1. Szkopy

Popularne pogardliwe określenie stosowane wobec Niemców, zwłaszcza w czasie II wojny światowej. Słowo „szkop” prawdopodobnie zostało zaczerpnięte z języka czeskiego, gdzie występuje bardzo zbliżone słowo „skopčák”, również o tym samym znaczeniu. Czeski „skopčák” pochodzi od wyrażenia „s kopců”, co możemy przetłumaczyć, jako „z kopca”, czyli „z gór”. Rzeczywiście, jeżeli spojrzymy na historyczne Czechy, to dawniej górskie rejony Sudetów były zamieszkiwane głównie przez ludność niemiecką. Również same Niemcy są dla Czechów państwem zza gór. Niemcy przybywający do ludności czeskiej byli więc ludźmi, którzy przybyli z gór – „s kopců”.

Żołnierze Wehrmachtu popularnie nazywani byli szkopami

2. Pijany jak świnia

To popularne powiedzenie często odczytywane jest bardzo dosłownie, że ktoś się upił jak zwierzę, jak świnia. Historyczne pochodzenie tego powiedzenia nie odnosi się jednak do tego sympatycznego zwierzęcia, ale do zamieszkującego Dolny Śląsk rodu Świnków. Ród szlachecki Świnków, w języku niemieckim znany jako von Schweinichen, zamieszkiwał m.in. zamek w Świnach. Znany był on w regionie z organizowania częstych pijackich turniejów i licznych libacji alkoholowych, które odbywały się właśnie na zamku w Świnach. O suto zakrapianych imprezach było na tyle głośno, że przeszły one do historii w postaci powiedzenia „pijany jak świnia”.

Zamek w Świnach, w rogu herb rodu szlacheckiego Świnków ze świnią na tarczy – 10 słów i powiedzeń, o których pochodzeniu nie mieliście pojęcia

3. Kwarantanna

W czasie epidemii dżumy, tzw. czarnej śmierci, obawiano się szybkiego i niekontrolowanego rozprzestrzeniania choroby. Obawę budziły na przykład statki, które przypływały do portu. Jeżeli załoga statku była zarażona, po zejściu na ląd mogła zarazić również mieszkańców miasta. Aby temu zapobiec w Wenecji statki zanim zostały dopuszczone do portu musiały odczekać 40 dni. Tak aby mieć pewność, że ich załoga jest zdrowa. Po włosku 40 oznacza „quaranta”. Stąd historyczne pochodzenie nazwy „kwarantanna”.

W Wenecji w czasie epidemii statki odczekiwały 40 dni, 40 po włosku quaranta, stąd kwarantanna

4. Spalić na panewce

„Spalić na panewce” oznacza powszechnie, że jakaś czynność bardzo szybko zakończyła się porażką, praktycznie już na samym początku. Bardzo ciekawe jest pochodzenie tego powiedzenia. Panewka to części znajdująca się w starych typach broni palnej. Jest to specjalne miejsce, na które sypano proch, który to po podpaleniu inicjował dalej wybuch właściwego ładunku miotającego kulę. Z powodu niedoskonałości ówczesnej broni palnej często proch zgromadzony na panewce nie inicjował wystrzału, po prostu wypalał się. Stąd powszechne powiedzenie, że coś się nie udało i spaliło na panewce.

Panewka w pistolecie skałkowym – Źródło: commons.wikimedia.org Foto: Rama

5. Pierwsze koty za płoty

Powiedzenie „pierwsze koty za płoty” należy do tych zwrotów, które kompletnie straciły na swoim pierwotnym znaczeniu. Współcześnie zwrot ten używany jest w kontekście, że coś zostało zrobione po raz pierwszy, że zostały poczynione pierwsze próby, pierwsze kroki i dalej będzie już łatwiej. Zazwyczaj powiedzenie to ma pozytywny wydźwięk. Tymczasem jest zdecydowanie odwrotnie, „pierwsze koty za płoty” oznaczają, że pierwsza próba jest zazwyczaj nieudana. Przysłowie wzięło się z stąd, że dawniej pierwsze z miotu młode kocięta uważano za słabsze, mniej wartościowe, dlatego wyrzucano je za płot.

