Średniowieczne malowidła ścienne

Niedźwiedzica to jedna z urokliwych wiosek Gór Wałbrzyskich, od początku swego istnienia związana z pobliskim zamkiem Grodno. Najcenniejszym spośród jej zabytków jest kościół św. Mikołaja, w którym w 2014 roku w czasie badań stratygraficznych natrafiono na polichromie. Przedstawiają one sceny z życia świętych oraz Sąd Ostateczny. Datowane są na koniec XV/początek XVI wieku. Odkrycie w Niedźwiedzicy jest jednym z nowszych w długiej historii odkryć średniowiecznych malowideł ściennych na Śląsku. O ile w przykładach architektury romańskiej malowideł tych zachowało się tutaj bardzo niewiele, malowidła gotyckie przetrwały w licznych zespołach zabytkowych.

Na Śląsku świadectwem romańskich początków malarstwa ściennego są zachowane nieliczne, przeważnie fragmentarycznie wyobrażenia w kilku kościołach. Przede wszystkim należy wymienić tu kościół pw. św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie, ale również kościoły w Siewierzu i Dobrocinie.

W Świerzawie najstarsze malowidła pochodzą z 2. ćwierci XIII wieku i związane są z symboliką Drzewa Życia. Na ścianach i sklepieniu zachowały się wyobrażenia zoomorficzne: ptaki, ryby i czworonogi miejscami otoczone wicią roślinną z motywem palmety. Późniejsze malowidła to już 1 połowa XIV wieku. Przedstawiają Ukrzyżowanie i św. Krzysztofa. Z 2. połowy XIV wieku pochodzą sceny z legendy św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Na ścianie tęczowej zachowały się resztki przedstawień towarzyszących Sądowi Ostatecznemu najprawdopodobniej z XV wieku.

Z kolei w Siewierzu, w romańskim kościele pw. św. Jana Chrzciciela zachowały się fragmenty dwuwarstwowej polichromii ze scenami figuralnymi przedstawiającymi najprawdopodobniej orantów. Ślady malowideł są tutaj widoczne również na zewnętrznej ścianie północnej.

Najstarsze przykłady malarstwa gotyckiego na Śląsku pochodzą z pierwszej połowy XIV wieku. Od drugiej połowy tego stulecia widać wyraźny napływ wzorców artystycznych z Czech. Z pewnością za sprawą klasztorów importujących z Pragi rękopisy, ale również dworów książęcych. W samej Pradze szkolili się mistrzowie śląscy. Przypuszcza się, że warsztat doskonalił tam, na przykład, Mistrz Legendy św. Jadwigi. Również czescy artyści przybywali na Śląsk, by pozostawić po sobie wspaniałe dzieła. Jednym z nich jest dekoracja malarska kościoła w Małujowicach, która, podobnie jak dzieła Mistrza Teodoryka, nadwornego malarza cesarza Karola IV Luksemburskiego, reprezentuje kierunek w sztuce nazywany „realizmem czeskim”. Echa maniery Mistrza Teodoryka dostrzeżono również w niedawno odkrytych malowidłach w kościele św. Jerzego w Cieszynie. Nowatorstwo metody malarskiej przejawia się tutaj między innymi w sposobie ujęcia postaci, odejściu od linearyzmu kompozycji i porzuceniu idealizującej konwencji.

Artyści napływali na Śląsk nie tylko z Czech. Na Pogórzu Kaczawskim, na przykład, tworzył mistrz przybyły najprawdopodobniej z terenów północnej Szwajcarii, z tak ważnych w ośrodków kultury dworskiej jak Zurych i Konstancja. Jego wpływy widoczne są w całej okolicy. Przede wszystkim w Siedlęcinie koło Jeleniej Góry. Malowidła zachowane w tamtejszej wieży mieszkalnej przypominają stylistyką i sposobem prowadzenia narracji dekoracje malarskie kościołów i domów patrycjatu z okolic Zurychu. Co najciekawsze jednak, są dziś jedynym w Europie, zachowanym in situ, ściennym przedstawieniem największego z rycerzy Okrągłego Stołu, sir Lancelota z Jeziora. W obecnych granicach Polski malowidła siedlęcińskie są najwcześniejszym przykładem dekoracji wnętrza świeckiego i najstarszymi malowidłami o tematyce świeckiej. Zgodnie z najnowszymi ustaleniami powstały w latach 20. lub 30. XIV wieku, najprawdopodobniej z inicjatywy fundatora wieży, księcia jaworskiego Henryka I z dynastii Piastów.

