Film pojawił się dwa miesiące temu na kanale łódzkiej Wytwórni Filmów Oświatowych. Możemy na nim zobaczyć większość najważniejszych miejscowości regionu: Kłodzko, Bardo, Srebrną Górę, Nową Rudę, Wambierzyce, Bystrzycę Kłodzką, Międzylesie, Międzygórze, uzdrowiska Kudowę-Zdrój, Polanicę-Zdrój i Duszniki-Zdrój, a także Góry Stołowe ze Szczelińcem Wielkim oraz Śnieżnik. Film jest ciekawy przede wszystkim ze względu na archiwalne ujęcia filmowe wykonane w pierwszych latach po zakończeniu wojny. Okraszony jest jednak narracją charakterystyczną dla wszystkich tzw. Ziem Odzyskanych. Z tego powodu nie obyło się bez typowych dla tamtego okresu przeinaczeń i kłamstw historycznych. Zwracam uwagę na slogany typu: „ziemie te wróciły do Polski” lub „Polska odzyskała Kłodzko”. Typowych dla tamtego okresu sloganów mających na celu uargumentować „historyczną obecność” Polaków na tym terenie.

Film „Ziemia Kłodzka”
Reżyseria: Zbigniew Bochenek
Scenariusz: Antoni Wrzosek
Zdjęcia: Włodzimierz Puchalski
Produkcja: Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi

Artykuł Archiwalny film pt. „Ziemia Kłodzka” z 1948 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Kłodzko, wilk i trzy siódemki

Wieczorem 15 września na grupie Tajemniczy Dolny Śląsk zamieściłem wpis przypominający o najsłynniejszej kłodzkiej legendzie związanej z powodzią. Istnieje jej kilka wersji. Otóż pewnego razu pewien znany lokalny jasnowidz, Filipek Fediuk ze Starego Waliszowa, miał wygłosić proroctwo: „kiedy spotkają się trzy siódemki, wielki kataklizm nawiedzi Kłodzko, a wilk napije się wody z rzeki”. Według książki „Sekrety ziemi kłodzkiej” autorstwa Grzegorza Wojciechowskiego przepowiednię tę Fediuk miał wygłosić w 1976 roku w zakładzie fryzjerskim w Bystrzycy Kłodzkiej. Rzeczywiście 7 lipca 1997 rok (trzy siódemki w dacie) w trakcie tzw. powodzi tysiąclecia 1/4 Kłodzka znalazła się pod wodą. Tego dnia wysokość fali powodziowej była tak duża, że na ulicy Grottgera podeszła pod okna pierwszego piętra kamienicy „Pod Wilkiem”, gdzie znajdowała się płaskorzeźba wilka. Woda „dotknęła” spodu płaskorzeźby sprawiając wrażenie, że wilk zamoczył swój pysk w wodzie. Wielokrotnie tę historię, czy też przepowiednię, opowiadałem swoim turystom w trakcie zwiedzania Kłodzka. W mojej ocenie to najbardziej intrygująca kłodzka historia związana z powodzią.

Od powodzi tysiąclecia minęło ponad 27 lat. We wrześniu 2024 roku kolejna wielka woda nawiedziła miasto. Pytanie było jedno, jak wielka tym razem będzie fala powodziowa i jak bardzo zaleje Kłodzko? Od samego początku prognozy były alarmujące. Skala opadów przypominała tę, która miała miejsce w lipcu 1997 roku. Czy wilk znowu napije się wody z Nysy Kłodzkiej? Wszak jak długo mógł wytrzymać o suchym pysku? Po dwóch dniach intensywnych opadów złą sytuację pogorszyło jeszcze dodatkowo przerwanie zapory suchego zbiornika na Morawce w Stroniu Śląskim. W wyniku pęknięcia zapory powstała fala na Morawce, która zasiliła Białą Lądecką, która jest prawobrzeżnym dopływem Nysy Kłodzkiej. W tym momencie wiadomo już było, że Kłodzko nie uchroni się od powodzi. Wieczorem 14 września wezbrane wody Nysy Kłodzkiej wystąpiły ze swoich brzegów zalewając ponownie Wyspę Piasek i ulicę Grottgera. Na zdjęciach i filmach zamieszczonych w sieci możemy zauważyć, że woda podeszła ciut niżej niż było to w 1997 roku.

Tydzień po powodzi odwiedziłem Kłodzko. Tak wyglądała ulica Grottgera i otoczenie słynnej kamienicy „Pod Wilkiem”. Warto nadmienić, że autorem płaskorzeźby na kamienicy jest kłodzki rzeźbiarz Franc Wagner (1887–1942).

