W zeszły piątek Projekt Arado z Kamiennej Góry zorganizował specjalną edycję nocnego zwiedzania. Tym razem gościem kamiennogórskich podziemi był sam dowódca Luftwaffe marszałek Hermann Göring, który w ostatnich dniach wojny schronił się w podziemiach Arado. To oczywiście tylko scenariusz nocnego zwiedzania, inscenizacji zorganizowanej przez pracowników Projektu Arado. Turyści, którzy przybyli w piątek wieczorem do Kamiennej Góry, mieli okazję zwiedzać podziemia w towarzystwie żołnierzy Luftwaffe. Było trochę wystrzałów, huku, emocji i dramatycznych wydarzeń ostatnich dni wojny. Turyści wraz ze zrabowanym złotem, dziełami sztuki i dokumentami musieli przemierzać mroczne kamiennogórskie podziemia. To wszystko oczywiście na rozkaz samego Göringa. Niespodziewanie tuż po wydostaniu się z podziemi, cała grupa dostała się pod ostrzał czerwonoarmistów, którzy zdążyli już zająć spory kawałek miasta…

Hermann Göring przybył wraz z towarzyszącymi mu oficerami

Projekt Arado po raz kolejny proponuje zwiedzanie swoich podziemi w ciekawej formule. Tak o wydarzeniu mówi Jacek Trybuła, rekonstruktor i przewodnik po kamiennogórskich podziemiach.

W podziemnej trasie turystycznej Projekt Arado odbyła się inscenizacja historyczno-edukacyjna, ukazująca tragizm II wojny światowej. Zwiedzający mieli okazję wcielić się w jedną ze stron konfliktu, będąc u boku rekonstruktorów, brali czynny udział w odtwarzanych scenach. Podczas wydarzenia użyta została historyczna broń hukowa, można było zobaczyć szpital polowy oraz stanąć oko w oko z marszałkiem Rzeszy.

Ostatnie dni Marszałka Rzeszy – Nocne zwiedzanie Arado

Poniżej fotorelacja z tego wydarzenia.

Ostatnie dni Marszałka Rzeszy – Nocne zwiedzanie Arado

Rekonstruktorzy są już na miejscu

Wejście do podziemi Arado

Wejście do podziemi Arado

Zbiórka uczestników nocnego zwiedzania

Inscenizacja rozpoczyna się od ostrzału stanowiska niemieckich żołnierzy

Ranni żołnierze są wnoszeni do podziemi…

Pośpiesznie wchodzimy do podziemi

Podziemia wydają się dobrze zabezpieczone

Żołnierze przedstawiają swoją sytuację uczestnikom nocnego zwiedzania

Żołnierze przedstawiają swoją sytuację uczestnikom nocnego zwiedzania

Szpital polowy

Szpital polowy

Szpital polowy

Przemierzamy dalej podziemny kompleks

W środku schronił się Hermann Göring wraz ze swoim sztabem

W środku schronił się Hermann Göring wraz ze swoim sztabem

W środku schronił się Hermann Göring wraz ze swoim sztabem

Pada rozkaz o ewakuacji dzieł sztuki i złota

Pośpiesznie zmierzamy do wyjścia ewakuacyjnego

Po wyjściu z podziemi cała grupa zmierza w dalszym kierunku

W każdej chwili może nastąpić atak czerwonoarmistów

W każdej chwili może nastąpić atak czerwonoarmistów

W końcu natrafiamy na żołnierzy Armii Czerwonej

W końcu natrafiamy na żołnierzy Armii Czerwonej

Armia Czerwona już zajęła Kamienną Górę

Armia Czerwona już zajęła Kamienną Górę

Zobacz także:

• Podziemia Kamiennej Góry i tajemnice III Rzeszy
• Projekt Arado – Zaginione Laboratorium Hitlera

Artykuł Ostatnie dni marszałka Rzeszy – Nocne zwiedzanie Arado pochodzi z serwisu Eloblog.