6. Rynek

Rynek to element miejskiej przestrzeni obecny w większości polskich miast i miasteczek. Słowo „rynek” pochodzi od nimieckiego słowa „ring” oznaczającego „pierścień” lub „okrąg”. Ale ktoś mógłby stwierdzić, że przecież rynki nie zostały zbudowane na planie koła, ale raczej prostokątów. Skąd ta rozbieżność? Ring oznaczał dawniej specyficzny rodzaj rynku, z wewnętrzną środkową zabudową. Tak że obchodząc rynek chodziło się dookoła, niczym po pierścieniu. Takie rynki posiadają do dziś duże miasta, jak np. Wrocław, Kraków, czy Toruń. W języku niemieckim rynki bez wewnętrznej zabudowy nazywano zazwyczaj „marktplatz”, czyli miejscami do handlu. W Polsce słowo rynek zastąpiło jednocześnie wszystkie te rodzaje rynków.

Wrocławski Rynek to typowy przykład ringu

7. Bluetooth

Nazwa tej popularnej technologii bezprzewodowej komunikacji między urządzeniami również ma swój związek z historią. „Bluetooth” po angielsku oznacza dosłownie „niebieski ząb” i odnosi się bezpośrednio do postaci duńskiego króla Haralda Bluetootha, w Polsce znanego lepiej jako Harald Sinozęby. „Bluetooth” trzeba więc historycznie przetłumaczyć jako „Sinozęby”. Powstaje naturalne pytanie, jaki związek ma X-wieczny król Dani z XXI-wiecznymi nowoczesnymi technologiami? Otóż technologia Bluetooth została opracowana przez szwedzką firmę Ericsson, w domyśle miała ona łączyć różne urządzenia, tak samo jak Harald Sinozęby przyczynił się do zjednoczenia różnych skandynawskich plemion.

Harald Sinozęby i logo Bluetooth – 10 słów i powiedzeń, o których pochodzeniu nie mieliście pojęcia

8. Mauzoleum

Mauzoleum, miejsce pamięci i rodzaj monumentalnego grobowca, swoją nazwę zawdzięcza imieniu perskiego satrapy Mauzolosa. Po jego śmieci w 352 roku p.n.e. wzniesiono na jego cześć potężny grobowiec w Halikarnasie. Budowla była sporej wielkości, mierzyła bowiem około 45 metrów wysokości. Górna część ozdobiona została kolumnadą, a na jej szczycie umieszczono piramidę ze schodów, a na niej kwadrygę. Niestety to starożytne mauzoleum zostało zniszczone podczas trzęsienia ziemi. Dziś pozostały po nim tylko gruzy. Przetrwała ono jednak do naszych czasów w postaci słowa „mauzoleum”.

Mauzoleum w Halikarnasie, wzniesione na cześć Mauzolosa

9. Coś uszło komuś płazem

Jedno z popularnych powiedzeń mówiące o tym, że ktoś nie poniósł żadnych konsekwencji za swoje czyny. Podobnie jak w przypadku innych wyrażeń, również i tutaj źle zrozumiane jest jedno ze słów. „Płaz” nie odnosi się do grupy zwierząt płazów, ale do części białej broni. „Płaz” to boczna płaska część głowni np. miecza. Dla przykładu kat wykonujący egzekucję na skazańcu za pomocą ścięcia mieczem, mógł podczas uderzenia niefortunnie obrócić broń, tak że uderzyła ona w głowę ofiary płaską częścią – płazem. Tym samym nie raniąc go. Stąd powiedzenie mówiące o tym, że „coś uszło komuś płazem”.

Kat ścinający skazańca mieczem

10. Menel

Według prof. Jerzego Bralczyka pochodzenie słowa „menel” ma bardzo ciekawą historię. „Menel” to powszechnie taki obdartus, brudas, osoba ubrana niechlujnie, często w różne dziwne zestawy ubrań. Pochodzenie tego słowa związane jest z postacią cesarza Etiopii Menelika II, który rządził tym afrykańskim państwem na przełomie XIX i XX wieku. Dziwne i wyszukane szaty Menelika II budziły w Europie spore zaskoczenie. Na tyle duże, że w Polsce nietypowo ubrane osoby zaczęto nazywać właśnie „menelikami”, a później w skrócie „menelami”.

