Spisz i zastaw spiski

Żeby nakreślić choć odrobinę losy Zamku Lubowla, nie można nie wspomnieć o Spiszu – historycznym regionie rozciągającym się w górnym dorzeczu Popradu i Hornadu. Dziś Spisz przedzielony jest granicą polsko-słowacką i w większości znajduje się na terenie Słowacji, a tylko jego mały fragment leży we współczesnych granicach Polski. To właśnie część Spisza, m.in. wraz z Zamkiem Lubowla, przez 360 lat znajdowała się w zastawie u polskich królów i zarządzali nią polscy starostowie. Jak do tego doszło?

W 1412 roku król polski Władysław Jagiełło wypłacił ówczesnemu królowi niemieckiemu i węgierskiemu Zygmuntowi Luksemburskiemu 37 tys. kop srebrnych groszy praskich. Wypłata ta, będąca de facto formą pożyczki, przekazana została na Zamku Dunajec w Niedzicy, również znajdującym się historycznie na Spiszu. Jako zabezpieczenie pożyczki Zygmunt Luksemburski przekazał stronie polskiej wydzielone fragmenty Spisza, obejmujące 16 miast wraz z przynależnymi dobrami. W ramach zastawu, który przeszedł do historii jako tzw. zastaw spiski, znalazły się m.in. miasta Lubowla, Podoliniec i Gniazda. Tereny przekazane polskiemu królowi nie miały zwartego charakteru, a raczej przybrały formę kilku porozrzucanych enklaw znajdujących się na obszarze Królestwa Węgierskiego. Pożyczka ta nigdy nie została jednak spłacona, a zastaw spiski formalnie wchodziły w obszar I Rzeczypospolitej aż do jej rozbiorów.

Zamek Lubowla – Zamek Lubowelski

Zamek Lubowla, zwany również lubowelskim zamkiem (słow. Ľubovniansky hrad), położony jest na słowackiej części Spiszu. Od wieków budowla góruje nad niżej położonym miastem Stara Lubowla (słow. Stará Ľubovňa). Zamek Lubowla został wybudowany na przełomie XIII/XIV wieku z polecenia króla węgierskiego Andrzeja III. Pierwsza pisemna wzmianka o warowni pochodzi z 1311 roku. Po przekazaniu królowi polskiemu zastawu spiskiego (od 1412 roku) zamek stał się siedzibą polskich starostów, którzy z zamku zarządzali całym zastawem. Od tego momentu rozpoczął się polski okres w historii warowni. Jednym z pierwszych starostów (od 1420 roku) był słynny rycerz z Garbowa Zawisza Czarny. Pod koniec XVI wieku, z polecenia króla polskiego Zygmunta II Augusta, zamek został przebudowany w stylu renesansowym. W 1591 roku starostą spiskim został Sebastian Lubomirski. Ród Lubomirskich przez cztery pokolenia zarządzał zamkiem i zastawem. W czasie potopu szwedzkiego na zamku były przechowywane polskie klejnoty koronacyjne, schowane przed najazdem szwedzkim. Wielokrotnie na zamku gościli polscy królowie, np. w czasie powrotu ze zwycięskiej odsieczy wiedeńskiej zatrzymał się tu król Jan III Sobieski.

Zamek Lubowla był siedzibą polskich starostów aż do I rozbioru Polski w 1772 roku, przez 360 lat. W wyniku rozbioru zamek jak i okoliczne tereny zostały włączone do ziem Habsburgów, a zastaw spiski został zniesiony. W 1825 roku zamek nabyła węgierska rodzina Raiszów, która posiadała obiekt do 1880 roku. Od 1882 roku Zamek Lubowla był własnością polskich magnatów Zamoyskich. W rękach Zamoyskich zamek pozostał aż do 1945 roku. Po zakończeniu II wojny światowej obiekt został przejęty przez rząd Czechosłowacji.

Zamek Lubowla udostępniony jest na co dzień do zwiedzania. Bardzo przychylnie nastawiony jest również do polskich turystów, których przyciąga nie tylko bliskie położenie od granicy, ale i również wspólna historia. W momencie, kiedy ja zwiedzałem zamek (lato 2020 roku), można go było zwiedzać swobodnie bez przewodnika z wydrukowanym w języku polskim planem i opisem. Na zwiedzanie zamku i skansenu spokojnie można poświęcić pół dnia.

