Przedwojenna mapa Karkonoszy

Przedstawiam do pobrania ciekawą i zachowaną w bardzo dobrym stanie przedwojenną mapę Karkonoszy (niem. Riesengebirge, Góry Olbrzymie). Oprócz Karkonoszy mapa obejmuje także całą Kotlinę Jeleniogórską, część Gór Izerskich, Kaczawskich i Rudawy Janowickie. Mapa została wydana przez Alexandera Köhlera w Dreźnie. Niestety nieznany jest jej dokładny rok wydania. W zasobach Wikimediów mapa została opisana jako pozycja wydana około 1901 roku, jednak z pewnością było to kilka lub kilkanaście lat później. W innych wydaniach tej samej mapy Karkonoszy (wydanych przez tego samego wydawcę), po drugiej stronie granicy śląsko-czeskiej znajduje się już napis „Tschechoslowakische Republik”. Sugeruje to, iż prezentowana poniżej wersja mapy mogła zostać wydana jeszcze przed powstaniem Czechosłowacji w 1918 roku, ponieważ pozbawiona jest tego napisu. Z innych elementów, które pozwoliłby nam wydatować mapę, to naniesione już Jezioro Pilchowickie i zapora wodna, które zostały oficjalnie otwarte w 1912 roku. Z drugiej strony na mapie brak jest jeszcze schronisk Szrenica (Reifträgerbaude) i Domu Śląskiego (Schlesierhaus), które zostały otwarte kolejno w 1922 i 1923 roku. Zawęża to nam zakres dat opracowania/wydania mapy do lat 1912–1922.

W części górskiej mapy zostały na czerwono (czerwoną linią) zaznaczone szlaki turystyczne (Touristenweg). Mapa prezentuje więc unikatowy układ karkonoskich szlaków górskich, jaki znajdował się w Górach Olbrzymich na początku XX wieku.

Mapa w dużej rozdzielczości (9253 × 9664) dostępna jest do pobrania ze zbiorów: Archiwum Map WIG, Wikimedia Commons lub pod tym linkiem.

Mapa turystyczna Karkonoszy z 1940 roku

Kolejna ciekawa mapa, którą chciałem się podzielić, to mapa turystyczna Karkonoszy z 1940 roku. Jest to stricte turystyczna mapa opracowana w skali 1:50000 przedstawiająca sieć ówczesnych szlaków turystycznych i rzeźbę terenu. Mapa została wydana przez Meinhold Verlagsgesellschaft w Dreźnie. W lewym górnym rogu mapy widzimy ciekawy napis „Einzig anerkannte Ausgabe des Riesengebirgsvereins”, co oznacza, że była firmowana jako jedyna mapa zaakceptowana i potwierdzona przez Towarzystwo Karkonoskie (Riesengebirgsverein, w skrócie RGV). Nadmienię, że Towarzystwo Karkonoskie było przedwojenną organizacją turystyczną powstałą w 1880 roku, zajmującą się promowaniem i rozwijaniem turystyki górskiej w Karkonoszach. Ze względu na rok wydania mapy (1940) nie znajdziemy już na niej niemiecko-czechosłowackiej granicy państwowej przebiegającej wzdłuż głównego grzbietu Karkonoszy. Granica ta zniknęła w 1938 roku wraz z zajęciem przez Niemców Sudetenlandu. Znaleźć za to możemy inną ciekawostkę. Na mapie zaznaczone zostały granice dwóch obszarów ochrony przyrody. Kolorem pomarańczowym duży obszar rezerwatu roślinności obejmujący śląską część Karkonoszy i Góry Izerskiej oraz kolorem czerwonym ściślejszy mniejsze obszary ochrony przyrody obejmujące takie miejsca jak kopułę Śnieżki, Kotły Małego i Wielkiego Stawu czy Śnieżne Kotły. Zgodnie z zarządzeniami z 1933 roku.

Mapa w dużej rozdzielczości (9964 × 7095) dostępna jest do pobrania ze zbiorów: Archiwum Map WIG, Wikimedia Commons lub pod tym linkiem.

