Życie na średniowiecznym Zamku Grodno

W pierwszej połowie filmu zapraszam na wywiad z panią prof. Małgorzatą Chorowską z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Architekt, inżynier, specjalistką w dziedzinie średniowiecznych zamków i rezydencji. Autorką badań i rozpoznania architektonicznego prowadzonego na Zamku Grodno, których efekty mogliśmy oglądać w poprzednim filmie. W drugiej połowie filmu zabieram widzów na spacer po wnętrzach zamku górnego. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, do czego mogły służyć poszczególne pomieszczenia, których pozostałości zachowały się w najstarszych częściach zamku.

Podstawowymi dwoma typami pomieszczeń mieszkalnych w zamkach były komory i izby. Komora, z języka niemieckiego „Kammer”, była pomieszczeniem nieogrzewanym, które mogło służyć np. do spania, albowiem spało się w zimnym. Dodatkowo w komorze mogła znajdować się toaleta do załatwiania podstawowych potrzeb, najczęściej w postaci wykuszu latrynowego. Drugim typem pomieszczenia była izba, z języka niemieckiego „Stube”. Izba, w przeciwieństwie do komory, była pomieszczeniem ogrzewanym, np. za pomocą pieca. To w niej za dnia toczyło się życie mieszkańców zamku. Na Grodnie, oprócz komór i izb, możemy wyróżnić także tzw. salę rycerską (Rittersaal), która była największą i najbardziej reprezentacyjną salą na całym zamku. Znajdowała się ona jednak w innym miejscu niż współczesna sala rycerska. Ta prawdziwa, średniowieczna sala rycerska zajmowała II i III piętro skrzydła południowego.

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Burg Kinsberg in Schlesien Beschreibung und Geschichte” – Heinrich Schubert, Breslau 1886

Zachęcam również do obejrzenia pierwszej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak żyło się na średniowiecznym Zamku Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek Grodno, przed wojną nazywany zamkiem Kynsburg, położony jest w Zagórzu Śląskim w Sudetach Środkowych. Jego malownicza sylwetka wznosi się od wieków nad doliną rzeki Bystrzycy, która w tym miejscu nazywana była powszechnie Śląską Doliną lub Doliną Ślązaków (niem. Schlesierthal). Śląska Dolina historycznie rozdzielała zawsze od siebie dwa pasma górskie – Góry Wałbrzyskie od Gór Sowich. Zamek Grodno leży więc na styku tych dwóch sudeckich pasm, choć historycznie wciąż jeszcze na skraju Gór Wałbrzyskich. Zamek wybudowany został szczycie góry Choina. Jego najstarsza część osadzona została na samym wierzchołku skalnej wychodni. Doskonale widać to od strony długiej, monumentalnej ściany zamku górnego i graniastej wieży, zawieszonej stromo na wodami Bystrzycy. Zamek Grodno należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych śląskich zamków. Jest jedną z najpiękniej położonych średniowiecznych warowni w całych polskich Sudetach.

Początki Zamku Grodno

Powszechnie budowę Zamku Grodno przypisuję się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I. Bolko I, zwany również Srogim albo Surowym, przez historię zapamiętany został jako energiczny władca, który przez okres swoich rządów systematycznie poszerzał swoje władztwo. Dzięki sprytnej polityce, układom, ale i również zwykłej brutalnej sile, z porozbijanych drobnych księstw śląskich tworzy państwo, które w swoim szczytowym momencie rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. XIV-wieczna Kronika Książąt Polskich wychwala Bolka I jako budowniczego licznych warowni. Ich szczególne zagęszczenie widzimy w Sudetach, które – jak powszechnie uznaje się – miały zabezpieczać księstwo świdnicko-jaworskie przed zakusami ze strony króla czeskiego.

Po raz pierwszy informacja o Grodnie pojawia się w 1315 roku. W niemieckich regestach dokumentów śląskich odnotowano zapis, iż 22 marca 1315 roku, w wigilię Wielkiej Nocy, na zamku KINSBERG, burgrabia Kylian von Haugwitz uczynił akt darowizny na rzecz klasztoru Augustianów we Wrocławiu. Choć zapisek ów nie dotyczył bezpośrednio Grodna, to jego ustanowienie na zamku każę przypuszczać, że już wówczas zamek był kompletną i w pełni ukończoną warownią.

Fazy budowy średniowiecznego Zamku Grodno

Od 2017 roku rozpoznaniem architektonicznym Zamku Grodno zajmuje się prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Głównym efektem badań prowadzonych przez prof. Chorowską było wyodrębnienie faz budowy murów zamku górnego.

Wyodrębnić możemy trzy główne gotyckie fazy budowy zamku:

• Fazę I, przypadającą na okres rządów Bolka I Surowego, około 1300 roku,
• Fazę II, przypadającą na okres rządów Bolka II Małego, około 1350 roku,
• Fazę III, przypadającą na czasy, kiedy zamek był własnością rodu Czettritzów, około 1500 roku.