Cesarz Menelik II i jego dziwne ubranie

Artykuł 10 słów i powiedzeń, o których pochodzeniu nie mieliście pojęcia pochodzi z serwisu Eloblog.

Stara mapa Europy z XVII wieku

Autorem tej starej mapy jest holenderski kartograf i wydawca Willem Blaeu (1571-1638). Jej data świadczyłaby o tym, że została wydana dopiero po jego śmieci. Mapa zatytułowana jest „Europa recens descripta à Guilielmo Blaeuw”. Zaskakuje jej bardzo duża szczegółowość, choć obejmuje spory obszar, bo aż całą Europę. Na mapie możemy doszukać się wielu miejscowości na terenie Polski, a także ziem nie będących ówcześnie w granicach kraju. Polecam przeszukanie swojego regionu. Stolica polski Warszawa zapisana jest, jako „Warzau”. Choć strasznie pokracznie, ponieważ można to odczytać również, jak „Cwarzau”. Przyznam szczerze, że długo zastanawiałem się, o co chodzi z takim zapisem. Może to tylko błąd w druku.

Stara mapa Europy z 1644 roku – Autor: Willem Blaeu

Mapa w pełnej rozdzielczości (7427×5632) dostępna jest pod tym linkiem.

Granice państw na starej mapie Europy

Należy tutaj zwrócić uwagę na kwestie granic państwowych, które zostały wyrysowane na omawianej mapie. Dla niektórych mogą wydawać się one niepoprawne. Pokazane granice, zaznaczone w postaci różnokolorowych lini, prawdopodobnie zostały naniesione dużo później. Być może nawet w czasach współczesnych. Tak uważam, ponieważ spotkałem się jeszcze dwiema innymi mapami, które przedstawiają dokładnie tą samą kartę, ale z inaczej poprowadzonymi granicami. Proszę zwrócić uwagę na to, że pod kolorowymi liniami są zaznaczone oryginalne kropkowane granice. Na przykład obszar Germanii zaznaczony, jako jednolite państwo, w rzeczywistości podzielony jest na szereg mniejszych obszarów (księstw).

Załączam linki do dwóch innych wersji mapy:

• Mapa Europy oznaczona datą 1630-1662 – link.
• Mapa Europy oznaczona datą 1640 – link.

Życie w Europie

Na mapie zaznaczone są jeszcze dwie dodatkowe grafiki. Pierwsza przedstawia plany i panoramy najważniejszych miast Europy. Znalazły się tam: Amsterdam, Praga, Konstantynopol, Wenecja, Rzym, Paryż, Londyn, Toledo i Lizbona.

Praga z XVII wieku – Mapa Willema Blaeu’a

Oprócz miast umieszczono również grafiki ze strojami z ówczesnej epoki, w tym także z Polski.

Polski strój z XVII wieku – Mapa Willema Blaeu’a

Artykuł Dokładna stara mapa Europy z 1644 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Portugalska mapa świata i włoski szpieg

Historia tej niezwykłej mapy jest dość zaskakująca. W XVI wieku Lizbona był burzliwym miastem do którego licznie przybywali ludzie w poszukiwaniu pracy i bogactw związanych z nowymi odkryciami geograficznymi. Działały tutaj również różnego rodzaju agentury, których celem było pozyskanie informacji wywiadowczych o najnowszych portugalskich odkryciach. Jednym z nich był Alberto Cantino, który został wysłany do Portugalii przez księcia Modeny i Reggio Ercole I d’Este. Alberto oficjalnie przybył pod przykrywką handlu końmi. Nieoficjalnie jego misją było pozyskanie informacji o nowych odkryciach geograficznych. Portugalska mapa świata, którą właśnie oglądamy, została prawdopodobnie skopiowana ze zbiorów królewskich kartografów. Właśnie dzięki działalności wywiadowczej Cantino. Inna z hipotez mówi o tym, że mapa mogła być potajemnie nabyta, krótko po tym, jak została kupiona dla jakiegoś oficjalnego klienta. Bez względu na jej sposób pozyskania, ostatecznie została przewieziona do północnych Włoch, gdzie na jej podstawie stworzono lokalne kopie.