Landeshut in Schlesien

Kamienna Góra, przed wojną nazwana Landeshut, to niedużej wielkości miasto położone u podnóża Gór Kamiennych. Miasto znajduje się w linii prostej około 20 km od centrum Wałbrzycha i 30 km od Gór Sowich, gdzie położony jest kompleks Riese. Kamienna Góra podczas II wojny światowej znalazła się również w orbicie zainteresowań nazistowskich dygnitarzy. Planistów, którzy zamierzali przenieść na Dolny Śląsk część kluczowej produkcji zbrojeniowej III Rzeszy. Dziś na temat zagadkowych podziemi i pozostałości fabryk zbrojeniowych w Kamiennej Górze wiemy naprawdę niewiele. Ponieważ uwaga badaczy historii skupiła się głównie na Górach Sowich i Wałbrzyskich. A szkoda, bo temat warty jest omówienia.

Jakie plany wiązali z Landeshut (Kamienną Górą) nazistowscy dygnitarze?

Dziś w moim artykule przybliżam wojenne losy tego miasta. Z powodu braku materiałów źródłowych, opieram się głównie na informacjach zgromadzonych przez Projekt Arado. Stąd również brak przypisów i odniesień.

Kamienna Góra i Riese

Zazwyczaj jeżeli myślimy o nazistowskich podziemiach na terenie Dolnego Śląska, pierwszy przychodzi nam na myśl kompleks Riese. Oczywiście Olbrzym, z niemieckiego zwany właśnie Riese, jest kompleksem najbardziej znanym. To właśnie jemu badacze tajemnic III Rzeszy poświecili sporą ilość publikacji. Riese jest również kompleksem przyciągającym uwagę mediów i turystów. Tym bardziej, że często do kompleksu Riese zalicza się sztolnie bite pod monumentalnym Zamkiem Książ.

Jednak na to wszystko, co działo się na terenie Dolnego Śląska, należy spojrzeć z trochę innej perspektywy. Perspektywa ta jest następująca. Po pierwsze, każdy z podziemnych obiektów Dolnego Śląska mógł mieć trochę inne przeznaczenie, które dodatkowo mogło się zmieniać wraz z pogarszającą się sytuacją na froncie. Po drugie, prace prowadzone na Dolnym Śląsku nie ograniczały się tylko do kompleksu Riese i powinniśmy spojrzeć na nie, jako na część większego planu realizowanego w tym regionie. Bez wątpienia w to, co działo się na Dolnym Śląsku, wpisują się również tajemnicze fabryki, biura projektowe oraz podziemia Kamiennej Góry.

Przedwojenna panorama Kamiennej Góry – Źródło: dolny-slask.org.pl

Podziemia Kamiennej Góry

Zacznijmy może od stanu dzisiejszego. Obecnie znamy na terenie Kamiennej Góry co najmniej cztery kompleksy podziemi:

• sztolnie pod Góra Zamkową,
• sztolnie pod Górą Szubianką,
• sztolnie pod Górą Widok,
• sztolnie pod Góra Parkową (czasem nazywane sztolniami pod Górą Kościelną).

Nie jest znana dokładna długość podziemnych chodników i hal, ponieważ większość odnóg została wysadzona przez Armię Czerwoną. W sumie wiemy o istnieniu około 12 wejść do podziemi. Przynajmniej taka liczba pojawia się najczęściej w informacjach przekazywanych przez mieszkańców. Kompleksy nie są ze sobą połączone. Jednak pojawiają się pewne relacje powojennych mieszkańców Kamiennej Góry, które wspominają o tym, że była możliwość przejścia podziemiami z jednej strony miasta na drugą. Wspomina się także o tym, że podziemia Kamiennej Góry mogą posiadać dodatkowe poziomy. Jednakże prace geodezyjne prowadzone w sztolniach nie potwierdziły ich istnienia.