Faza I – około 1300 roku

Faza II – około 1350 roku

Faza III – około 1500 roku

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Beschreibung und Geschichte der Burg Kinsberg” – August Zemplin, Breslau 1826
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Codex Diplomaticus Silesiae T.16 Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315” – C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau 1892
„Corona Silesiae: Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku” – Artur Boguszewicz, Wrocław 2010

Zachęcam również do obejrzenia drugiej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak w średniowieczu budowano Zamek Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Skarby z Zamku Grodno

Na wstępie chciałbym napisać kilka słów na temat przeprowadzonych badań. Prace na Zamku Grodno były prowadzone m.in. przez miesięcznik „Odkrywca” na czele z Łukaszem Orlickim. Nadzór archeologiczny i kierownictwo sprawował dr Paweł Konczewski z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Całość nie mogłaby się udać, gdyby nie zaangażowanie dyrektora Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu Pawła Brzozowskiego. W pracach brali udział m.in. także: Radosław Biel, Dorota Mikołajczyk, Jacek Milczarski, a także Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca i Archeologia Żywa. Wszystkim należą się serdeczne podziękowania i gratulacje z powodu odnalezienia niezwykle ciekawych artefaktów!

Badania i prace archeologiczne na Zamku Grodno

Badania i prace archeologiczne – Skarby odnalezione na Zamku Grodno

Fragmenty ceramiki odnalezione w wykopie na międzymurzu

Bulla antypapieża Benedykta XIII

Największą sensacją było odnalezienie na Zamku Grodno papieskiej bulli Benedykta XIII. Początkowo nie było wiadomo, o którego papieża Benedykta XIII dokładnie chodziło, ponieważ w historii było ich dwóch (jeden na przełomie XIV i XV wieku, drugi w XVIII wieku). Ostatecznie badacze ustalili, że chodziło o Benedykta XIII, urzędującego w Awinionie na przełomie XIV i XV wieku, tzw. antypapieża. Był to czas, w którym funkcję papieża sprawowało naraz aż dwóch duchownych. Z bulli zachowała się w dobrym stanie okrągła ołowiana pieczęć. Dokument został wydany najprawdopodobniej na początku XV wieku. Natomiast, w jakich okolicznościach papieska bulla znalazła się na Zamku Grodno? Tego niestety nie wiadomo… Ta część historii zamku z Zagórza Śląskiego czeka jeszcze na swoje odkrycie.

Bulla papieża Benedykta XIII – Napis: Benedictus XIII

Druga strona bulli, po prawej i lewej widoczne są wizerunki św. Piotra i św. Pawła

Benedykt XIII (antypapież)

Monety

Oprócz wspomnianej już bulli, na zamku znaleziono także kilka różnych monet.

Grosz praski pochodzący z XIV-XV wieku

Grosz praski druga strona

Halerze śląskie – Po lewej halerz pochodzący z księstwa świdnickiego, po prawej z księstwa kożuchowskiego – Datowanie XV wiek

Halerze śląskie – Na monecie po lewej stronie można dostrzec wizerunek orła

Szterling, datowanie jeszcze nie jest ustalone

Szterling

Denar śląski

Denar śląski

Ceramika

W wykopie odnaleziono również liczne fragmenty ceramiki pochodzącej z różnych okresów. W kontekście historii Zamku Grodno jest ona nawet znacznie ciekawsza i ważniejsza niż wyżej wspomniane monety. Najstarsze odnalezione fragmenty ceramiki pochodzą z XIII wieku, czyli z okresu kiedy zamek był budowany. Przypomnijmy, że pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z początków XIV wieku, dokładnie z roku 1315. Zamek musiał więc powstać przed tą datą. Odnaleziona trzynastowieczna ceramika potwierdza aktywność człowieka w tym miejscu, w tym czasie.

Fragment ceramiki pochodzącej z XIII wieku

Fragment ceramiki pochodzącej z XIII wieku, druga strona

Odnaleziono także liczne fragmenty ceramiki pochodzącej z XV i XVI wieku

Grudniowy numer „Odkrywcy”

Więcej informacji na temat najnowszych odkryć na Zamku Grodno będzie można przeczytać w najnowszym numerze (grudzień 2017) miesięcznika „Odkrywca”. Zachęcam do zakupu i lektury.

Grudniowy (2017) numer miesięcznika „Odkrywca”

Artykuł Skarby odnalezione na Zamku Grodno pochodzi z serwisu Eloblog.