Osobną kwestią, na którą chciałem zwrócić uwagę, jest kwestia zaznaczonych szlaków turystycznych. Na mapie oprócz przebiegu szlaków widzimy ich także oznakowanie. Otóż przed wojną szlaki nie były zaznaczane tak jak dziś za pomocą biało-kolorowych trzech pasów, ale za pomocą dwubarwnych rombów. Zasada rombów była prosta. Określony kolor połówki rombu prowadził do określonego miejsca np. kolor biały prowadził na grzbiet Karkonoszy i dalej do Śnieżki, kolor zielony do Kowar, kolor pomarańczowy do Karpacza itd. Tak więc takie same romby mogły znajdować się na różnych ścieżkach w różnych częściach gór, istotne było to, do jakiego miejsca ostatecznie wszystkie prowadziły.

Artykuł Przedwojenna mapa turystyczna Karkonoszy (Riesengebirge) pochodzi z serwisu Eloblog.

Atlas Karkonoszy

„Atlas Karkonoszy” to publikacja poświęcona Karkonoszom w formie zbioru map opisujących to najważniejsze sudeckie pasmo. Karkonosze bez wątpienia stanowią jeden z najcenniejszych pod względem przyrodniczym i krajobrazowym obszarów Sudetów. W celu ochrony po obu stronach granicy powołano do istnienia parki narodowe – polski Karkonoski Park Narodowy (KPN) i czeski Krkonošský národní park (KRNAP). Poniższy atlas jest wspólną publikacją polskiego i czeskiego parku narodowego, jest również efektem wieloletniej transgranicznej współpracy pomiędzy oboma parkami. Atlas w sposób bilateralny i kompleksowy opisuje wiele przyrodniczych zagadnień Karkonoszy, zarówno po polskiej, jak i czeskiej stronie. Znajdziemy w nim informacje m.in. na temat przyrody nieożywionej (geomorfologii, budowy geologicznej, geostanowisk, klimatu), przyrody ożywionej (roślinności nieleśnej, lasów, torfowisk), fauny (wybrane gatunki), ochrony przyrody, zaludnienia, turystyki itp. Jak czytamy na stronach KPN:

„Publikacja prezentuje zharmonizowane dane dotyczące wielu zagadnień przyrodniczych i społecznych obu stron Karkonoszy. Ma za zadanie popularyzować wiedzę o przyrodzie całych Karkonoszy pokazując kontekst przestrzenny i bez uwzględniania sztucznych granic.”

Atlas porusza również kwestie historyczne, prezentując dawne stare mapy, na których po raz pierwszy zostały ujęte Karkonosze. Publikacja została współfinansowana ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Atlas Karkonoszy dostępny jest do pobrania na stronach KPN – link

Uwaga! Atlas w formacie PDF waży około 110 MB, pobiera się go spakowanego w pliku zip. Po pobraniu plik należy rozpakować.

Zachęcam również do obejrzenia poniższego filmu, w którym współtwórca publikacji dr hab. Waldemar Spallek, opowiada o atlasie.

Artykuł „Atlas Karkonoszy” do pobrania bezpłatnie w PDF pochodzi z serwisu Eloblog.

Zbiór starych map Europy

W ostatnich tygodniach dużą popularność w sieci zdobył serwis prezentujący XIX-wieczne mapy Europy na tle współczesnej mapy. Stare mapy prezentowane są w formie nakładki naniesionej na warstwę map OpenStreetMap. Domyślnie widzimy tylko archiwalne mapy, ale dzięki suwakowi Opacity możemy zmniejszać lub zwiększać przeźroczystość archiwalnych map. W ten sposób możemy porównać oba widoki, a ponieważ mapy naniesione są precyzyjnie, to możemy sprawdzić jak bardzo zmieniła się nasza okolica. Jeżeli zezwolimy serwis automatycznie wykryje naszą lokalizację. Oprócz warstwy OpenStreetMap możemy również wybrać zdjęcie satelitarne maps Here, ale w przypadku Polski są one dość ubogie.

Serwis dostępny jest pod adresem: mapire.eu

Obszar Polski złożony jest z trzech różnych zestawów map, zgodnie z ówczesnym podziałem terytorium na trzech zaborców – mapy Cesarstwa Niemieckiego (Królestwa Prus), Austro-Węgier i Imperium Rosyjskiego. Dla osób, które interesują się starymi mapami, prezentowane arkusze nie stanowią same w sobie nowości. Nowością jest tutaj ich forma prezentacji, umożliwiająca szybkie porównanie współczesnych i archiwalnych map.