Sztolnie przy ul. Wiejskiej pod Górą Szubianką, prawdopodobnie wykorzystywane, jako schrony przeciwlotnicze

Sztolnie przy ul. Wiejskiej pod Górą Szubianką, prawdopodobnie schrony przeciwlotnicze

Sztolnie pod Górą Szubianką, część nie posiada obudowy

Sztolnie pod Górą Szubianką, część posiada obudowę ceglaną

Osobną kwestię stanowi przeznaczenie podziemi, które nigdy nie zostały ukończone. Prawdopodobnie nie miały one służyć, jako miejsca produkcji zbrojeniowej, ale miały być przez nią wykorzystywane. Być może ceglane hale miały być zagospodarowane na magazyny, w których przechowywanoby wyprodukowane uzbrojenie. Przez podziemne chodniki docelowo mogła ciągnąć się kolejka transportowa, łącząca wszystkie fabryki i ważniejsze miejsca w Landeshut. Podziemia Kamiennej Góry wykorzystane mogły być także, jako schrony przeciwlotnicze dla pracowników zakładów. O takim wykorzystaniu wspominają relacje więźniów.

„[…] w wielkim pośpiechu ogłoszono apel całego obozu i popędzono nas do lochów znajdujących się pod górą po drugiej stronie Bobru, nieopodal obozu. Biegnąc, z daleka zobaczyliśmy wybity w zboczu góry duży otwór. W ten otwór wbiegliśmy popędzani przez esesmanów i szczuci psami. Przekroczyliśmy potężną bramę zrobioną z żelaza, która po naszym wejściu szczelnie zamknęła otwór. Kilka metrów za tą bramą znajdowała się druga brama zrobiona z żelaznej kratownicy, która również za nami została zamknięta. Wpędzono nas do długiego korytarza, bardzo wysokiego, wykutego w skale, bez obudowy. Po bokach leżały żelazne rury, pręty metalowe, druty. Korytarz był oświetlony bardzo słabym światłem. […] Przypuszczaliśmy, że budują tam jakąś fabrykę.”
Janusz Karpiński „Przeżyliśmy Gross-Rosen” Warszawa 1982 źródło.

Obecnie zagospodarowany jest tylko jeden kompleks pod Górą Parkową, gdzie znajduje się Projekt Arado – Zaginione Laboratorium Hitlera. Jest to trasa turystyczna udostępniona do zwiedzania, którą stała się największą atrakcją tego miasta, oraz jedną z najpopularniejszych podziemnych tras na Dolnym Śląsku.

Podziemia pod Górą Parkową zagospodarowane przez Projekt Arado

Podziemia pod Górą Parkową zagospodarowane przez Projekt Arado

Ekspozycja sprzętu w podziemiach – Projekt Arado

Ekspozycja sprzętu w podziemiach – Projekt Arado

Antonówka – Tajna fabryka „makaronu”

Podziemia Kamiennej Góry to nie jedyne tajemnice III Rzeszy skrywane przez to miasto. Do dziś zagadkę stanowią pozostałości fabryki zbrojeniowej ukrytej podczas wojny w lasach Antonienwaldu. Dziś znanym, jako Antonówka lub Ruski Las. W lesie tym możemy spotkać liczne ślady tej działalności w postaci podziemnych tuneli, kanałów technologicznych, nasypów kolejek, fundamentów budynków. Znajdowane są tu również znaleziska takie, jak resztki amunicji lub nieśmiertelniki jeńców. W dużej ilości odnajdywano pozostałości zapalników A.Z. 23, których prawdopodobnie produkcja tu się odbywała.

Jednak prawdziwy rozmiar działalności w Antonówce możemy dostrzec dopiero na zdjęciach wykonanych z góry. Pozornie las na zdjęciach satelitarnych nie skrywa niczego spektakularnego. Aby zobaczyć rozmiar prac wystarczy skorzystać z technologii LIDAR, która zobrazuje nam kształt powierzchni terenu. Na zdjęciach poniżej możemy dostrzec wyraźne ślady po jakichś budynkach, magazynach oraz nasypach kolejek. Link do obrazu LIDAR zamieszczę na mapie na samym dole.