Najstarsze zdjęcia Dolnego Śląska

Prezentowane stare zdjęcia Dolnego Śląska pochodzą ze zbiorów Deutsche Fotothek. Wszystkie fotografie zostały wykonane przez Hermanna Krone, urodzonego we Wrocławiu niemieckiego fotografika. Swoje zdjęcia wykonywał on w technikach dagerotypii i kalotypii. Wśród jego prac znalazło się wiele znanych niemieckich i czeskich miejscowości. Na Dolnym Śląsku uwieczniony został m.in. Wrocław, Wałbrzych, Szczawno-Zdrój, Zagórze Śląskie, Karkonosze. Są to jedne z najstarszych obrazów Dolnego Śląska. Zapraszam do oglądania. To prawdziwa podróż w czasie!

Dwaj eleganccy panowie we Wrocławiu (ojciec i brat H. Krone), w tle prawdopodobnie wieże kościoła św. Marii Magdaleny – Hermann Krone, 1848 rok

Rynek i Stary Ratusz we Wrocławiu – Hermann Krone, 1865 rok

Południowa strona Rynku, pomnik Fryderyka Wilhelma III, w tle wieża kościoła św. Elżbiety – Hermann Krone, 1865 rok

Wyspa Piasek, w tle Ostrów Tumski, po prawej wieże archikatedry św. Jana Chrzciciela – Hermann Krone, 1865 rok

Zamek Książ – Hermann Krone, 1865 rok

Zamek Stary Książ – Hermann Krone, 1865 rok

Uzdrowisko Szczawno-Zdrój, dawna hala spacerowa – Hermann Krone, 1865 rok

Wieża widokowa i restauracja Belweder (nieistniejąca) na Wzgórzu Gedymina, Szczawno-Zdrój – Hermann Krone, ok. 1860 rok

Uzdrowisko Stary Zdrój, dziś dzielnica Wałbrzycha, dawny Dom Zdrojowy – Hermann Krone, ok. 1860 rok

Jedlina-Zdrój, zdjęcia Dolnego Śląska H. Krone objęły kilka miejscowości uzdrowiskowych – Hermann Krone, ok. 1860 rok

Zagórze Śląskie, w tle Zamek Grodno – Hermann Krone, 1865 rok

Śnieżka, w tle nieistniejące już schronisko Riesenbaude – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Śnieżka, po prawej schronisko Riesenbaude (nieistniejące) – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Szczyt Śnieżki, kaplica św. Wawrzyńca – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Wielki Staw, Karkonosze – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Mały Staw, Karkonosze – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Schronisko Strzecha Akademicka – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Śnieżne Kotły, Karkonosze – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Kaplica św. Anny na Grabowcu – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Wodospad Szklarki – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Wodospad Kamieńczyka – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Świątynia Wang – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Zobacz także:

• Pierwsze najstarsze zdjęcia Wrocławia sprzed ponad 150 lat
• Przedwojenny Lwów na starych zdjęciach

Artykuł Najstarsze zdjęcia Dolnego Śląska – Te fotografie mają 150 lat! pochodzi z serwisu Eloblog.

Szlak Zamków Piastowskich

Szlak Zamków Piastowskich to szlak prowadzący po piastowskich zamkach i grodach na terenie Dolnego Śląska. Szlak ma długość 146 km i biegnie w całości na obszarze województwa dolnośląskiego. W terenie oznaczony jest kolorem zielonym. Szlak Zamków Piastowskich biegnie od Zamku Grodno, przez Zamek Książ, do Zamku Grodziec, w sumie łączy ze sobą kilkanaście warowni. W większości są to zamki typowo górskie wybudowane na obszarze Sudetów. Na szlaku znajduje się 13 zamków i jedna wieża mieszkalno-obronna.

Oznaczenie – Szlak Zamków Piastowskich

Zielony szlak łączy zamki i warownie, których pochodzenie sięga czasów Piastów Śląskich. Należy jednak podkreślić, iż nie są to wszystkie zamki wybudowane przez Piastów Śląskich, a jedynie ich namiastka. W rzeczywistości jest ich znacznie więcej, a mapę wszystkich zamków na terenie województwa dolnośląskiego można zobaczyć w tym artykule. Zamki zlokalizowane na szlaku są zachowane w różnym stanie. Po niektórych pozostały tylko nieduże fragmenty murów, inne zachował się w o wiele lepszej kondycji. Niektóre z zamków zostały w minionych wiekach całkowicie przebudowane, tracąc tym samym swój średniowieczny charakter. Liczne zamki i zamczyska są niewątpliwie charakterystycznym elementem Dolnego Śląska. Zapraszam do ich zwiedzania.

