnienia parki narodowe – polski Karkonoski Park Narodowy (KPN) i czeski Krkonošský národní park (KRNAP). Poniższy atlas jest wspólną publikacją polskiego i czeskiego parku narodowego, jest również efektem wieloletniej transgranicznej współpracy pomiędzy oboma parkami. Atlas w sposób bilateralny i kompleksowy opisuje wiele przyrodniczych zagadnień Karkonoszy, zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie. Znajdziemy w nim informacje m.in. na temat przyrody nieożywionej (geomorfologii, budowy geologicznej, geostanowisk, klimatu), przyrody ożywionej (roślinności nieleśnej, lasów, torfowisk), fauny (wybrane gatunki), ochrony przyrody, zaludnienia, turystyki itp. Jak czytamy na stronach KPN:

„Publikacja prezentuje zharmonizowane dane dotyczące wielu zagadnień przyrodniczych i społecznych obu stron Karkonoszy. Ma za zadanie popularyzować wiedzę o przyrodzie całych Karkonoszy pokazując kontekst przestrzenny i bez uwzględniania sztucznych granic.”

Atlas porusza również kwestie historyczne, prezentując dawne stare mapy, na których po raz pierwszy zostały ujęte Karkonosze. Publikacja została współfinansowana ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Atlas Karkonoszy dostępny jest do pobrania na stronach KPN – link

Uwaga! Atlas w formacie PDF waży około 110 MB, pobiera się go spakowanego w pliku zip. Po pobraniu plik należy rozpakować.

Zachęcam również do obejrzenia poniższego filmu, w którym współtwórca publikacji dr hab. Waldemar Spallek, opowiada o atlasie.

Artykuł „Atlas Karkonoszy” do pobrania bezpłatnie w PDF pochodzi z serwisu Eloblog.

1. Wybierz się na spacer po Wrocławiu

Wybierz się na wirtualny spacer z przewodnikiem po Wrocławiu. To doskonała okazja na poznanie najciekawszych miejsc w stolicy Dolnego Śląska. Spotkania internetowe zaplanowano na cały kwiecień – najbliższe 11 kwietnia.

2. Odwiedź badania archeologiczne w Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Wybierz się na badania archeologiczne do Wieży Książęcej w Siedlęcinie. Siedlęcińska wieża jest jednym z najcenniejszych zabytków w Polsce. Badania archeologiczne wieży prowadzone były od 2008 roku przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W linku znajduje się seria filmów poświęconych w/w badaniom.

3. Wybierz się na wycieczkę po piastowskich zamkach

Zachęcam do wycieczki po zamkach południowego Dolnego Śląska wraz z dr. Arturem Boguszewiczem z Uniwersytetu Wrocławskiego. Artur Boguszewicz w swojej publikacji Corona Silesiae opisuje fachowym okiem zamki znajdujące się na południowym pograniczu dawnego księstwa świdnicko-jaworskiego. Wśród nich tak znane obiekty jak Książ, Bolków, Grodno, Chojnik i wiele wiele innych.

4. Przyjdź na wirtualne spotkanie do Zamku Książ

Zgłąb historię Zamku Książ w Wałbrzychu w trakcie codziennych wirtualnych spotkań. Codziennie o godzinie 16 na Facebooku o historii Zamku Książ opowiada Mateusz Mykytyszyn, w trakcie których poznajemy ciekawostki związane z Książem i jego mieszkańcami. W trakcie spotkań można również zadawać własne pytania. Dotychczasowe nagrania z transmisji zarchiwizowane są również na zamkowym fanpage’u.

5. Przyjrzyj się bliżej przyrodzie Karkonoszy

Wybierz się na wycieczkę po Karkonoszach z publikacjami Karkonoskiego Parku Narodowego. Na oficjalnej stronie parku opublikowanych jest szereg przewodników opisujących walory przyrodnicze największego pasma Sudetów. Wśród nich znajdziemy wiele ciekawych informacji na temat fauny i flory Karkonoszy, budowy geologicznej, opisy ścieżek dydaktycznych i przyrodniczych.

Artykuł 5 pomysłów na wycieczkę po Dolnym Śląsku w czasie pandemii koronawirusa pochodzi z serwisu Eloblog.

Mapa polskich i czeskich Karkonoszy

Na stronach Karkonoskiego Parku Narodowego (KPN) funkcjonuje od jakiegoś czasu interaktywna mapa Karkonoszy. Mapa oparta jest na rozwiązaniach Geoportalu. Obejmuje zarówno polski, jak i czeski obszar gór. Jak każda mapa oparta o Geoportal jest raczej mało intuicyjna, ale zawiera w sobie dużo ciekawych informacji. Mapa posiada swoją warstwę turystyczną, na której zaznaczone są szlaki turystyczne, schroniska i inne ważniejsze obiekty. Osobiście raczej nie widzę jej zastosowania do celów stricte turystycznych. Są lepsze rozwiązania. Za to mapa KNP posiada inne zalety. Na mapie znajdziemy informacje w formie warstwy map m.in. na temat fauny, flory, ekosystemów leśnych, budowy geologicznej czy infrastruktury tego najwyższego pasma górskiego Sudetów. A wszystko to naniesione na ortofotomapę. Dostępne są również inne podkłady mapowe, łącznie z cieniowaniem ISOK, popularnie zwanym Lidarem.

Mapa dostępna jest na stronie: geoportal.kpnmab.pl.

Poniżej prezentuję jedną z ciekawszych opcji mapy. Coś dla miłośników geologii. Jest to warstwa geologiczna mapy. Dzięki niej możemy sprawdzić jaki fragment Karkonoszy zbudowany jest z jakich skał. Aby wejść w warstwę geologiczną należy kliknąć w prawym górnym rogu „ZASOBY”, a następnie w rozwijanej liście wybrać opcję „Geologia, Geomorfologia, Gleby”. To oczywiście nie jedyne rozwiązanie prezentowane przez w/w serwis mapowy. Polecam przejrzeć samemu jej dostępne zasoby.

Artykuł Interaktywna mapa polskich i czeskich Karkonoszy pochodzi z serwisu Eloblog.