Malowidła siedlęcińskie reprezentują kierunek artystyczny rozpowszechniający się w Europie od XIII wieku z Francji i z Anglii, charakteryzujący się wykwintną formą kompozycji. Na południowej ścianie wielkiej sali bohaterowie arturiańscy z sir Lancelotem na czele i królową Ginewrą przed murami Camelotu odziani są w stroje dworskie charakterystyczne dla epoki. Wykwintni w gestach, wdzięczni w ruchach, tworzą kompozycję o wysokich walorach artystycznych. Wpływy mistrza z Siedlęcina są widoczne w całej okolicy. Odnajdujemy je w kościele pw. św.św. Piotra i Pawła w Lubiechowej czy w kościele pw. św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie.

Mistrz siedlęciński przybył na Śląsk z pogranicza niemiecko-szwajcarskiego, natomiast anonimowy artysta nazywany dziś Mistrzem Brzeskich Pokłonów Trzech Króli pochodził ze środowiska franko-flamandzkiego i tworzył na dworze Ludwika II, księcia brzeskiego. Jako pierwszy na Śląsku zastosował bardzo duże kompozycje ścienne, a ich wielkość dostosowywał do wielkości przestrzeni, co podkreślało realizm scen. W jego malowidłach po raz pierwszy dostrzec można wyraźną linię horyzontu i miniaturowe formy architektoniczne, dzięki czemu uzyskiwał wzmocnione wrażenie głębi. Do jego najwspanialszych dzieł należą dekoracje kościołów w Strzelnikach pod Brzegiem i Krzyżowicach.

Do osobliwości lokalnych na Śląsku należą liczne przedstawienia św. Jerzego walczącego ze smokiem, temat podejmowany najczęściej w malowidłach ściennych, następujący w rozmaitych kontekstach. Uosabiając ideał rycerza-chrześcijanina św. Jerzy miał służyć zarówno jako wzorzec dla rycerstwa, które obrało go za swego patrona, jak również zwracać uwagę na odwieczny problem walki dobra ze złem.

Wspaniałego św. Jerzego można oglądać w Ząbkowicach Śląskich. Wysokiej klasy przedstawienie typu dworskiego datowane na 2. połowę XIV wieku zachowało się tutaj w dawnym kościele Bożogrobców (dziś cerkiew św. Jerzego). Na szczególną uwagę zasługuje wyjątkowo rozbudowany rycersko-feudalny wątek. Jest zatem i zamek ukazany ze wszystkimi jego elementami: z donjonem, basztą, murem obronnym zwieńczonym krenelażem, jest i księżniczka z królewskimi rodzicami obserwującymi walkę Jerzego z zamkowych murów, jak na turnieju rycerskim. Inspiracją dla tej kompozycji mogła być miniatura zdobiąca stronice manuskryptu. Samej realizacji zaś nadano formę monumentalną.

Przedstawienia św. Jerzego walczącego ze smokiem zachowały się również w kościołach w Lubiechowej, w Wilczkowie pod Wrocławiem czy w Starym Bielsku na Śląsku Cieszyńskim.

Obok św. Jerzego śląscy artyści równie chętnie malowali św. Krzysztofa, temat bardzo popularny na całym kontynencie, od Wysp Brytyjskich, poprzez Europę środkowo-wschodnią, kraje alpejskie, po Półwysep Apeniński. Z przeprowadzonego w Anglii badania wynika, że do naszych czasów przetrwało tam najwięcej przedstawień ściennych tego właśnie świętego. Na Śląsku dzięki św. Krzysztofowi w malarstwie ściennym zostały spopularyzowane motywy zoomorficzne i fantastyczne. Syreny o dwóch ogonach, pól-ludzie, pół-zwierzęta grające na instrumentach muzycznych, skorpiony – wszystkie one towarzyszyły świętemu Olbrzymowi w przeprawie przez wodę, czyli przejściu z jednego bytu do drugiego – i symbolizować miały czyhające po drodze niebezpieczeństwa. Przedstawienia tego typu zobaczyć można w kościołach w Świebodzicach (dawniej we wsi Pełcznica), Modliszowie i Pieszycach.

Niezwykle rzadkie w ikonografii tego świętego ujęcia zachowały się we wspomnianej wieży mieszkalnej w Siedlęcinie i w kościele pw. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej. W miejsce brodatego olbrzyma św. Krzysztof został tu ukazany jako młodzieniec o delikatnych rysach i w lirycznej pozie.