Antonówka, zdjęcie satelitarne i obraz LIDAR – Źródło: geoportal.gov.pl

Przybliżenie na obiekty w lesie, zdjęcie satelitarne i obraz LIDAR – Źródło: geoportal.gov.pl

Prawdopodobnie produkcja zbrojeniowa w tym miejscu rozpoczęła się jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najczęściej, jako datę rozpoczęcia budowy kompleksu podaje się rok 1933. Możemy przypuszczać, że przy produkcji zatrudnionych było wielu mieszkańców miasta, a później wykorzystywano również pracowników przymusowych. Oficjalnie zakłady funkcjonowały, jako fabryka makaronu. Z historią Antonówki wiążą się również podziemia Kamiennej Góry, które to według przypuszczeń, miały się łączyć z kompleksem w lesie. Mówi się także o istnieniu pod Antonówką dodatkowych podziemnych poziomów, w których miano prowadzić produkcję lub badania. Na ich istnienie nie ma jednak dowodów. Obiekt do samego końca pozostał tajny i zamaskowany. Po wojnie zajęty przez Rosjan, został zdemontowany i rozebrany.

Pozostałości kompleksu fabryki w Antonówce – Podziemia Kamiennej Góry

Pozostałości kompleksu fabryki w Antonówce – Podziemia Kamiennej Góry

Pozostałości kompleksu fabryki w Antonówce – Podziemia Kamiennej Góry

Pozostałości kompleksu fabryki w Antonówce – Podziemia Kamiennej Góry

Pozostałości kompleksu fabryki w Antonówce – Podziemia Kamiennej Góry

Łożyska – Strategiczna produkcja zbrojeniowa

Antonówka to nie jedyny przykład produkcji zbrojeniowej w Kamiennej Górze. W roku 1943 lotnictwo alianckie zbombardowało zakłady zbrojeniowe w Schweinfurcie. W mieście tym znajdowały się kluczowe fabryki produkujące łożyska toczne, które były wykorzystywane w pojazdach, samolotach i okrętach. Postanowiono więc podzielić produkcję na mniejsze filie, a część z nich zaplanowano przenieść na Dolny Śląsk. W 1943 roku podjęto decyzję o przeniesieniu zakładów Kugelfischer i Vereinigte Kugellager-Fabriken do zakładów włókienniczych w Kamiennej Górze. Tym samym część cywilnej produkcji w mieście zamieniono na militarną. Przypadek ten nie jest odosobniony na Dolnym Śląsku. Niemcy postanowili przenieść w ten region wiele swoich zakładów z terenów zagrożonych nalotami.

Bombardowanie zakładów Kugelfischer w Schweinfurcie – Źródło: www.thirdreichruins.com (U.S. National Archives, RG 342-FH-3A22431)

Arado Flugzeugwerke

Osobną kwestię stanowi obecność tajemniczych biur projektowych zakładów lotniczych Arado Flugzeugwerke. W 1942 roku na ich potrzeby zagospodarowano I piętro zakładów włókienniczych Grünfelda. Obecność biur projektowych Arado została potwierdzona przez córkę jednego z inżynierów Arado, do której dotarli pracownicy Projektu Arado, a która to do dnia dzisiejszego mieszka w Polsce. W zakładach włókienniczych ulokowano niemieckich inżynierów, którzy mieli pracować nad jakimiś projektami. Jakie to były projekty? Dziś pozostaje to tylko kwestią spekulacji. Powszechnie jednak mówi się o projektach bombowców dalekiego zasięgu w układzie latającego skrzydła Arado Ar E.555, które jednak nie wyszły poza fazę „deski kreślarskiej”. Na ich projektowanie w Kamiennej Górze nie ma jednak żadnych dowodów, gdyż zakres działalności biur projektowych Arado jest kompletnie nieznany. Działalność zakładów Arado była na tyle znamienna, że do dnia dzisiejszego budynek dawnej fabryki Grünfelda nazywany jest przez starszych mieszkańców Kamiennej Góry – Arado. Ta potoczna nazwa utrwaliła się w świadomości pierwszych polskich mieszkańców miasta.