Zamek Grodno – Foto: Adrian Sitko

Zamek Stary Książ

Zamek Książ – Foto: Adrian Sitko

Zamek Cisy

Zamek Kłaczyna – Foto: labiryntarium.pl

Zamek Świny – Foto: Jerzy Strzelecki Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek Bolków – Foto: Barbara Maliszewska Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek Niesytno – Zamek w odbudowie, zdjęcie z 2015 roku

Zamek Bolczów – Foto: Robert Karczmarczyk

Zamek Sokolec – Z tego zamku pozostały tylko niewielkie fragmenty murów – Foto: Marek Budzyń

Zamek Koziniec – Z tego zamku również pozostały tylko fragmenty murów – Foto: Jan Wieczorek

Zamek Wleń

Wieża Książęca w Siedlęcinie

Zamek Grodziec

Mapa przebieg Szlaku Zamków Piastowskich

Pan prof. Jacek Potocki zwraca uwagę na pewne współczesne problemy związane z przebiegiem szlaku:

„Przeszło 60 lat temu Tadeusz Steć wytyczył i w części osobiście wyznakował Szlak Zamków Piastowskich. Znawcy Sudetów wiedzą, że prowadzi on przez Sudety Zachodnie i Środkowe, znakowany jest kolorem zielonym, a początek i koniec szlaku wyznaczają średniowieczne warownie Grodziec i Grodno. Znakowanie szlaku trwało kilka lat: w 1952 r. wyznakowano odcinek Wleń – Bolków, w 1953 r. Bolków – Książ – Świebodzice, w 1955 r. Wleń – Grodziec. […] Szlak ten, mimo nieprzeciętnych walorów widokowych, przyrodniczych, a przede wszystkim kulturowych, trochę jakby popadł w zapomnienie. Przyczyn tego stanu rzeczy jest kilka. Po pierwsze, znaczna część szlaku prowadzi przez stosunkowo mało popularne wśród turystów partie Sudetów. Po drugie, od lat 90 drastycznie pogorszyła się dostępność komunikacyjna terenów, przez które szlak przebiega (zlikwidowano kilka linii kolejowych, którymi można było dojechać do miejscowości położonych na szlaku). Po trzecie, wyasfaltowano wiele odcinków dróg, którymi szlak prowadzi, niektóre polne drogi zanikły, więc trzeba było robić obejścia, które nieraz też prowadzono asfaltem. W efekcie, jak policzyłem niedawno, w chwili obecnej aż 40% długości szlaku, to szosy, na niektórych odcinkach dość ruchliwe.”

Jednocześnie prof. Jacek Potocki proponuje modyfikację jego przebiegu na pewnym odcinku, o czym szerzej możemy przeczytać w tym poście.

Koniecznie zobacz także:

• • • • Mapa zamków Dolnego Śląska – Dolnośląska kraina zamków
      • Średniowieczne wieże mieszkalno-obronne na Dolnym Śląsku
      • Szlak Orlich Gniazd – Mapa zamków

Artykuł Szlak Zamków Piastowskich – Śladami Piastów Śląskich pochodzi z serwisu Eloblog.

Tunel ucieczkowy Zamku Grodno

Istnienie tunelu ucieczkowego (ewakuacyjnego) to jedna z większych zagadek Zamku Grodno. Choć jego historia nie wiąże się bezpośrednio ze średniowiecznymi skarbami, czy depozytami III Rzeszy, to i tak jest niezwykle ciekawa. Zacznijmy od tego, że Zamek Grodno w swojej średniowiecznej formie był typowym zamkiem górskim wybudowanym na skale, którego zadaniem było zabezpieczenie szlaku handlowego biegnącego tzw. Śląską Doliną. To implikowało pewne trudności w przypadku oblężenia warowni. Na zamku, na skale nie można było wykopać studni, jak w przypadku zamków nizinnych, stosowano więc inne rozwiązania tzw. cysterny. Były to zbiorniki wykute w skale w których gromadzono i przechowywano wodę. W związku z brakiem wody, zamek mógł być stosunkowo łatwo zdobyty. Wystarczyło go dostatecznie długo oblegać, aż załodze skończy się zgromadzona woda. W przypadku wielu zamków górskich pojawiają się więc legendy o tzw. tunelach ewakuacyjnych lub ucieczkowych, których zadaniem było dostarczanie zapasów (w tym wody) do oblężonej warowni, a w ostateczności umożliwienie załodze ucieczki. Również i w przypadku Zamku Grodno pojawiają się tego typu informacje. Występują one w co najmniej dwóch legendach. Poniżej podaje je za Markiem Dudziakiem, autorem przewodnika pod Zamku Grodno.

„Znajdujące się za tymi drzwiami schody prowadzą do głębokiej piwnicy, z której dwa tajemne przejścia podziemne prowadziły do doliny. W czasie oblężenia służyły jako droga uzupełnienia prowiantu i jako linia odwrotu. Tędy uciekał przed Szwedami hrabia von Hohenzollern z córką.”

„Dwie tajne drogi prowadziły z piwnic do doliny. Podczas oblężenia służyły do transportu żywności oraz do ucieczki. Istniało też połączenie z zamkiem Radosno (Freudenschloss) oraz Jedlinki (Tannhausen).”