Rejonem Śląska szczególnie bogatym w średniowieczne malowidła ścienne jest Pogórze Kaczawskie. Oprócz wymienionych Siedlęcina, Świerzawy i Lubiechowej tego typu dekoracje zachowały się tutaj również w kościołach w Pogwizdowie, Bolkowie, Wleńskim Gródku, Małej Kamienicy czy w Jaworze. W trosce o ich ochronę i popularyzację zrodził się pomysł utworzenia Kaczawskiego Szlaku Średniowiecznych Malowideł Ściennych. Prace nad projektem trwają.

Opracowano na podstawie:

• Karłowska-Kamzowa Alicja, Malarstwo śląskie 1250–1450, Wrocław 1979
• Karłowska-Kamzowa Alicja, Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984
• Kosakowski Edward, Od romanizmu po renesans. Katalog unikatowych malowideł ściennych oraz elementów kamiennych i drewnianych w romańskim kościele pw. św. św. Jana i Katarzyny w Świerzawie, Świerzawa 2007
• Secomska Krystyna, Freski w opolskiej kaplicy piastowskiej i malowidła w Lubiechowej, Rocznik Historii Sztuki Tom XXI, Warszawa 1995
• Witkowski Jacek, Szlachetna a wielce żałosna opowieść o Panu Lancelocie z Jeziora. Dekoracja malarska wielkiej sali wieży mieszkalnej w Siedlęcinie, Wrocław 2002

Mapa wybranych obiektów z zachowanymi malowidłami ściennymi

Artykuł Mapa średniowiecznych malowideł ściennych na Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.

Szlak średniowiecznych malowideł

Malownicze Góry i Pogórze Kaczawskie zwane też Krainą Wygasłych Wulkanów leżą w północno-zachodniej części Sudetów. Oprócz licznie zachowanych form wulkanicznych występują tu, niemniej licznie, średniowieczne zamki i kościoły, we wnętrzach których zachowały się niejednokrotnie prawdziwe perły malarstwa romańskiego i gotyckiego. Od dłuższego czasu ich bezsprzeczna wartość historyczna rodzi pytania o konieczność otoczenia ich szczególną opieką oraz położenia specjalnego nacisku na ich popularyzację. Stąd pośród historyków sztuki i archeologów pomysł na utworzenie szlaku średniowiecznych malowideł ściennych. Planowany szlak miałby w całości biec na terenie Gór i Pogórza Kaczawskiego i w obecnym kształcie liczyć 125 km. Znalazłoby się na nim siedem kościołów, jeden kompleks klasztorny oraz jedna wieża mieszkalna. Ogółem dziewięć obiektów.

Spośród nich na szczególną uwagę zasługują malowidła zachowane w kościołach w Świerzawie i w Lubiechowej oraz cykl w Wielkiej Sali wieży mieszkalnej w Siedlęcinie nawiązujący swą tematyką do legend arturiańskich.

Kościół św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie

W romańskim kościele pod wezwaniem św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie, na ścianach i sklepieniu, zachowały się niezwykle cenne późnoromańskie (datowane na 2. ćwierć XIII wieku) przedstawienia związane z symboliką Drzewa Życia. Znajdziemy tu wyobrażenia zoomorficzne. Ptaki, ryby i czworonogi miejscami otoczone są wicią roślinną z motywem palmety. Na ścianach północnej, wschodniej i południowej zachowały się w postaci śladów bez warstw wykończeniowych sceny z legendy św. Katarzyny Aleksandryjskiej datowane na drugą połowę XIV wieku. Zostało tam ukazane w barwnych szczegółach jej życie, uwięzienie, męczeństwo i śmierć.

Kościół pod wezwaniem św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie – Fot. Darek Sekuła sekulada.com

Żywot św. Katarzyny Aleksandryjskiej, kościół pod wezwaniem św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie – Fot. Darek Sekuła sekulada.com

Kościół św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej

Z kolei w późnoromańskim kościele pod wezwaniem św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej, można zobaczyć jeden z najświetniejszych cyklów późnogotyckiego śląskiego malarstwa ściennego. Niemal cała dekoracja prezbiterium powstała w 2. ćwierci XV wieku, za wyjątkiem dwóch scen na ścianie północnej, w przęśle zachodnim, gdzie ukazana została walka św. Jerzego ze smokiem oraz pokłon Trzech Króli – tematy cieszące się niebywałą popularnością w późnogotyckiej sztuce śląskiej. Sklepienie prezbiterium to sceny przedstawiające Sąd Ostateczny, Chrystusa w mandorli z klęczącymi u jego stóp Marią i Janem Chrzcicielem, symbole czterech Ewangelistów oraz anioły z trąbami i narzędziami męki pańskiej. Obok malowideł w prezbiterium uwagę przyciąga ogromnych rozmiarów wizerunek św. Krzysztofa w nawie. Przedstawienie św. Jerzego i św. Krzysztofa powstały najprawdopodobniej w tym samym czasie, czyli, w odróżnieniu od pozostałych części dekoracji, w wieku XIV.