Filipek Fediuk, lokalny jasnowidz

Autorem proroctwa miał być Filipek Fediuk, znany lokalny jasnowidz ze Starego Waliszowa. Według notek biograficznych, jakie można na jego temat znaleźć w sieci, pochodził z Tarnowicy (dziś na terenie Ukrainy), gdzie urodził się w 1907 roku. Na ziemię kłodzką przybył po zakończeniu II wojny światowej. Podobno już od najmłodszych lat przejawiał talent do jasnowidzenia i przepowiadania nadchodzących wydarzeń. Z czasem wieść o lokalnym jasnowidzu przekroczyła granicę jego miejscowości. Ludzie zaczęli przyjeżdżać do Fediuka szukając w jego przepowiedniach porad w życiowych sprawach i troskach. Do dziś w sieci można znaleźć liczne wspomnienia osób, którym pomógł. Choć jego działalność jako jasnowidza ocierała się nieco o czary i magię, on sam pozostawał osobą bardzo wierzącą. Filipek Fediuk zmarł 2 lutego 1992 roku (trzy dwójki w dacie, co również miało być symboliczne). Pochowany został na cmentarzu w Starym Waliszowie.

Proroctwo, legenda czy fake news?

Wróćmy jeszcze raz do samej legendy. Czy rzeczywiście Filipek Fediuk mógł przepowiedzieć powódź z 1997 roku? Mnie jako przewodnika zawsze uczono, że była to historia wymyślona post factum. Tak też opowiadam ją turystom. Tak też napisałem w swoim wpisie na grupie Tajemniczy Dolny Śląsk. Jeżeli przyjrzycie się jednak uważnie komentarzom pod wpisem dostrzeżecie wiele opinii potwierdzających prawdziwość proroctwa Fediuka. Niektórzy twierdzą, że przepowiednię o trzech siódemkach słyszeli na długo przed katastrofalną powodzią z 1997 rok. W takim wypadku nie mogła być ona wymyślona już po fakcie. A jak było w rzeczywistości? Otóż od samego początku wiarygodność tej historii była podważana. Już w 1998 roku w Gazecie Wyborczej ukazał się artykuł pt. „Fortelem przechytrzyć żywioł” (dziękuję Panu Markowi za podesłanie skanu).

Autor artykułu wprost z imienia i nazwiska wymienia autora przepowiedni: „Historię z wilkiem wymyśliłem we wtorek 8 lipca, stojąc na schodach zalanego sklepu z zabawkami przy ulicy Grottgera – przyznał nam się Jacek Lutosławski, szef pubu WBL 1998, położonego tuż nad Nysą Kłodzką”. Dalej czytamy, że jego zdaniem historię tę rozpowszechnił Marian Półtoranos (zmarł w 2015 roku), szef Centrum Edukacji Kulturalnej w Kłodzku. Należy jednak zwrócić uwagę, że sam artykuł napisany jest z błędem. W tekście jest wzmianka o lwie zamieszczonym na Twierdzy Kłodzko. Takiego jednak tam nie ma. Postanowiłem więc zasięgnąć opinii w samym Kłodzku u zaufanego źródła. Według mojego źródła historię tę wymyślili razem Marian Półtoranos i Marek Mazurkiewicz. To oni mieli stworzyć całą historię o wilku i trzech siódemkach, przypisać ją Fediukowi, a następnie wykorzystać na potrzeby spektaklu teatralnego. Nazwisko Mariana Półtoranosa, jako twórcy przepowiedni, przewija się również w innych artykułach poświęconych tematowi. Jak widać pretendentów do twórcy historii jest już kilku. Co jednak z osobami, które zarzekają się, że słyszały ją już dużo wcześniej? Być może, któraś z licznych przypowieści wygłoszonych jeszcze za życia Filipka Fediuka wymieszała się tutaj z historią wymyśloną już po powodzi. To pytanie pozostaje jednak bez odpowiedzi.

Trzy dziewiątki i lew

Kolorytu całej historii dodaje fakt, że po jej rozpowszechnieniu zaczęła żyć własnym życiem. Pojawiła się dalsza kontynuacja przepowiedni Fediuka, zgodnie z którą jasnowidz miał jeszcze dodatkowo przepowiedzieć, że „kiedy spotkają się trzy dziewiątki to lew w Kłodzku napije się wody”. A tych akurat w Kłodzku nie brakuje. Lew jako zwierzę heraldyczne znajduje się w herbie Kłodzka. Największe zagęszczenie kłodzkich lwów znajduje się na rynku (placu Chrobrego). Tylko na poniższej fotografii ratusza blisko siebie znajdują się aż trzy lwy, jeden na fontannie, drugi w kartuszu nad wejściem, a trzeci zaś trzyma zegar. Kłodzki rynek jest położony znacznie wyżej niż Wyspa Piasek. Podejście wody pod którykolwiek z lwów znajdujących się na rynku oznaczałoby prawdziwą katastrofę. Wówczas większość miasta znalazłaby się pod wodą. Wymyślona czy nie, miejmy nadzieję, że ta „przepowiednia” nigdy się nie spełni.