Niezwykła Portugalska mapa świata z 1502 roku

Mapa w pełnej rozdzielczości dostępna jest pod tym linkiem.

Ciekawostki na mapie

Pierwsze, co rzuca się w oczy, to bardzo szczegółowo i w miarę dokładnie – jak na ówczesne czasy – wyrysowane brzegi Afryki. Zapewne były to informacje niezbędne do nawigowania po ocenach podczas opływania afrykańskiego kontynentu. Sama Europa, jako ówczesne centrum świata, również została dobrze odwzorowana. Centralnie na samym środku Starego Kontynentu możemy zauważyć potężny duży gród. To Wenecja. Z podobnym rozmachem na Bliskim Wschodzie została narysowana Jerozolima.

Wenecja – Portugalska mapa świata z 1502 roku

Jerozolima – Portugalska mapa świata z 1502 roku

Jak już wspomniałem, Afryka jest dość dobrze odwzorowana. Na afrykańskim zachodnim wybrzeżu widzimy wyraźnie wyeksponowany duży obiekt. To portugalski Zamek Świętego Jerzego w mieście Elmina, który na mapie przedstawiony jest w otoczeniu dwóch afrykańskich miast.

Portugalski Zamek Świętego Jerzego w Elmina

Ciekawostką jest również to, że na północnym wybrzeżu Afryki zaznaczono jakiś dziwny obiekt, przypominający trochę zawaloną wieżę. Ta wieża to w rzeczywistości słynna latarnia morska na wyspie Faros w Aleksandrii. Latarnia została wzniesiona jeszcze w III wieku p.n.e. i uważana była za jeden z cudów świata. Ta niezwykła budowla miała około 115-120 m wysokości. Latarnia ulegała systematycznemu niszczeniu podczas kolejnych trzęsień ziemi, ostatecznie zniszczona została pod koniec XIV wieku. Najwidoczniej sława o niej była tak wielka, że postanowiono ją również umieścić symbolicznie na mapie, pomimo upływu 1800 lat od jej budowy.

Upadła Latarnia Morska na Faros – Aleksandria

Na mapie znajdziemy również zarys Ameryki Południowej, która była odkryta i badana na przełomie XV i XVI wieku przez portugalskich żeglarzy. Omawiana portugalska mapa świata jest niezwykle ważna, ponieważ zawiera także jeden z pierwszych utrwalonych kartograficznych obrazów wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej. Niestety wybrzeże wygląda dość pokracznie i ograniczone jest tylko do fragmentu – prawdopodobnie – Florydy. Dość dobrze odzwierciedlone są za to Wyspy Karaibskie.

Floryda i Wyspy Karaibskie – Portugalska mapa świata z 1502 roku

Na mapie Cantina Karaiby mogą wydawać się przesadnie duże, zwłaszcza w stosunku do Europy. Ich długość jest niemal taka sama, jak długość Starego Kontynetu. Jak słuszne zauważył jeden z Internautów, nie jest to tylko błąd skali, ponieważ Karaiby w rzeczywistości są duże. Współczesne mapy mocno przekłamują rozmiary kontynentów, pisałem o tym w tym artykule. A oto jakie są rzeczywiste rozmiary Kuby na tle europejskich państw.

Rozmiar Kuby na tle Polski i Niemiec – Źródło: thetruesize.com

Pozostaje odpowiedzieć sobie na jeszcze jedno pytanie. Zawsze na takich starych mapach staram się doszukać Polski. Tutaj nie jest ona w żaden sposób zaznaczona, nawet symbolicznie. Morze Bałtyckie jest również potraktowane po macoszemu, nie ma przy nim przypisanych żadnych portów-miast. O taka większa kałuża. To obrazuje status i rolę Polski, a w zasadzie ich brak, z  punktu widzenia centrum ówczesnego świata.

Artykuł Niezwykła portugalska mapa świata z 1502 roku pochodzi z serwisu Eloblog.