Kościół pod wezwaniem św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej – Fot. Jolanta Szczepańska medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Sklepienie kościoła św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej – Fot. Jolanta Szczepańska medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Malowidła przedstawiające walkę św. Jerzego ze smokiem – Fot. Jolanta Szczepańska medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Wieża książęca w Siedlęcinie

Bezsprzecznie najcenniejsze malowidła na planowanym szlaku zachowały się w wieży mieszkalnej w Siedlęcinie koło Jeleniej Góry. Wieża, której powstanie najnowsze badania łączą z osobą Henryka I, księcia jaworskiego, jest dziś jednym z największych i najlepiej zachowanych obiektów tego typu w Europie Środkowej, z jednymi z najlepiej zachowanych w Polsce średniowiecznymi wnętrzami mieszkalnymi i najstarszymi stropami drewnianymi, datowanymi metodą dendrochronologiczną na lata 1313, 1314 i 1315. Jednak to, co stanowi o jej absolutnej wyjątkowości znajduje się na drugim piętrze, w dawnej Wielkiej Sali. Południową (i częściowo zachodnią) ścianę zdobi tu cykl malowideł ukazujących sceny z legendy o sir Lancelocie z Jeziora. Dekoracja owa powstała najprawdopodobniej w latach 1320-1330 i jest dziś jedynym na świecie, zachowanym in situ, ściennym przedstawieniem tego największego spośród rycerzy Okrągłego Stołu. Sceny przedstawiające historię Lancelota w połączeniu z wizerunkiem św. Krzysztofa oraz sceną określaną jako „Memento mori” mają wydźwięk symboliczny i moralizatorski. Św. Krzysztof, obok św. Jerzego i św. Marcina z Tours, jeden z głównych patronów rycerstwa średniowiecznego, ma przypominać o wierności Chrystusowi, tym samym wierności ideałom wyznawanym przez każdego rycerza chrześcijanina. Lancelot z kolei jest przykładem tego, który zawiódł i z powodu grzesznej miłości do żony swego suwerena wierności owej nie dochował. Postaci ukazane na malowidłach mają przestrzegać zapewne przed złym postępowaniem i jego konsekwencjami.

Wieża Książęca w Siedlęcinie – Szlak średniowiecznych malowideł Gór i Pogórza Kaczawskiego – Fot. Elżbieta Bojczuk

Wieża w Siedlęcinie, widok od zachodu – Fot. Darek Sekuła sekulada.com

Malowidła z Wieży Książęcej w Siedlęcinie – Fot. Artur Wosz

Pozostałe obiekty na szlaku

Pozostałe obiekty na planowanym szlaku to klasztor Bernardynów w Jaworze z XV wieku. Tu polichromie zachowały się nie tylko w kościele (sklepienne w prezbiterium i częściowo w nawie), ale także w części klasztornej. Malowidło na ścianie tęczowej ukazuje św. Bernarda głoszącego kazanie, cykl scen męki pańskiej. Przedstawione sceny rozgrywają się w autentycznym pejzażu Jawora. W Bolkowie i we Wleniu to kościoły pod wezwaniem św. Jadwigi śląskiej (w tym drugim malowidła z XV wieku zachowały się na ścianach zakrystii); w Małej Kamienicy kościół pod wezwaniem św. Barbary z cyklem malowideł przedstawiającym żywot świętej; w Pogwizdowie późnoromański kościół cmentarny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, w którym zachowały się unikatowe malowidła z XIII i XIV wieku (Koronacja Marii, trzy przedstawienia Chrystusa w mandorli, Narzędzia Męki); i wreszcie w Kondratowie kościół pod wezwaniem św. Jerzego z odkrytymi w 1990 roku malowidłami ze scenami pasyjnymi datowane na wiek XIV.

Najbliższe planowane działania przewidziane na rok 2018 to wydanie folderu informacyjnego.

Więcej zdjęć z obiektów ze Świerzawy, Siedlęcina i Lubiechowej – medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Mapa Kaczawski Szlak Średniowiecznych Malowideł Ściennych

Artykuł Kaczawski Szlak Średniowiecznych Malowideł Ściennych pochodzi z serwisu Eloblog.