Artykuł Kłodzko, powódź, wilk i trzy siódemki – Jak było ze słynną przepowiednią? pochodzi z serwisu Eloblog.

Ziemia kłodzka a Kotlina Kłodzka

Zgodnie z regułami języka polskiego wszelkie nazwy ‘ziem’ piszemy małą literą. Stąd też ziemia kłodzka zamiast Ziemi Kłodzkiej. Odwrotnie rzecz ma się w przypadku Kotliny Kłodzkiej. Jest to bowiem nazwa geograficzna, a takie piszemy zawsze wielką literą. Co natomiast z przynależnością ziemi kłodzkiej? Kiedyś przecież nie była ona częścią Dolnego Śląska, a stanowiła osobny twór geograficzno-polityczny. Jak więc to wszystko się zaczęło?

Ziemia kłodzka to pojęcie raczej historyczne niż geograficzne. Odnosi się ono do terenu na pograniczu Sudetów Środkowych i Wschodnich, którego centrum stanowi obniżenie terenu o nazwie Kotlina Kłodzka (zawdzięcza ją rzecz jasna największemu miastu – Kłodzku). Tym samym o żadnej górskiej osadzie na ziemi kłodzkiej nie powinno mówić się, że leży ‘w Kotlinie Kłodzkiej’. Każdy wie o co chodzi, jednak z geograficznego punktu widzenia jest to błąd wielkiej wagi.

Na południu Kotliny Kłodzkiej wyraźnie wyodrębnia się tzw. Rów Górnej Nysy. Razem jednostki te tworzą największą śródgórską kotlinę w Sudetach (500 km2). Warto wspomnieć, że największym miastem samego Rowu Górnej Nysy nie jest wcale największe miasto ziemi kłodzkiej, czyli Kłodzko, a Bystrzyca Kłodzka.

Możemy przyjąć więc następujące rozumienie pojęć:

Ziemia kłodzka – teren dawnego hrabstwa kłodzkiego, a obecnie powiatu kłodzkiego. Kraina historyczna na południe od Dolnego Śląska. Obejmuje Kotlinę Kłodzką, Rów Górnej Nysy, Obniżenie Nowej Rudy, częściowo Obniżenie Ścinawki oraz otaczające je tereny górskie (częściowo: Góry Suche, Góry Stołowe, Góry Sowie, Góry Złote, Góry Bardzkie, Masyw Śnieżnika, Góry Bystrzyckie, Góry Orlickie). Niemieckim odpowiednikiem nazwy ‘ziemia kłodzka’ jest ‘Glatzer Bergland’.

Kotlina Kłodzka – czes. Kladská kotlina, niem. Glatzer Kessel. Kraina geograficzna w randze mezoregionu. Kotlina w Sudetach Środkowych otoczona przez Góry Bardzkie, Wzgórza Włodzickie, Wzgórza Ścinawskie, Góry Stołowe, Góry Bystrzyckie, Góry Złote i Masyw Śnieżnika.

Hrabstwo kłodzkie – czes. Hrabství kladské, niem. Grafschaft Glatz. Kraina historyczna ze stolicą w Kłodzku istniejąca w latach 1459–1816. Jej teren zajmuje obecnie powiat kłodzki. Nazwa ‘hrabstwo’ funkcjonowała w świadomości mieszkańców aż do czasu wysiedleń w 1945 roku.

Obecnie ziemia kłodzka jest częścią województwa dolnośląskiego. Na pierwszy rzut oka można by więc pomyśleć, że od zawsze znajdowała się w granicach Śląska. Wydarzenia historyczne twierdzą jednak zupełnie inaczej.

Ziemia kłodzka na przestrzeni dziejów

Już w starożytności ziemia kłodzka była ważnym terenem tranzytowym. Szlaki prowadzące przez nią były wykorzystywane jako trakty handlowe wiodące z Czech i Moraw na Śląsk. Przechodzący natomiast przez tzw. Polskie Wrota nieopodal Dusznik Zdroju szlak bursztynowy (obecnie droga krajowa nr 8) łączył tereny bałtyckie ze śródziemnomorskimi. Drugi ważny szlak prowadził przez Bystrzycę Kłodzką do Przełęczy Międzyleskiej.

W dawnych wiekach Sudety same w sobie tworzyły naturalną granicę pomiędzy plemionami śląskimi, czeskimi i morawskimi. Pomagały im w tym rozległe, trudne do przebycia pierwotne puszcze, po których obecnie niestety niewiele się już ostało.Patrząc na mapę możemy domyślać się, że początkowo ziemia kłodzka mogła być ziemią czeską. Wyraźnie widać bowiem jak wcina się ona w terytorium Czech.