Zabytkowy budynek fabryki Grünfelda, według doniesień w nim ulokowano biura Arado – Foto: Halina Gniewkowska-Gniadek

Jeden z pierwszych odrzutowych bombowców – Arado Ar 234

Zapomniana historia i jej odkrywcy

Zaskakujące jest to, jak niewiele wiemy na temat wojennych losów podziemi oraz fabryk w Kamiennej Górze. O wiele mniej niż na temat Riese, o którym też nie zachowało się zbyt wiele informacji. Produkcja zbrojeniowa oraz podziemia Kamiennej Góry zostały opisane w niniejszym artykule, na podstawie informacji zebranych i przekazanych przez pracowników Projektu Arado. Stąd brak przypisów, z wyjątkiem wspomnień Janusza Karpińskiego. Członkowie Projektu Arado nie tylko podjęli się próby wyjaśnienia trochę zapomnianych zagadek Kamiennej Góry. Podjęli się także próby aktywizacji turystycznej regionu, właśnie z wykorzystaniem potencjału tajemnic drzemiących pod ziemią. O powodzeniu świadczy choćby sukces Projektu Arado i popularność organizowanego cyklicznie widowiska Rajd Arado.

Poniżej mapa z naniesionymi ważniejszymi miejscami w Kamiennej Górze.

Artykuł Podziemia Kamiennej Góry i tajemnice III Rzeszy pochodzi z serwisu Eloblog.

Projekt Arado

Po raz pierwszy podziemia Kamiennej Góry zaadaptowane na trasę turystyczną odwiedziłem we wrześniu 2013 roku. Wtedy zwiedziłem sztolnie wraz z grupą turystów, którzy to wcielili się w rolę szpiegów. Taka też jest konwencja zwiedzania tego niezwykłego miejsca. Przewodnicy wcielają się, a to w rolę przymusowych pracowników pracujących w podziemnym labiryncie, a to w rolę niemieckich strażników pilnujących kompleksu zbrojeniowego. Zachęcają również gości to wcielania się role szpiegów, zwłaszcza wykonywania dokumentacji fotograficznej, tak bardzo istotnej dla wywiadu wojskowego. 🙂

Projekt Arado – Zaginione Laboratorium Hitlera

Po raz drugi odwiedziłem Arado tydzień temu, aby porozmawiać o tym niezwykłym miejscu i wykonać fotorelację. Tym razem nie na potrzeby działalności szpiegowskiej, ale na potrzeby bloga. W ramach Projektu Arado, zostały zagospodarowane kamiennogórskie sztolnie znajdujące się pod Górą Parkową, czasem też określane, jako sztolnie pod Górą Kościelną. We wnętrzach sztolni przygotowano ekspozycję składającą się z rożnego rodzaju urządzeń, makiet, a także oryginalnego odnalezionego uzbrojenia. Całość dopełnia odpowiednia gra świateł, nadająca miejscu tajemniczy klimat.

Nazwa trasy turystycznej została zaczerpniętą od nazwy niemieckich zakładów lotniczych Arado Flugzeugwerke. Nie bez powodu, ponieważ w trakcie wojny w części zakładów włókienniczych w Kamiennej Górze zostały umiejscowione biura projektowe Arado. Niestety o ich działalności niewiele wiadomo. Nie jest to też jedyny tajemniczy wojenny epizod niemieckiego Landshut, czyli dzisiejszej Kamiennej Góry. W ramach ewakuacji zakładów przemysłowych z terenów objętych nalotami, w Kamiennej Górze ulokowano także kluczową produkcję łożysk tocznych. Ponadto w rejonie tzw. Ruskiego Lasu, znanego także jako Antonówka, ulokowano prawdopodobnie fabrykę amunicji. Zaskakująco niewiele wiemy o tych wszystkich wojennych przedsięwzięciach. Ich rys historyczny postaram się przedstawić dokładniej w następnym artykule. Tymczasem zapraszam do oglądania zdjęć kamiennogórskich podziemi.

Podziemia Kamiennej Góry – Projekt Arado

Podziemia Kamiennej Góry – Projekt Arado

Einzeln passieren!