Warto również podkreślić, że serwis posiada opcję porównywania map w dwóch oddzielnych oknach. Aby włączyć tę funkcję należy najpierw kliknąć w okno mapy (aby włączyć tryb opcji), a następnie w w zakładce Option, która powinna pojawić się pod mapą, należy wybrać opcję Synchronized view.

Zobacz także:

Artykuł Zbiór XIX-wiecznych starych map Europy pochodzi z serwisu Eloblog.

Dlaczego Dolny Śląsk jest dolny?

Ostatnio sprawdzając w sieci zapytania wpisywane przez internautów w wyszukiwarkę Google’a zauważyłem, że bardzo często pada pytanie: dlaczego Dolny Śląsk jest dolny? To z pozoru proste pytanie uświadomiło mi, że nie jest to sprawa dość oczywista i że warto byłoby ją wyjaśnić. Natchnęło mnie to do napisania tego artykułu.

Choć nazwa regionu Śląsk (i jej warianty) używana była już znacznie wcześniej, to po raz pierwszy Dolny Śląsk pojawia się dopiero w II połowie XVI wieku. Jak czytamy w monografii historycznej Dolnego Śląska:

„Nazwa Dolny Śląsk, używana dziś powszechnie do określenia obszaru rozciągającego się między pasmem Sudetów na południu a doliną Baryczy na północy oraz między Nysą Łużycką na zachodzie a Nysą Kłodzką na wschodzie, pojawiła się po raz pierwszy w wydanej w 1571 r. książce „Gentis Silesiae annales”, napisanej przez Joachima Cureusa. Terytorium to odpowiada historycznym granicom tzw. Śląska właściwego (dolnego i środkowego), oddzielonego przesieką, ciągnącą się wzdłuż Nysy Kłodzkiej i Stobrawy, od Opolszczyzny, przynależnej do Śląska w ujęciu geograficznym, a więc sięgającym na wschodzie niemal aż po Kraków. Od 1202 r. przesieka ta stała się linią rozgraniczającą władztwo terytorialne dwóch gałęzi Piastów śląskich – młodszej, wywodzącej się od Mieszka Laskonogiego […] oraz starszej pochodzącej od Bolesława Wysokiego […].”
Dolny Śląsk Monografia Historyczna pod red. W. Wrzesińskiego str. 59

„Gentis Silesiae annales” autorstwa J. Cureusa z 1571 roku – To tu po raz pierwszy pojawia się nazwa Dolny Śląsk

Natomiast internetowy słownik PWN podaje taką oto definicję Dolnego Śląska:

„Śląsk, Dolny, pojęcie geogr.-hist., którym dla odróżnienia od Śląska Górnego, określa się część Śląska nad środkową Odrą, między Wielkopolską a Sudetami oraz Nysą Łużycką a pasem średniow. przesieki w okolicach Brzegu;”

Tak więc współczesne określenie Dolny Śląsk odnosi się tak de facto do obszaru właściwego Śląska z historyczną stolicą we Wrocławiu. Późniejsze wykrystalizowanie się podziału na dwie części było wynikiem wcześniejszego podziału terytorium i władzy w łonie Piastów Śląskich. Nie tłumaczy to jednak skąd wzięły się określenia Górny i Dolny Śląsk, które na domiar tego są odwrotne do położenia na współczesnej mapie. W tym przypadku przyczynę określeń „górny” i „dolny” należy doszukiwać się w przebiegu najważniejszej śląskiej rzeki – Odry. Przebieg Odry, która przepływa przez środek Śląska, może być tutaj wskazówką. Obszar położony wokół górnego biegu Odry nazwany został Górnym Śląskiem, obszar położony wokół niższego biegu rzeki – Dolnym Śląskiem. Żeby lepiej zobrazować tę sytuację, należałoby mapę Śląska zorientować na południe, czyli tak żeby górna krawędź mapy wskazywała kierunek południowy. Współcześnie przyjęło się orientować mapę na północ, jednak dawniej nie zawsze było to regułą. Poniżej przedstawiam mapę Śląska autorstwa Martina Helwiga. Mapa powstała w 1561 roku, czyli 10 lat wcześniej przed wydaniem dzieła Joachima Cureusa, w którym pojawia się po raz pierwszy nazwa Dolny Śląsk. Spoglądając na tę XVI-wieczną mapę widzimy jak dawniej postrzegany był region. W takim położeniu podział Śląska na dolny i górny wydaje się znacznie bardziej klarowny.