Po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiła się w czeskiej kronice Kosmasa (1045-1125). Według niego w roku 981 czeski książę Sławnik (ojciec św. Wojciecha – biskupa Pragi) posiadał graniczny gród Kladsko nad rzeką Nysą, który miał za zadanie bronić Czech przed najazdami Polaków.

Z racji pogranicznego położenia ziemia kłodzka, w ramach sporów polsko-czeskich, przechodziła często z rąk do rąk. Do dziś pozostaje pytaniem, co dokładnie działo się z nią w czasach, kiedy to (wedle faktów historycznych) cały Śląsk należał do Piastów? Było to jeszcze za czasów Mieszka I, kiedy w X wieku Śląsk wszedł w skład nowo powstałego państwa Polskiego. Wiemy natomiast, że w 1137 roku (wraz z podpisaniem pokoju w Kłodzku) królowie Bolesław Krzywousty i Sobiesław ustalili pokojowe granice między Polską a Czechami. Tak też ziemia kłodzka przypadła Koronie Czeskiej. W rękach piastowskich ostatni raz znalazła się pod koniec XIII wieku (później bywała jedynie terenem lennym książąt śląskich).

W XIV wieku Jan Luksemburski podejmował wysiłki mające na celu trwałe związanie Śląska z Czechami. Po roku 1392 (śmierci księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku świdnicko-jaworskim) ostatnie księstwo piastowskie na Śląsku weszło do Korony Czeskiej.

W pierwszej połowie XV wieku ziemia kłodzka znalazła się w zasięgu tzw. wojen husyckich (religijno-narodowościowych walk zapoczątkowanych w Czechach). Swoje apogeum na omawianym terenie osiągnęły one dopiero w 1428 roku. Ograbionych i zniszczonych zostało wtedy wiele miast i wsi. Tylko Kłodzko oparło się najazdom husytów. Zamek Homole natomiast (strzegący szlaku bursztynowego) stał się główną siedzibą rycerzy rabusiów.

Ziemia kłodzka jako hrabstwo

Dla ziemi kłodzkiej ważnym rokiem był rok 1459, kiedy to czeski arystokrata i umiarkowany husyta Jerzy z Podiebradu (przejął władzę w Czechach w roku 1448, najpierw jako zwierzchnik, później jako król) podniósł ją do rangi samodzielnego hrabstwa (nazwy określające jednostki administracyjne zawsze piszemy małą literą).

Za jego rządów ziemia kłodzka stała się główną bazą wojsk czeskich, walczących z księstwami śląskimi, które nie uznawały władzy Jerzego. Kierował się on prywatą, ponieważ hrabstwo połączył z księstwem ziębickim, zapewniając tym samym odpowiednie władztwo dla swoich synów. Nie mógł im bowiem zapewnić czeskiej korony. Prawomocność jego rządów cały czas podważano, natomiast ani jako król czeski ani niemiecki książę elektor nie miał prawa ustanawiać hrabstwa.

Uważa się, że prawdziwe miano hrabstwa (Grafshaft Glatz) w tym samym roku nadał ziemi kłodzkiej dopiero cesarz Fryderyk III.

Ziemia kłodzka w państwie pruskim

W wyniku bitwy pod Mochaczem w 1526 roku władzę nad znacznymi terenami czeskimi (w tym nad Śląskiem i hrabstwem kłodzkim) przejęli Habsburgowie. Z początkiem ich rządów nastąpił okres spokoju, odbudowy i postępu. Wraz ze sprowadzeniem osadników ze Śląska narodziło się na ziemi kłodzkiej płóciennictwo i sukiennictwo. Niektóre tereny stwarzały bowiem bardzo dobre warunki dla rozwoju tkactwa lnianego (odpowiednie nawodnienie i nasłonecznienie stoków górskich).

Czas wojny trzydziestoletniej i wojen śląskich (w tym wojny siedmioletniej) był dla ziemi kłodzkiej istnym pasmem nieszczęść. W 1620 roku panowie kłodzcy opowiedzieli się przeciwko cesarstwu, co skończyło się porażką w bitwie pod Białą Górą, natomiast w trakcie sporów prusko-austriackich kłodzka kraina przeszła całkowicie pod panowanie pruskie. Warto wspomnieć, że w trakcie wojny siedmioletniej wojska austriackie zaatakowały twierdzę kłodzką – wtedy to po raz pierwszy i ostatni w swojej historii została zdobyta.

Z czasem granice z państwem Habsburgów zaczęto umacniać. Z tego też względu powstał system fortów w Górach Stołowych i Bystrzyckich. Rozważano nawet wybudowanie twierdzy na Szczelińcu Wielkim, jednak król Prus Fryderyk Wilhelm II tak bardzo zachwycił się widokiem z niego roztaczającym, że porzucono ten pomysł.

Warto wspomnieć, że ruiny Fortu Karola zaczęto z czasem wykorzystywać jako atrakcję turystyczną (punkt widokowy na Szczeliniec Wielki).