Mapa Zamku Lubowla

Artykuł Zamek Lubowla na Spiszu – Słowacki zamek z polską historią pochodzi z serwisu Eloblog.

Co jest na polskich banknotach?

Oczywiście każdy odpowie, że królowie! Zgadza się, oprócz Mieszka I. Ale czy coś jeszcze? Czy zbiór różnorodnych szlaczków i wzorów jest czysto przypadkowy? Okazuje się, że jednak nie. Polskie banknoty zawierają szereg ukrytych znaków, alegorii i wkomponowanych odniesień do najważniejszej historii Polski.

W artykule zamieściłem grafiki banknotów w starej wersji, ale nowe również zawierają te same elementy.

Banknot 10 zł – Mieszko I

1. Po lewej stronie władcy znajdują się dwie rozety pochodzące z odkrytych posadzek w podziemiach Katedry w Gnieźnie.
2. Po prawej stronie władcy znajduje się roślinna ornamentyka, która nawiązuje do romańskich naczyń liturgicznych.
3. Na odwrocie banknotu znajduje się wizerunek monety sięgającej początków historii państwa polskiego. Z założenia miał być to denar pochodzący prawdopodobnie z czasów panowania księcia Mieszka I. Jednakże badacze są zdania, że może to być moneta znacznie późniejsza, bowiem wybita za panowania Mieszka II.
4. Na denarze w okręgu znajduje się wizerunek krzyża na czymś, co przypomina pół koła. Istnieją dwie interpretacje tego wzoru na denarze. Jedna mówi, iż przedstawia on wizerunek świątyni, a druga, iż jest to książęca mitra (nakrycie głowy władcy).
5. Bo bokach denara znajdują się dwie kolumny romańskie, które pochodzą z Opactwa Benedyktynów w Tyńcu.

Banknot 10 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Banknot 10 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Pkt. 1 – Posadzka w podziemiach Katedry w Gnieźnie – Foto: Lech Szymanowski Źródło: pinholeandphotodocument.blogspot.com

Pkt. 3, 4 – Denar z czasów Mieszka I lub Mieszka II

Pkt. 5 – Kolumny z Opactwa Benedyktynów w Tyńcu – Foto: Zde Źródło: commons.wikimedia.org

Banknot 20 zł – Bolesław I Chrobry

1. Po lewej stronie króla znajduje się romański portal, chyba nie nawiązuje on do żadnego konkretnego miejsca.
2. Po prawej stronie króla znajduje się korona młodego dębu, która pochodzi z Drzwi Gnieźnieńskich z Katedry w Gnieźnie. Korona dębu na drzwiach umiejscowiona jest w scenie ukazującej wystawienie zwłok św. Wojciecha.
3. Motyw z Drzwi Gnieźnieńskich znajduje się również na odwrocie banknotu, po prawej stronie denara. Jest to wizerunek lwa uchwyconego wijącej się gałęzi.
4. W centralnej części drugiej strony banknotu jest umiejscowiony denar z czasów Bolesława Chrobrego, który otoczony jest napisem PRINCES POLONIE.
5. W środku denara znajduje się wizerunek jakiegoś ptaka. W kwestii jego gatunku wciąż trwają spory. Niektórzy uważają go za reprezentację orła, ale bardziej przypomina on koguta lub pawia. Do tej drugiej teorii przychyla się większość badaczy. Prawdopodobnie jest to pierwsza moneta państwa polskiego, na której pojawił się ptak.
6. Po lewej stronie od denara znajduje się romańska rotunda, zwana też kaplicą św. Mikołaja. Jest to jeden z najstarszych zabytków budownictwa polskiego, pochodzący z XI lub co bardziej prawdopodobne z XII wieku. Rotunda znajduje się w Cieszynie.