Mapa Śląska autorstwa M. Helwiga z 1561 roku – Mapa zorientowana jest na południe, dzięki temu lepiej obrazuje sens określeń Górny i Dolny Śląsk

Mapa w dużej rozdzielczości (2388×1996) i bez napisów dostępna jest pod tym linkiem.

Artykuł Dlaczego Dolny Śląsk jest dolny? – Wyjaśnienie nazwy pochodzi z serwisu Eloblog.

Stara mapa Królestwa Polskiego

Prezentowana mapa Królestwa Polskiego, przechowywana w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej im. Jerzego Giedroycia, została poddana gruntownym pracom konserwatorskim. Prace objęły m.in. czyszczenie, dezynfekcję i uzupełnienie ubytków mapy. Po ich wykonaniu całość została zdigitalizowana i w formie cyfrowej udostępniona na stronie biblioteki.

Jak czytamy na łamach Biblioteki Uniwersyteckiej:

„Jest to pierwsza, pełna mapa przedstawiająca terytorium Królestwa Polskiego w granicach ustalonych na kongresie wiedeńskim w 1815 r. Utworzone tego roku Królestwo, związane unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim, miało własną konstytucję zapewniającą mu odrębność państwową, własny sejm, sądownictwo i armię. […] Prace nad „Topograficzną kartą Królestwa Polskiego” rozpoczęto w 1822 r. […]”

Prezentowany arkusz mapy jest wydaniem IV, pochodzącym z około 1863 roku.

Mapa Królestwa Polskiego, wydanie z 1863 roku – Źródło: Biblioteka Uniwersytecka w Białymstoku

Zdigitalizowana mapa dostępna jest pod tym linkiem.

Po kliknięciu w link powinna wyświetlić się nowa strona z głównym skorowidzem mapy. Następnie na skorowidzu należy wybrać interesujący nas arkusz (prostokąt). Arkusze mapy wyświetlane są w formie webowej, ale istnieje również możliwość pobrania poszczególnych arkuszy w postaci pliku TIF. Plik taki można otworzyć np. za pomocą Photoshopa. Mapa udostępniona jest w tzw. domenie publicznej, w związku z tym można z niej do woli korzystać.

Przykładowy arkusz mapy z obszarem wokół Warszawy

Artykuł Stara mapa Królestwa Polskiego z 1863 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Stara mapa Polski z 1683 roku

Stara mapa Królestwa Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dodatkowo na mapie naniesione są Prusy Książęce, Kurlandia i Semigalia (wówczas lenno Rzeczpospolitej) oraz sąsiednie przyległe tereny. Mapa została wydana 1683 roku w Londynie przez Williama Berry’ego (1639-1718). Pierwotnie opracowana została przez znanego francuskiego kartografa Nicolasa Sansona. Oprócz podziału administracyjnego na mapie naniesiona jest także rzeźba terenu wykonana metodą kopczykową.

Oryginalny angielski tytuł mapy: „Territories of the Crown of Poland subdivided into their severall palatinates which comprehends the Kingdom of Poland, the Great Dukedom of Lithuania, the Dukedoms of Prussia, Samogitia, Mazovia, the provinces of Volhynia, and of Podolia, in which is comprehended Ukrain or the country of Cosaques”.

Angielska stara mapa Polski z 1683 roku – Autor: William Berry / Nicolas Sanson

Mapa Polski z 1683 roku w innej wersji kolorystycznej – Autor: William Berry / Nicolas Sanson Źródło: Uniwersytet Yale

Mapa w pełnej rozdzielczości dostępna jest w dwóch źródłach:

• w zbiorach Biblioteki Narodowej na serwisie polona.pl
• w zdigitalizowanych zbiorach Uniwersytetu Yale

Oba wyżej wymienione zbiory przedstawiają tę samą mapę Polski, ale w różnych wersjach kolorystycznych. Istnieją też różnice w rozdzielczości skanów mapy. Mapa zamieszczona w zbiorach Uniwersytetu Yale posiada lepszą rozdzielczość i tym samym bardziej czytelne nazwy miejscowości.