Ziemia kłodzka została przyłączona do Śląska dopiero za panowania pruskiego, a więc przez cały czas przynależności do Czech (do roku 1742 i zagarnięcia jej podczas I wojny śląskiej na mocy układu pokojowego we Wrocławiu) była osobnym tworem geograficzno-politycznym. Prusacy utworzyli z hrabstwa kłodzkiego oddzielny powiat, z którego z czasem wyodrębniono jeszcze powiaty bystrzycki i noworudzki.

Tak też dwie odrębne geograficznie i historycznie krainy zaczęły się spajać, za sprawą ustanowienia prowincji śląskiej. Wtedy też ziemia kłodzka zaczęła reklamować uroki Dolnego Śląska w przewodnikach i innych wydawnictwach, jakoby niezaprzeczalnie była jego częścią.

Pod koniec wieku XIX na szerszą skalę zaczął rozwijać się ruch turystyczny. Turyści początkowo najczęściej pielgrzymowali do miejsc kultu maryjnego (Wambierzyce, Igliczna). Pierwsza linia kolejowa dotarła do Kłodzka w 1874 roku. Połączyła ona tym samym ziemię kłodzką z Wrocławiem i całą resztą Śląska. Wiązało się to ze wzmożeniem ruchu turystycznego i uzdrowiskowego na terenie hrabstwa. Początkowo jednak, z pojawieniem się kolei, mieszkańcy wiązali większe nadzieje na rozwój gospodarczy.

Na przełomie XIX i XX wieku aż do końca II wojny światowej nazwą ‘hrabstwo kłodzkie’ posługiwano się w materiałach promocyjnych regionu, jako swoistą marką turystyczną. Podobnie było z nazwą Kłodzka – ‘Glatz’. Prawdopodobnie była ona skrótem od określenia ‘Gottes Stadt’ – Zakątek Pana Boga.

W 1881 roku powstało Towarzystwo Górskie Hrabstwa Kłodzkiego (Glatzer Gebirgsverein) – regionalna organizacja turystyczna zajmująca się wytyczaniem szlaków, budową wież widokowych i schronisk oraz udostępnianiem miejsc atrakcyjnych turystycznie. Herbem GGV po dziś dzień jest pełnik europejski, lepiej znany pod nazwą ‘róża kłodzka’. Występuje powszechnie na podmokłych łąkach ziemi kłodzkiej. Dziś można go spotkać w szczególności w okolicach Dusznik Zdroju – przy zamku Homole i na Koziej Hali.

Ziemia kłodzka w czasie wojen światowych

Po I wojnie światowej roszczenia do znacznych obszarów Śląska (w tym Śląska Cieszyńskiego i ziemi kłodzkiej) zgłosiła Czechosłowacja. Swoje zamiary poparła nawet militarnie, wprowadzając na tereny kłodzkie oddział wojskowy. W związku z tym, po I wojnie światowej na terenie hrabstwa pojawiło się przekonanie o stałym zagrożeniu ze strony Czechosłowacji. Potwierdziło to wzniesienie w latach 30’ XX wieku pasa umocnień przygranicznych na południowej granicy z ziemią kłodzką. Takie decyzje z czasem zaczęły utrudniać kontakty mieszkańców hrabstwa z tzw. Niemcami sudeckimi zamieszkującymi tereny czechosłowackie przylegające do ziemi kłodzkiej.

W opozycji do poprzednich walk, II wojna światowa nie przyniosła ziemi kłodzkiej zniszczeń, ponieważ nie odbywały się na jej terenie żadne działania militarne. Armia Czerwona wkroczyła dopiero po kapitulacji Niemiec. Sam rok 1945 miał okazać się przełomowym – powrót Śląska do Polski po stuleciach czeskiego, austriackiego i niemieckiego panowania.

Warto wspomnieć o incydencie z czerwca 1945 roku, kiedy to władze Czechosłowacji wprowadziły pociąg pancerny na ziemię kłodzką. W wyniku zmian przebiegu granic ustalonych przez Stalina i poprowadzeniu granicy grzbietem Sudetów i granicą wzdłuż Nysy Łużyckiej, ziemia kłodzka nie przypadła finalnie Czechosłowacji a Polsce. Zakończyło się to ostrym konfliktem pomiędzy obydwoma państwami.

O losie całego Śląska zadecydowały wielkie mocarstwa. Tak też Śląsk wraz z ziemią kłodzką finalnie przypadły Polsce w ramach rekompensaty za zagrabione Kresy Wschodnie.

W Polsce obszar ziemi kłodzkiej wszedł najpierw w skład województwa wrocławskiego, aby potem przez województwo wałbrzyskie i podział na powiaty kłodzki, bystrzycki i noworudzki pozostać aż do dziś w województwie dolnośląskim. W całej Polsce nie ma większego powiatu niż powiat kłodzki. Zajmuje on bowiem 1642 km² i liczy aż 14 gmin.