Zamek Grodno XIV-XV wiek – Wizualizacja: J. Rozpędowski Źródło: dolny-slask.org.pl

Ze względu na duże odległości, połączenie z Zamkiem Radosno, czy z Jedlinką, możemy zdecydowanie umieścić między bajkami. Pozostaje więc kwestia samego tunelu ewakuacyjnego wykutego w Górze Choina. Jego wydrążenie też stoi pod dużym znakiem zapytania, ze względu na stosunkowo twarde skały z jakich zbudowana jest Choina – solidny gnejs. O tym, że taki tunel mógł istnieć wspomina także Łukasz Kazek, który odnalazł takie informacje w przedwojennym przewodniku „Sagen und Geschichte Schloss und Burgen Kreis Waldenburg”. Pojawiają się także relacje od Polaków, którzy zamek zwiedzali tuż po wojnie i według przekazu mieli iść tajemniczym tunelem. Na takie informacje natrafił przewodnik Andrzej Nitkiewicz, któremu jedna z turystek opowiedziała historię, o tym jak będąc małą dziewczynką przechodziła owym tunelem.

Współczesny widok na Zamek Grodno

Żadna z tych informacji nie potwierdza na 100% istnienia tunelu. Niemniej jednak, to właśnie m.in. na odkrycie tego tunelu liczyli członkowie Grupy Eksploracyjnej Miesięcznika Odkrywca, którzy na początku grudnia ubiegłego roku rozpoczęli prace poszukiwawcze na Zamku Grodno. Miejsca poszukiwań zostały wytypowane kilka miesięcy wcześniej, na podstawie badań georadarowych przeprowadzonych wiosną 2016 roku. Wykazały one w kilku miejscach pewne anomalie. Prace rozpoczęły się od wykonaniu dwóch wykopów w tzw. sali tortur.

Sala Tortur – Pierwsze z pomieszczeń, gdzie rozpoczęto poszukiwania

Pierwsze wytypowane miejsce pod wykop okazało się płonne. Po rozebraniu posadzki i wybraniu sporej warstwy piachu, udało się dotrzeć tylko do skały. Drugi wykop był o wiele bardziej ciekawy. Odnaleziono drobne metalowe elementy, okucia, zdobienia, kluczyk, prawdopodobnie do jakiejś skrzyni. Być może metalowe elementy pochodziły od trumien ostatnich właścicieli zamku von Zedlitzów. Znaleziska były ciekawe, jednak nie były przełomowe. Również i w drugim wykopie na dnie pojawiła się skała. Tunelu brak. Więcej szczegółów na temat prac można przeczytać w styczniowym wydaniu miesięcznika Odkrywca. Nie jest to jednak koniec prac poszukiwawczych na Zamku Grodno. Ich kolejne etapy odbędą się na wiosnę, kiedy to członkowie GEMO rozpoczną pracę przy kolejnych wytypowanych miejscach.

Na początku trzeba było zdemontować posadzkę

Wybraną ziemię należy przesiać przez sito, odnalezione artefakty pozwolą określić datę zasypania tunelu

W miejscu pierwszego wykopu udało się dotrzeć tylko do skały – Tunelu brak

Drugie miejsce nosiło już ślady wcześniejszej rozbiórki – Ktoś tutaj grzebał! Może odnalazł jakąś skrzynię?

Drugi wykop w Sali Tortur w Zamku Grodno

W drugim wykopie udało się odnaleźć drobne metalowe elementy

Skarb kapitana von Schrecka

Skarb, który miał być ukryty na Zamku Grodno przez SS-Hauptsturmführera Leonarda von Schrecka, to jedna z najgłośniejszych zamkowych tajemnic. Cała historia rozpoczęła się w połowie lat 90-tych ubiegłego wieku, kiedy to do wrocławskiego Słowa Polskiego zaczęły przychodzić tajemnicze listy podpisane przez kapitana von Schrecka. Autor tych listów opisywał w nich, jak w roku 1945 wraz z grupą towarzyszących mu SS-manów ukrył na Zamku Grodno skrzynie z przypuszczalnie cennym ładunkiem. Kapitan von Schreck podawał się w nich za sapera, oficera Waffen-SS z Brzegu, który wraz z grupą innych saperów z Sonderkommando miał zabezpieczać wybrane obiekty.

Kim był zagadkowy SS-Hauptsturmführer Leonard von Schreck? – Po dziś dzień nie wiadomo

Zgodnie z relacją opisaną w liście, było mroźne zimowe przedpołudnie, kiedy to na stację kolejową w pobliżu zamku (prawdopodobnie chodzi o nieczynną już dziś stację Zagórze Śl.) zajechał pociąg specjalny. Składał się on z jednego wagonu osobowego i lory z działkiem przeciwlotniczym. Z pociągu wysiadło ośmiu SS-manów i dwóch cywilów. Następnie ze składu wyładowano trzy dość pokaźne skrzynie, które doraźnie złożono w małym budynku stacji kolejowej. Kapitan von Schreck wraz z jednym z cywilów  – zwanym doktorem – udał się pieszo do zamku na rekonesans. Oto fragment listu hauptsturmführera.