Artykuł Angielska stara mapa Polski z 1683 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Kolorowa mapa Śląska z 1679 roku

Piękna kolorowa mapa Śląska autorstwa francuskiego kartografa i geografa Nicolasa Sansona (1600-1667). Mapa została wydana w Paryżu. W prawym górnym rogu, w kartuszu pod opisem mapy widnieje data 1679 rok. Mapa musiała być wydana już wcześniej, jeszcze za życia autora. Prawdopodobnie w 1654 lub 1675 roku ukazywała się już w atlasach Nicolasa Sansona. Mapa jest kolorowa, w ten sposób zostały wyznaczone granice obszarów administracyjnych. Na mapie zaznaczono ukształtowanie terenu, sieć rzeczną i lasy. Oczywiście naniesiono na nią również ważniejsze śląskie miasta, miejscowości, a także zamki. W lewym dolnym rogu widnieje dodatkowa mapa przedstawiająca Morawy.

Kolorowa mapa Śląska z 1679 roku – Źródło: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych

Breslaw (Wrocław)

Schweidnitz (Świdnica)

Beuthen (Bytom Odrzański) i Glogau (Głogów)

Fürstenstein (Zamek Książ) i Königsberg (Zamek Grodno)

Mapa w pełnej rozdzielczości dostępna jest w zasobach Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych. Po wejściu na stronę klikamy „pokaż treść!”. Następnie (jak na niżej załączonym obrazku) w prawym dolnym rogu klikamy „więcej” [1], po czym wybieramy opcję „DjVU – HTML 5” [2] i dalej „pokaż”. W ten oto sposób nie trzeba instalować żadnego dodatkowego rozszerzenia, czy też wtyczek do przeglądarki. Polecam korzystać z przeglądarki Google Chrome.

Link do zasobów z mapą.

Przykład korzystanie z zasobów RCIN

Artykuł Kolorowa mapa Śląska z 1679 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Mapa Prowincji Śląsk

Załączona mapa została wydana pod tytułem „General-Karte von der Königlich Preussischen Provinz Schlesien” – Główna Mapa Królewskiej Pruskiej Prowincji Śląsk. Jak czytamy w nagłówku mapy, opracowana została przez kpt. W. Liebenowa. Mapa została wydana w formie rozkładanej książeczki, stąd widoczny podział na małe prostokątne fragmenty. W kwestii granic samej prowincji Śląsk, należy się kilka słów wyjaśnienia. Jak możemy zauważyć na mapie, granice prowincji wychodzą daleko poza współczesną granicę polsko-niemiecką. Taki stan rzeczy był wynikiem zmian administracyjnych dokonanych w pierwszej połowie XIX wieku. Po wojnach napoleońskich północna część Królestwa Saksonii została włączona do Królestwa Prus, w efekcie czego po reformie administracyjnej część Górnych Łużyc została włączona do śląskiej prowincji. W taki oto sposób – że się tak wyrażę – została złamana historyczna zachodnia granica regionu, która pierwotnie (historycznie) była oparta na rzece Kwisa.

Na mapie zaznaczone są liczne miejscowości, ukształtowanie terenu, rzeki, jeziora, sieć kolejowa i drogowa. Ponadto na arkuszu mamy wyszczególnione dodatkowe obszary, które zostały wyrysowane z większą dokładnością. Są to obszary wokół Wrocławia (stolica prowincji), obszar górnośląskich kopalni węgla i pasmo Karkonoszy. Dodatkowo dołączona jest jeszcze jedna mapka z aktualnym stanem sieci kolejowej w zachodniej części Królestwa Prus.