Ziemia kłodzka jako część arcybiskupstwa praskiego

Warto wspomnieć również o przynależności kanonicznej ziemi kłodzkiej, która to zmieniała się dwukrotnie – od średniowiecza należała ona do biskupstwa (a później arcybiskupstwa) praskiego, od roku 1972 do wrocławskiego, a od 2004 (decyzją Jana Pawła II) do diecezji świdnickiej. Nieraz w historii zdarzało się, że tereny diecezji praskiej wcale nie znajdowały się na terenie Czech, jednakże przynależność terytoriów w kolejnych latach do Austrii, Prus i Niemiec była kwestią, na którą kościół nie miał wpływu.

Oddziaływanie przynależności ziemi kłodzkiej do arcybiskupstwa praskiego możemy podeprzeć takimi kwestiami, jak np. obecność Jezulatka (praskiej figurki małego Jezusa) na licznych ołtarzach i w zakrystiach kościołów z terenów kłodzkich, a także wybudowanie gotyckiego mostu św. Jana w Kłodzku, który jest miniaturą Mostu Karola w Pradze.

W trakcie wojny trzydziestoletniej ziemię kłodzką poddano przymusowej rekatolizacji. W tamtym czasie cała diecezja praska musiała zdecydować – przejść na katolicyzm albo opuścić kraj. Kolejnym wyzwaniem dla kościoła na ziemi kłodzkiej były czasy Kulturkampfu kanclerza Bismarcka – antykatolickiej polityki prowadzonej w ramach integracji świeżo zjednoczonego państwa niemieckiego.

Dziedzictwo ziemi kłodzkiej

Kolonizacja na prawie niemieckim, rozpoczęta na Śląsku już w XIII wieku, zapoczątkowała powolne niemczenie ludności ziemi kłodzkiej. Wyjątkiem był tzw. ‘czeski zakątek’ – wsie w rejonach Kudowy Zdroju, które swoją odrębność etniczną zachowały aż do roku 1946.

Mieszkańcy ziemi kłodzkiej zawsze czuli się inni od Ślązaków i z dumą podkreślali swoją odrębność. Mieli własną tradycję, po której do dziś pozostało niestety niewiele. Należy wspomnieć tu przede wszystkim o dialekcie kłodzkim, w którym publikowano wiersze i inne utwory literatury popularnej. Gdy po II wojnie światowej w końcu lat 40’ ziemia kłodzka przeszła całkowitą wymianę ludności, miejsce Niemców zajęli Polacy i wprowadzili na tamte tereny zupełnie nowe zwyczaje.

Swoistym fundamentem do zbudowania tożsamości lokalnej na ziemi kłodzkiej było pojęcie ‘hrabstwo kłodzkie’, które obecnie ma już blisko 600 lat. Choć w 1818 roku przestało istnieć, po włączeniu go do prowincji śląskiej, to zachowało ono swoją tradycję i tożsamość. Obecnie powiat kłodzki można uznać za sukcesora hrabstwa kłodzkiego.

Nazwa ‘hrabstwo kłodzkie’ utrzymała się do roku 1945, kiedy to po wojnie rozpoczęła się akcja dokonywania zmian w nazewnictwie topograficznym. Było to pewnym aspektem polonizacji ziemi kłodzkiej. Nawiązywano więc w szczególności do nazw wczesnośredniowiecznych o rodowodzie słowiańskim, tłumaczono nazwy niemieckie lub też wymyślano zupełnie nowe. Działań tych dokonywano w ramach powrotu Polaków do tzw. Ziem Odzyskanych (niegdyś piastowskich zagrabionych przez Niemców). Pamiętajmy jednak, iż poza resztą obecnego Śląska ziemia kłodzka należała do Piastów sporadycznie.

Po ostatniej wojnie ziemia kłodzka przekształciła się w, bardzo znaczący w Polsce, teren turystyczny – wczasowo-wypoczynkowy, krajoznawczy i leczniczo-sanatoryjny. Warto dodać, że w 1946 roku w Polanicy Zdroju powstał oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (od 1950 roku znanego jako PTTK). To właśnie dzięki niemu po wojnie dość szybko uruchomiono część schronisk i wyznakowano szlaki turystyczne.

Ziemia kłodzka pisana małą literą, w której to obrębie mieści się Kotlina Kłodzka na przestrzeni dziejów zyskała miano hrabstwa kłodzkiego. Obecnie można uznać ją za dziedzictwo wielu narodów, o której renomę dbają wszystkie pograniczne tereny Dolnego Śląska, należące zarówno do Niemców, Czechów jak i Polaków.

Artykuł Ziemia kłodzka – Część Dolnego Śląska czy odrębna kraina? pochodzi z serwisu Eloblog.