Różne postacie można napotkać zwiedzając podziemia

Laboratoria Projektu Arado

Podziemia Kamiennej Góry – Projekt Arado

Podziemia Kamiennej Góry – Projekt Arado

Podziemia Kamiennej Góry – Projekt Arado

Podziemna trasa turystyczna biegnie takimi sztolniami

Upadowa w podziemiach Arado

Kolejne chodniki w kamiennogórskim Arado

W jednej sztolni zalega woda, ale tamtędy nie idziemy

Makieta samolotu przygotowana w podziemnej hali

Urządzenie spotkane w podziemnej trasie

Przerażająca symbolika z czasów II wojny światowej

W sztolniach zgromadzono też sporą ekspozycje odnalezionego uzbrojenia

Ekspozycje uzbrojenia w podziemiach Arado

Ekspozycje uzbrojenia w podziemiach Arado

Zadbano o detale tworzące specyficzny klimat lat wojny

Odnaleziony pistolet maszynowy MP 40, obok replika

Odnaleziony karabinek StG44, obok replika

Podziurawiony hełm

Resztki niemieckiego Panzerfausta

Amunicja z czasów wojny

Zardzewiałe działka do samolotów

Zardzewiała lufa

Radzieckie pociski moździerzowe

Historia podziemi Kamiennej Góry to także przymusowa praca więźniów obozów

Wszyscy szukają skarbów i złota w Wałbrzychu, tymczasem w Arado… 🙂

Wszyscy szukają skarbów i złota w Wałbrzychu, tymczasem w Arado… 🙂

Z ciekawszych eksponatów jest ten zniszczony egzemplarz Enigmy

Jeszcze raz zniszczona maszyna szyfrująca Enigma

Wszystkie niezbędne informacje na temat zwiedzania podziemi znajdują się na stronie projektu.

Artykuł Projekt Arado – Zaginione Laboratorium Hitlera pochodzi z serwisu Eloblog.

Głównym organizatorem imprezy Rajd Arado – World of Tanks jest kamiennogórski Projekt Arado. Rajd zabytkowych pojazdów i grup rekonstrukcyjnych zaplanowano po kilku dolnośląskich miejscowościach, od 30 kwietnia do 3 maja. Między innymi: Jelenia Góra, Karpacz, Szklarska Poręba, Zamek Czocha i inne. Najważniejsza część imprezy odbyła się 2 maja w Kamiennej Górze, kiedy to zorganizowano inscenizację bitwy nad zalewem. W walkach wzięło udział ponad 200 żołnierzy oraz kilkadziesiąt zabytkowych pojazdów. Ciekawostką jest to, że w inscenizacji walczyły aż dwa niemieckie pojazdy Jagdpanzer 38 (t) Hetzer. Nie brakowało również popularnego amerykańskiego czołgu M4 Sherman i trochę mniej znanego M5 Stuart. Na polu bitwy pojawiły się także samochody pancerne, Jeepy Willysy, wojskowe motocykle i transportery. Można było zobaczyć historyczne umundurowanie głównych armii biorących udział w II wojnie światowej. Poniżej moja fotorelacja z tego wydarzenia.

Żołnierze US Army

Żołnierze US Army

Odpoczynek przed bitwą

Odpoczynek przed bitwą

Żołnierze US Army

101. Dywizja Powietrznodesantowa

Kapitan US Army

Żołnierz Wehrmachtu

Żołnierz Wehrmachtu

Pojazdy Jagdpanzer 38 (t) Hetzer

Żołnierze niemieccy

W drodze na pole bitwy

Żołnierze niemieccy

Żołnierze niemieccy

Chwila na odpoczynek

Na wieżyczce pojazdu

Armia Czerwona

Armia Czerwona

Spadochroniarze brytyjscy

Żołnierze 2. Armii Ludowego Wojska Polskiego

2. Armia Wojska Polskiego

Inscenizacja bitwy – Rajd Arado 2015

Inscenizacja bitwy – Rajd Arado 2015

Inscenizacja bitwy – Rajd Arado 2015

Pojawiają się żołnierze amerykańscy

Amerykański czołg lekki Stuart

Czołg M4 Sherman

Czołg M4 Sherman

Inscenizacja bitwy – Rajd Arado 2015

Pod osłoną Shermana

Pod osłoną Shermana

Pod osłoną Shermana

Inscenizacja bitwy – Rajd Arado 2015

Żołnierze US Army pod ogniem przeciwnika

Żołnierze US Army pod ogniem przeciwnika

Trafiony Leichter Panzerspähwagen

Inscenizacja bitwy – Rajd Arado 2015

Pojmany niemiecki jeniec

Artykuł Fotorelacja Rajd Arado 2015 pochodzi z serwisu Eloblog.