Banknot 20 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Banknot 20 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Pkt. 2, 3 – Drzwi Gnieźnieńskie – Foto: Ferdziu Źródło: commons.wikimedia.org

Pkt. 3 – Lew z Drzwi Gnieźnieńskich

Pkt. 4, 5 – Denar Bolesława Chrobrego PRINCES POLONIE

Pkt. 6 – Romańska Rotunda w Cieszynie – Foto: Pankrzysztoff Źródło: commons.wikimedia.org

Banknot 50 zł – Kazimierz III Wielki

1. Po prawej stronie króla znajduje się litera „K” w koronie będąca królewskim monogramem. Litera pochodzi z drzwi Katedry na Wawelu.
2. W centralnej części drugiej strony banknotu znajduje się królewska pieczęć Kazimierza Wielkiego.
3. Tuż pod pieczęcią znajdują się królewskie insygnia – jabłko i berło.
4. Po prawej stronie od pieczęci znajduje się panorama Krakowa autorstwa niemieckiego kronikarza i podróżnika Hartmanna Schedla. Obraz miasta pochodzi z kroniki Liber Chronicarum wydanej pod koniec XV wieku.
5. Natomiast po lewej stronie od pieczęci znajduje się panorama Kazimierza, która również pochodzi z tej samej kroniki.

Banknot 50 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Banknot 50 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Pkt. 1 – Litera „K” na drzwiach do Katedry na Wawelu – Foto: Lestat (Jan Mehlich) Źródło: commons.wikimedia.org

Pkt. 2 – Pieczęć Kazimierza Wielkiego

Pkt. 4, 5 – Panoramy Krakowa i Kazimierza – Źródło: Liber Chronicarum

Banknot 100 zł – Władysław II Jagiełło

1. Po obu stronach wizerunku króla znajdują się rozety i elementy ornamentyki gotyckiej.
2. Na odwrocie banknotu w centralnej części znajduje się orzeł na tarczy herbowej. Pochodzi on z nagrobku Władysława Jagiełły, który znajduje się w Katedrze na Wawelu.
3. Poniżej tarczy z orłem znajduje się hełm i dwa miecze owinięte w krzyżacki płaszcz. Jest to bezpośrednie nawiązanie do zwycięstwa w Bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku.
4. Po lewej stronie od tarczy znajduje się wizerunek Zamku w Malborku.

Banknot 100 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Banknot 100 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Pkt. 2 – Orzeł Biały na tarczy umieszczony na nagrobku Władysława Jagiełły – Foto: Poznaniak Źródło: commons.wikimedia.org

Pkt. 4 – Zamek w Malborku – Foto: DerHexer Źródło: commons.wikimedia.org

Banknot 200 zł – Zygmunt I Stary

1. Na odwrocie banknotu znajduje się wizerunek orła, który pochodzi z fasady Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Orzeł wpisany jest w sześciokątny kartusz herbowy i opleciony literą „S”, która stanowi królewski monogram.
2. Z tyłu, za orłem znajduje się rysunek dziedzińca na Wawelu.

Banknot 200 zł – Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach – Źródło: NBP

Pkt. 1 – Orzeł na Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu – Foto: Lestat (Jan Mehlich) Źródło: commons.wikimedia.org

Pkt. 2 – Dziedziniec na Wawelu – Foto: Lestat (Jan Mehlich) Źródło: commons.wikimedia.org

Mapa lokalizacji miejsc z polskich banknotów

A czemu są królowie?

W sumie dobre pytanie. Przez tyle lat przyzwyczailiśmy się do nowych banknotów, że umieszczone na nich wizerunki polskich władców stały się oczywistością. Młodsi z czytelników zapewne nie mieli okazji w ogóle płacić tzw. „starymi złotówkami” i milionowymi sumami. Rzut oka na starsze banknoty i kogo widzimy? Świerczewskiego, Kopernika, Waryńskiego… Niektóre z tych postaci kojarzą się jednoznacznie z pewną epoką i nie mam tu na myśli toruńskiego astronoma. Autorem chyba większości polskich banknotów jest grafik Andrzej Heidrich. Projektował on banknoty już w czasach PRLu. Po zmianach ustrojowych powierzono mu również misję zaprojektowania nowych polskich pieniędzy. Jak sam mówi uznał, że już chyba wszyscy wielcy Polacy zostali uwiecznieni na banknotach. Przyszła więc pora na królów. Stwierdził, że ich wybór będzie najbardziej bezpieczny, i co ważne – apolityczny. Do tego pomysłu przychylił się Narodowy Bank Polski.

Artykuł Ukryte symbole i miejsca na polskich banknotach pochodzi z serwisu Eloblog.