Ustalenie zachodniej granicy Polski

Najważniejszym wątkiem w filmie jest kwestia oparcia zachodniej granicy na dwóch rzekach Odrze i Nysie, oraz rozbieżności, jakie pojawiły się w łonie aliantów. Ponieważ występowały dwie rzeki Nysy o tej samej nazwie, Nysa Kłodzka i Nysa Łużycka, mogło to doprowadzić do pewnych nieporozumień. Na podstawie dostępnych materiałów, wydaje się, że decyzja o przesunięciu granicy dalej na zachód zapadła niemalże jednoosobowo. To właśnie radziecki przywódca Józef Stalin była tą osobą, której zależało na takim ruchu. Sprzeciwiając się postawie pozostałych aliantów. Zwłaszcza wobec Winstona Churchilla, który zdecydowanie sprzeciwiał się przesunięciu granicy na Nysę Łużycką. Po wojnie miał powiedzieć.

„Nigdy nie zgodziłbym się na Nysę Łużycką i odkładałem ten punkt do momentu ostatecznej konfrontacji.”

Poniżej moja mapa użyta w filmie. Zaznaczone są na niej rzeki: Odra, Nysa Kłodzka i Nysa Łużycka. Widać, jak duży obszar mieści się między dwoma Nysami. Do dystans około 200 km. Gdyby granica została oparta na Nysie Kłodzkie, z obszaru Polski odpadłby jeden z bardziej uprzemysłowionych i bogatych w surowce terenów.

Odra, Nysa Kłodzka i Łużycka – Ustalanie zachodniej granicy Polski

A oto poniżej archiwalna radziecka mapa ujawniona z rosyjskich archiwów. Pochodzi ona prawdopodobnie z lata 1944 roku. Zaznaczone linie zachodniej granicy Polski przebiegają wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. Prawdopodobnie zostały nakreślone przez samego Stalina. Jednak już na tej mapie można zauważyć, że granica na Nysie Kłodzkiej została przekreślona i przeniesiona kawałek dalej na zachód. Prawdopodobnie na rzekę Oława. Świadczy to o tym, że już wtedy Stalin rozważał przesunięcie polskiej granicy dalej na zachód. Niestety nie mam pliku w lepszej rozdzielczości.

Radziecka mapa Polski z nowymi granicami – Lato 1944 rok

Na tej samej mapie można również zauważyć, że trochę inaczej została wytyczona południowa granica z Czechosłowacją. Obecnie z Republiką Czeską. Widzimy wyraźnie odcięte kreskami Ziemię Kłodzką oraz fragment obszaru położonego na Górnym Śląsku z Leobschütz (Głubczycami) i Ratibor (Raciborzem). Na filmie wspominam także o mało znanym konflikcie granicznym, który wybuchł tuż po wojnie pomiędzy Polską a Czechosłowacją. O tym sporze granicznym możemy przeczytać w artykule Newsweeka, który załączam na dole bibliografii.

Odcięta Ziemia Kłodzka i Górny Śląsk w rejonie Głubczyc i Raciborza

Ostatecznie jednak Stalin zdecydował się na oparcie zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej. Poniekąd wymusił to na pozostałych sojusznikach. Zachodni alianci w końcu przystali na stanowisko Stalina, ale odroczyli ostatecznie uznanie takiej granicy do czasu zwołania konferencji pokojowej. A ta z powodu rozpadu Wielkiej Trójki już nigdy się nie odbyła. Oczywiście Stalin nie podjął tej decyzji z sympatii do Polaków. Chciał w ten sposób osiągnąć kilka celów. W moim filmie wymieniam trzy.

• Zantagonizowanie przyszłych stosunków między Polską a Niemcami. Na dobrych relacjach Rosjanom nigdy nie zależało.
• Uzależnienie Polski od Związku Radzieckiego. W praktyce tylko ZSRR mógł być gwarantem takiej granicy.
• Przesiedlając ludność polską i niemiecką, Stalin rozbił i osłabił społeczności nacechowane nacjonalizmem. Potencjalnie wrogie wobec komunistycznych planów i ideologii.

Clement Attlee, Harry Truman i Józef Stalin w Poczdamie

Zalążki polskiej administracji

Zanim jeszcze rozpoczęła się konferencja aliantów w Poczdamie, dochodzi o tak zwanych pierwszych „dzikich wypędzeń”. Nowe polskie jednostki administracyjne, rozpoczynają akcje wysiedlania ludności niemieckiej. Oto jeden z zachowanych rozkazów, który pochodzi z miejscowości Bad Salzbrunn, dziś Szczawno-Zdrój. Tłumaczenie tego rozkazu możemy znaleźć na łamach portalu dolny-slask.org.pl.