„Weszli w las po przeciwnej stronie szosy i wygodną drogą wspinali się do podowi zamkowych. Wielką, dębową bramę okalały sgraffita przedstawiające lwa dzierżącego w rozwartych łapach portal. Zamek wyglądał tak, jakby jego mieszkańcy przed chwilą opuścili te mury. Wszędzie wzorowy ład. Zagrabiony dziedziniec, podmieciony śnieg. Cicho i dostojnie.”

Czy to lwy z Budynku Bramnego Zamku Grodno widział kapitan von Schreck?

W trakcie krótkiej narady doktor i hauptsturmführer ustalili co mają robić dalej. Po skrzynie złożone w budynku stacji podjechał duży wóz przeznaczony do przewozu pieczywa, zaprzęgnięty w konie. Ładunek w eskorcie pozostałych SS-manów wyruszył na zamkową górę. Kiedy dotarli do celu skrzynie zostały ręcznie przeniesione na górny dziedziniec Zamku Grodno. Tam miało znajdować się wejście do lochu, w którym ukryto dwie skrzynie obite grubą blachą i zabezpieczone brezentami. W trzeciej skrzyni znajdował się sprzęt minserki, łądunki, zapalniki itp. Następnie kapitan von Schreck wysadził fragment murów zamku, aby zakryć wejście do lochu z uprzednio złożonymi skrzyniami. Solidny wybuch wybił kilka szyb z okien i zerwał fragment zamkowego tynku. Następnie teren został zamaskowany tak, aby nie było widać próby ukrycia czegokolwiek.

Górny dziedziniec na Zamku Grodno

Po serii listów wkrótce korespondencja od kapitana von Schrecka urwała się. Sprawą zajęła się redaktor Joanna Lamparska, której udało się ustalić, że prawdopodobnie autor listów zmarł w lutym 1995 roku. Lamparska stwierdziła też, że kapitan von Schreck pisał prawdę. Czy było tak w rzeczywistości? Tego nie wiemy, bowiem ani skrzynie, ani wejście do lochu na górnym dziedzińcu nie zostały nigdy odnalezione. Być może cała historia została zmyślona, a listy zostały po prostu sfałszowane. Jeżeli historia była prawdziwa, niewykluczone też, że jako pierwsi do ukrytych skrzyń mogli dotrzeć czerwonoarmiści, albo nowi polscy osadnicy. To jednak nie wyjaśnia, dlaczego po dzień dzisiejszy nie ma wspomnianego lochu na górnym dziedzińcu. Być może więcej informacji przyniosą prace zaplanowane na wiosnę. Zobaczymy.

Widok z wieży Zamku Grodno

Depozyty III Rzeszy w Zagórzu Śląskim

Informacje na temat skarbów w Zamku Grodno nie muszą być tylko legendami. Okazuje się, że rzeczywiście coś mogło być na rzeczy. Pojawiają się relacje, że w Pałacu w Zagórzu Śląskim (niem. Schloss Kynau), który znajduje się u podnóży Zamku Grodno, Niemcy zorganizowali skrytkę obrazów zrabowanych w czasie wojny w Polsce. Ich historię miał opowiadać przewodnik Stanisław Warzecha. Przekazuje ją także Łukasz Kazek, pisze o niej również Joanna Lamparska, a pierwotnie całość miała być opowiedziana przez oficera Armii Czerwonej płk. Moskwina. Według relacji z 8 na 9 maja 1945 roku w Zagórzu Śląskim przebywali żołnierze Armii Czerwonej, którzy urządzili sobie tymczasową kwaterę w lokalnym pałacu. Wspomniany pałac znajduje się tuż przy drodze do Zamku Grodno, oddalony jest od niego o około 10 min drogi piechotą.

Pałac w Zagórzu Śląskim (niem. Schloss Kynau) widziany z drogi na Zamek Grodno

Podczas pobytu w pałacu czerwonoarmiści urządzili sobie w nim libację alkoholową, która została nagle przerwana przez zaalarmowanego płk. Moskwina. Tan zaś, kiedy przybył na miejscu spostrzegł, że żołnierze palili w kominku jakimiś obrazami zgromadzonymi na pałacowym strychu. Moskwin rozkazał przerwać ten proceder, a ocalałe dzieła sztuki zapakować i przewieść do Związku Radzieckiego. Wiele lat po wojnie płk Moskwin znowu natrafił na te same obrazy w lokalnej radzieckiej prasie informującej o wystawie dzieł sztuki w Ermitażu w Moskwie. Wśród obrazów miał znajdować się m.in. słynny „Stańczyk” Jana Matejki i „Wyjazd z Wilanowa Jana III Sobieskiego” Józefa Bradta. Rzeczywiście, przynajmniej „Stańczyk” Matejki pierwsze lata po wojnie przebywał w Związku Radzieckim, dopiero później został zwrócony stronie polskiej. Płk Moskwin o całej tej historii miał opowiedzieć również po wojnie, kiedy to odwiedził Zagórze Śląskie i Zamek Grodno w roku 1969 roku. Rzeczywiście, niezwykle to ciekawa historia. Niektórzy mówią, że cała akcja maiła miejsce nie w pałacu, ale w Budynku Bramny Zamku Grodno.