Rekonstrukcja historii Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Pojawiły się w sieci dwa ciekawe filmy przedstawiające etapy rozbudowy dwóch średniowiecznych dolnośląskich zabytków. Pierwszym z nich jest Wieża Książęca w Siedlęcinie, a drugim pobliski Zamek we Wleniu. Obie wizualizacje zostały przygotowane przez Śląskie Studio Architektury. Jakiś czas wcześniej to samo studio przygotowało rewelacyjny model, wizualizację Wrocławia z 1562 roku.

Mieszkalno-obronna Wieża Książęca w Siedlęcinie to jeden z najważniejszych zabytków na Dolnym Śląsku, a także w całej w Polsce. Jej budowę przypisuje się Piastowi Śląskiemu księciu Henrykowi I Jaworskiemu, który był synem Bolka I Surowego. Z badań dendrochronologicznych wynika, że budowa wieży rozpoczęła się w 1314 roku. Nie ma dokładnych informacji na temat otoczenia wieży z tego okresu, prawdopodobnie już wtedy budowla otoczona była fosą. Przebudowa wieży nastąpiła po pożarze w roku 1575. Obecnie zabytek udostępniony jest do zwiedzania turystycznego.

Wieża w Siedlęcinie około 1400 roku – Wizualizacja: Śląskie Studio Architektury

Przebudowa Wieży Książęcej w Siedlęcinie po pożarze w 1575 roku – Wizualizacja: Śląskie Studio Architektury

Wieża w Siedlęcinie około 1750 roku – Wizualizacja: Śląskie Studio Architektury

Wieża w Siedlęcinie po wzniesieniu obecnego dworu około 1770 roku – Wizualizacja: Śląskie Studio Architektury

Wieża Książęca w Siedlęcinie współcześnie

Poniżej zamieszczam jeszcze jedną wersję filmu, tym razem opublikowaną na kanale YouTube Wieży Książęcej w Siedlęcinie.

Mapa lokalizacji Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Zobacz także: Wieże mieszkalno-obronne na Dolnym Śląsku

Artykuł Wizualizacja etapów rozbudowy Wieży Książęcej w Siedlęcinie pochodzi z serwisu Eloblog.

W jednym z zeszłorocznych artykułów przygotowałem zestawienie mapę z zamkami Dolnego Śląska. Pojawiły się wtedy pytania, dlaczego nie umieściłem na mapie np. wieży w Siedlęcinie. Ano dlatego, że postanowiłem przygotować osobne zestawienie tylko z wieżami mieszkalno-obronnymi. Po części też wybadać ile w ogóle tego typu obiektów znajduje się w regionie. Niestety, nie za wiele, a większość z nich jest albo w złym stanie, albo została przebudowana.

Średniowieczne wieże obronne i mieszkalne

Wieże mieszkalno-obronne to specyficzny rodzaj obiektów łączących w sobie funkcje zarówno mieszkalne, jak i obronne, w formie kilkukondygnacyjnej wieży wybudowanej na planie prostokąta. Budowane były zazwyczaj w okresie średniowiecza. Charakterystyczne cechy to grube mury i wąskie nieliczne okna. Oprócz nich, czasem znajdziemy również inne cechy obronne np. ślady po fosie albo hurdycje. W zależności od tego, kto był ich fundatorem, nazywane są wieżami książęcymi albo rycerskimi.

Najznamienitszym przykładem tego typu obiektów na Dolnym Śląsku, jak i również w Polsce, jest wieża książęca w Siedlęcinie. Wspaniały zabytek, który nawiasem mówiąc gorąco polecam obejrzeć. Budowę wieży w Siedlęcinie przypisuje się księciu jaworskiemu Henrykowi I, stąd nazywana jest wieżą książęcą. W środku znajdziemy wspaniałe malowidła nawiązujące do arturiańskiej legendy.

Wieża książęca w Siedlęcinie – Średniowieczne wieże mieszkalno-obronne

Malowidła w wieży książęcej w Siedlęcinie

Dla osób, które chciałyby zgłębić historię siedlęcińskiej wieży, zapraszam do obejrzenia reportażu Krzysztofa Wojtasa.

A oto pozostałe średniowieczne wieże rycerskie i książęce na Dolnym Śląsku. Pomijając historyczne granice regionu, obszar jak zwykle zawęziłem do granic województwa dolnośląskiego. Jeżeli jakiś obiekt pominąłem, proszę o pozostawienie komentarza – dodam go do mapy.

Mapa wież mieszkalno-obronnych na Dolnym Śląsku

Artykuł Średniowieczne wieże mieszkalno-obronne na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.