Rozkaz wysiedlenia ludności niemieckiej w Bad Salzbrunn (dziś Szczawno-Zdrój)

Do Wrocławiu już 9 maja 1945 roku, dzień po ogłoszeniu pokoju w Europie, przybyła polska delegacja. Razem z pierwszym powojennym prezydentem Wrocławia Bolesławem Drobnerem. Zalążki nowej polskiej administracji działają w pośpiechu i zaczynają przejmować ocalałe budynki. Dzieje się to jeszcze przed oficjalnym powołaniem Polskiego Rządu Jedności Narodowej. Polscy urzędnicy, którzy pojawili się w zniszczonym Wrocławiu, prowadzą typową politykę faktów dokonanych. Działają bez mandatu międzynarodowego, opierając się jedynie na decyzjach sowieckich mocodawców.

Bolesław Drobner we Wrocławiu – Historia Zachodniej Granicy Polski

Na potrzeby filmu, a dokładnie miniaturki, przygotowałem jedno pokolorowane archiwalne zdjęcie. Jedna z bardziej rozpoznawalnych fotografii związanych z utrwalaniem zachodnich granic Polski. Zdjęcie przedstawia żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego, którzy montują słupek graniczny przy Odrze w 1945 roku. Raczej nie ma wątpliwości, że zdjęcie to zostało zaaranżowane i miało wymiar propagandowy.

Żołnierze 1. Armii WP – Film o historii zachodniej granicy Polski

Pokolorowane zdjęcie żołnierzy 1. Armii WP

Sytuacja powojenna

W moim filmie poruszam również sytuację polityczną i międzynarodową, która miała miejsce po wojnie. Praktycznie, aż do lat 70-tych władze PRLu nie były pewne trwałości przyłączenia Ziem Odzyskanych. Ta sytuacja zmieniła się dopiero wraz z wizytą Willego Brandta, podczas której doszło do podpisania układu normalizującego kwestię zachodniej granicy Polski. Jeżeli mówimy o wizycie kanclerza RFN, nie mogło zabraknąć również historycznego gestu pod pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie.

Willy Brandt klęczy pod pomnikiem w Warszawie – Źródło: commons.wikimedia.org

Podpisanie układu wywołało spore kontrowersje w Niemczech, które były wtedy mocno podzielone politycznie. Warto jeszcze uzupełnić informacje, które podaję na filmie. Niemiecki Trybunał Konstytucyjny odrzucił skargę na podpisany układ. Uznał dokument za zgodny z konstytucją. Jego treść zinterpretował jednak, że nie jest ona uznaniem nowych granic, ale przyjęciem do wiadomości przez RFN stanu faktycznego oraz zobowiązaniem się do niepodejmowania działań w celu jego zmiany. Tak więc po zjednoczeniu Niemiec wymagane było podpisanie kolejnego porozumienia w roku 1990, które to ostatecznie potwierdziło przebieg nowych granic.

Sceny do filmu

Taka ciekawostka, duża część scen do filmu została nakręcona na trójstyku granic Polski, Czech i Niemiec. Polecam odwiedzenie tego miejsca. Na poniższym zdjęciu widać Nysę Łużycką rozdzielającą Polskę i Niemcy.

Trójstyk granic Polski, Czech i Niemiec

BIBLIOGRAFIA

1. „Dolny Śląsk Monografia Historyczna” – pod redakcją Wojciecha Wrzesińskiego
2. „Mikrokosmos” – Norman Davies
3. „Dyplomacja” – Henry Kissinger

STRONY WWW, GRAFIKI, ZDJĘCIA

1. http://www.historia.uwazamrze.pl/artykul/858278 – Bogdan Musiał
2. http://www.dw.de/padł-na-kolana-bo-poczuł-że-wieniec-nie-wystarczy/a-6300666
3. http://www.dw.de/niewyjaśniona-zagadka-uklęknięcia-williego-brandta-w-warszawie/a-6273886
4. http://swiat.newsweek.pl/w–newsweeku-historii—wojna-polsko-czeska-1945-roku,105309,1,1.html
5. http://pl.wikipedia.org/wiki/Konferencja_teherańska
6. http://pl.wikipedia.org/wiki/Konferencja_poczdamska
7. http://pl.wikipedia.org/wiki/Ziemie_Odzyskane

ARCHIWALNE ZDJĘCIA

1. Zdjęcia Wrocławia, Legnicy i żołnierzy Armii Czerwonej
   http://dolny-slask.org.pl
2. Das Bundesarchiv
3. Zdjęcie żołnierzy z Ziemi Kłodzkiej
   http://ioh.pl/artykuly/pokaz/konflikt-graniczny-polskoczechosowacki-w-latach,1076/
4. Zdjęcie Repatrianci
   http://schwiebus.pl/articles.php?id=171

Zobacz także: Pytania i odpowiedzi – Historia granic Polski

Artykuł Film o historii zachodniej granicy Polski pochodzi z serwisu Eloblog.