A może miejscem ukrycia obrazów był Budynek Bramny?

A co mówią dokumenty? W 2015 roku pojawiła się na rynku książka pt. „Lista Grundmanna”, autorstwa J.M. Kowalski, R.J. Kudelski i R. Sulik. Na liście miejsc, które zostały wyznaczone do ukrycia cennych dzieł sztuki, znalazł się również Pałac w Zagórzu Śląskim. Według autorów książki, prof. Grundmann potwierdził wykorzystanie pałacu, jako składnicy w jednym ze swoich meldunków wysłanych do Urzędu Komisarza ds. Obrony Rzeszy. Przetransportowanie dział sztuki nastąpiło we wrześniu 1944 roku. Były to przedmioty zrabowane z Generalnego Gubernatorstwa. Potwierdza to pismo SA-Standartenführera Juluisa Draegera wysłane do prof. Grundmanna.

„Dziękuję za Pana wiadomość z 29 września, w której mnie Pan uprzejmie poinformował, że do Pałacu w Zagórzu Śląskim przewieziono i zmagazynowano dwa wagony (sic!) przedmiotów sztuki z Generalnego Gubernatorstwa.”

Pałac w Zagórzu Śląskim – W czasie wojny skrytka III Rzeszy dzieł sztuki zrabowanych w Polsce

Ciąg dalszy nastąpi…

Jak już wspomniałem, kolejne prace zaplanowane są na Zamku Grodno na wiosnę 2017 roku. Czy uda się rozwiązać którąś z tych zagadek? Odpowiedź na to pytanie przyniosą dopiero żmudne poszukiwania. Brak spektakularnych odkryć nie zamknie jednak tematu. W przypadku tak złożonych obiektów, jak zamki, które mają za sobą setki lat historii, zawsze są miejsca wcześniej jeszcze nie sprawdzone. Zawsze jest jeszcze jakiś niezbadany mur, jakiś nieodsłonięty kamień. I to jest właśnie w nich najlepsze. 🙂

Mapa Zamku Grodno i okolicznych terenów

Artykuł Co skrywa Zamek Grodno? Skarby, tunele i depozyty III Rzeszy pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamki na Dolnym Śląsku

Postanowiłem stworzyć zbiorczą mapę ze wszystkimi zamkami Dolnego Śląska. Nie było to zadanie łatwe, gdyż temat jest niezwykle skomplikowany. Przede wszystkim ze względu na kwestie kategoryzacji obiektów. Które zabytki możemy nazwać zamkami, a które nie? Jest to niezwykle trudne, ponieważ przez setki lat zamki były wielokrotnie przebudowywane. Duża część z nich popadła w ruinę, po niektórych z nich zachowały się większe lub mniejsze fragmenty murów, po innych pozostały tylko zamkowe kaplice. Niektóre z obiektów kompletnie utraciły swoje cechy obronne i zostały przebudowane na rezydencje typowo mieszkalne. Te obiekty dziś, bardziej niż zamki, przypominają nam pałace lub dwory. Trochę inny problem występuje w przypadku obiektów, które zostały wybudowane nie jako typowe zamki, ale jako dwory obronne albo zamki myśliwskie. Czy te wszystkie obiekty także mamy współcześnie uznać za zamki? Moim zdaniem tak, dlatego wiele przebudowanych obiektów i szczątkowych ruin również wrzuciłem na moją mapę zamków. Tym samym odrzuciłem stricte architektoniczną definicję zamku.

Zamek Książ utracił swoje cechy obronne i stał się rezydencją mieszkalną – Foto: Adrian Sitko

Zamek Chojnik od XVII wieku jest trwałą ruiną, ale zachowaną w dobrym stanie – Foto: Robert Karczmarczyk

Zamek Grodno, pierwotnie gotycka warownia, później renesansowa rezydencja, dziś trwałe, ale zabezpieczone ruiny – Foto: Adrian Sitko

Po Zamku Rogowiec pozostały tylko niewysokie fragmenty murów

Żeby było jeszcze trudniej, część z obiektów, które dziś przypominają pozostałości jakiegoś zamku, już od początku zostały wybudowane jako ruiny – tzw. sztuczne ruiny. Tak było z Zamkiem Stary Książ (niem. Alte Burg), który jako romantyczne ruiny został wybudowany pod koniec XVIII wieku. W swojej początkowej formie był już atrakcją turystyczną. Pomimo wybudowania Starego Książa w formie ruin, na miejscu można było skorzystać np. z zamkowej restauracji. Dopiero powojenne zniszczenia doprowadziły obiekt do współczesnego stanu. Jednakże badania prowadzone na początku lat 90-tych wykazały, że sztuczne ruiny Starego Książa wzniesiono na pozostałościach jakiegoś starszego grodu, sięgającego jeszcze czasów średniowiecznych. Tego typu zabytki również postanowiłem włączyć do mapy zamków Dolnego Śląska.