Pruska mapa prowincji Śląsk z 1865 roku – Źródło: dolny-slask.org.pl / Zielonogórska Biblioteka Cyfrowa

Mapa w pełnej rozdzielczości dostępna jest w dwóch źródłach:

• Na portalu dolny-slask.org.pl
• Na stronie Zielonogórskiej Biblioteki Cyfrowej

W przypadku korzystania ze zbiorów Zielonogórskiej Biblioteki Cyfrowej polecam korzystać z przeglądarki Google Chrome. Po wejściu na stronę klikamy „pokaż treść”, następnie w prawym dolnym rogu klikamy „więcej” [1], a następnie wybieramy opcję „DjVU – HTML 5” [2]. W ten oto sposób nie trzeba instalować żadnego dodatkowego rozszerzenia, czy też wtyczek do przeglądarki.

Korzystanie z zasobów Zielonogórskiej Biblioteki Cyfrowej

Artykuł Piękna pruska mapa prowincji Śląsk z 1865 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Stara mapa Warszawy z lat 1914–1918

Według informacji zawartych na portalu warszawawpigulce.pl, gdzie pierwotnie mapa została opublikowana, pochodzi ona z lat 1914–1918. Jednakże przy tytule mapy mamy zanotowaną ołówkiem datę 1915 (rok). Tytuł mapy „Pharus Plan Warszawy”, skala mapy 1:17500. Niemieckie wydawnictwo Lith.u.Druck d. Pharus Verlages G.m.b.H. w Berlinie. Ponieważ mapa została wykonana w Berlinie, prawdopodobnie powstała na zlecenie Niemców, którzy wkroczyli do Warszawy dopiero w 5 sierpniu 1915 roku. Jak słusznie zauważył jeden z internautów, na mapie do granic miasta nie ma przyłączonych jeszcze kilkunastu dzielnic m.in. Mokotów, Sielce, Powązki, Siekierki, Targówek itd. Ich przyłączenia dokonano dopiero w kwietniu 1916 roku, więc zawęża to nam okres powstania mapy od sierpnia 1915 do kwietnia roku następnego. Ten stary plan Warszawy pochodzi ze zbiorów Biblioteki Narodowej, obecnie znajduje się w tzw. domenie publicznej i można go dowolnie wykorzystywać.

Archiwalna mapa Warszawy z lat 1914-1918 – Plan Warszawy z czasów I wojny światowej

Mapa w dobrej rozdzielczości (9498×7702) dostępna jest pod tym linkiem.

Tę samą mapę możemy zobaczyć także na stronie www.landkartenarchiv.de, gdzie dostępna jest w formie zagnieżdżonego okna.

Artykuł Archiwalna mapa Warszawy z lat 1914–1918 pochodzi z serwisu Eloblog.

Przedwojenna mapa turystyczna Gór Sowich

Stara niemiecka mapa przedstawia przebieg przedwojennych szlaków turystycznych w Górach Sowich i okolicy. Naniesione są na niej także dodatkowe informacje np. schroniska górskie, wieże widokowe, punkty orientacyjne, wysokości, nazwy szlaków, szczytów, miejscowości, wiosek itp. Sporządzona została w skali 1:50000. Niemiecka przedwojenna mapa Gór Sowich pochodzi z 1937 roku. Dostałem ją od jednego z czytelników bloga. Została wydana na zlecenie Gmin Turystycznych w Górach Sowich. Na jej odwrocie znajdowała się panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich, którą już wcześniej prezentowałem w tym artykule. Mapa jest niezwykle ciekawa, gdyż możemy na niej zobaczyć, jak dawniej w Górach Sowich odbywał się ruch turystyczny. Zapraszam do przeglądania i korzystania z mapy.

Przedwojenna mapa turystyczna Gór Sowich z 1937 roku

Mapa w dużej rozdzielczości (4000×7935) znajduje się pod tym linkiem.

Na okładce mapy znajdują się dwie stare fotografie. Według opisów na serwisie Fotopolska.eu, gdzie umieszczona jest taka sama stara mapa, są to następujące miejsca.

Fragment Gór Sowich – Bielawa, prawdopodobnie ul. Nowobielawska

Dolina Miłej między Kamionkami i Rościszowem – Zdjęcie leśniczówki w Lasocinie

Artykuł Przedwojenna mapa turystyczna Gór Sowich z 1937 roku pochodzi z serwisu Eloblog.