Zamek Stary Książ został wybudowany, jako sztuczne ruiny, ale na gruzach średniowiecznego zamku – Mapa zamków Dolnego Śląska

Nie mniejszy problem stanowi podział terytorialny. Każdy kto interesuje się historią regionu wie, że współczesne województwo dolnośląskie nie pokrywa się z historycznym regioniem Dolnego Śląska. Zmiana podejścia do terytorialnego postrzegania Dolnego Śląska została już zapoczątkowana przez Prusaków. Osobiście na swoich mapach upraszczam te zagadnienie przyjmując – zrównując – terytorium Dolnego Śląska do granic województwa. Tak jest o wiele łatwiej. W przeciwnym razie np. Zamek Czocha musielibyśmy uznać za zamek nie na Dolnym Śląsku, ale na Łużycach, ponieważ leży już na zachodnim brzegu rzeki Kwisa. Z mapy zamków Dolnego Śląska trzeba by wyłączyć także zabytki na terenie Ziemi Kłodzkiej. Sprawę więc należy uprościć.

Historycznie Zamek Czocha leży na terenie Łużyc – Mapa zamków Dolnego Śląska

Teraz o zabytkach nie umieszczonych na mapie zamków. Dla rozjaśnienia sytuacji pominąłem grupę obiektów, która mogła mieć charakter obronny, ale zamkami jednak nie była – mam tu na myśli wieże mieszkalne i obronne. Tę grupę obiektów pozostawiłem do opisania w osobnym artykule. Odrzuciłem także wszelkiego rodzaju pałace, które nie były budowane na ruinach dawnych zamków, a także te obiekty, które powszechnie w nazewnictwie uważa się za pałace.

Mapa zamków Dolnego Śląska

A oto moja mapa dolnośląskich zamków i średniowiecznych warowni. Zapraszam do przeglądania i korzystania. Jeżeli któryś z zamków pominąłem na poniższej mapie, proszę o informację w komentarzu na samym dole.

Zobacz także: Szlak Orlich Gniazd – Mapa zamków

Artykuł Mapa zamków Dolnego Śląska – Dolnośląska kraina zamków pochodzi z serwisu Eloblog.

Łowcy Przygód to kanał na YouTube, który serdecznie polecam każdemu miłośnikowi zabytków i historii Dolnego Śląska. Tym razem Łowcy odwiedzili Zamek Grodno położony w Zagórzu Śląskim. Jest mi niezmiernie miło, że również mogłem przyczynić się do powstania tego filmu.

Krótka historia Zamku Grodno

Historia Zamku Grodno jest niezwykle zawiła i jednocześnie owiana tajemnicą, ponieważ jedyne zamkowe archiwum spłonęło w pożarze pobliskiego pałacu w Dziećmorowicach, dokąd zostało przeniesione. W początkowym okresie zamek był gotycką średniowieczną budowlą obronną, wzniesioną za panowania Piastów Śląskich: Bolka I Surowego, Bernarda Świdnickiego i Bolka II Małego. W tamtym czasie jego głównym zadaniem była ochrona szlaków handlowych. Pod koniec XVI wieku zamek zostaje przebudowany na renesansową rezydencję, za sprawą działalności Macieja z Łagowa. Późniejsze lata nie są już dla warowni tak łaskawe. W 1686 roku wybucha pożar od uderzenia pioruna w zamkową wieże, a kolejni właściciele w następnych latach już o budowlę tak nie dbają. Zamek popada w ruinę, a pod koniec XVIII wieku jest już kompletnie opuszczony.

Ruiny Zamku Grodno w XIX wieku – Źródło: dolny-slask.org.pl

Na początku XIX wieku niewiele brakowało, aby zamek został kompletnie rozebrany. Miejscowi chłopi wpadli na szatański pomysł, aby wykupić ruiny warowni i pozyskać z nich kamień do swoich własnych gospodarstwa. Tak się jednak nie stało za sprawą interwencji prof. Johanna Büschinga. Ruiny udało się uratować oraz poczynić pierwsze prace konserwatorskie, dzięki czemu w połowie XIX wieku zamek został udostępniony dla turystów. Ostatnią rodziną, która posiadała Zamek Grodno przed wojną byli von Zedlitzowie. Po wojnie zamek przeszedł pod opiekę PTTK, a od 2009 roku zarządzany jest przez Gminę Walim.

Zamek Grodno

Mapa Zamku Grodno

Artykuł Zamek Grodno, twierdza białej damy i Łowcy Przygód pochodzi z serwisu Eloblog.