1. Rynek Staromiejski i zegar astronomiczny Orloj

Rynek Staromiejski (czes. Staroměstské náměstí) to historyczne i turystyczne serce praskiego Starego Miasta (czes. Staré Město). Rynek, popularnie nazywany przez Czechów Staromákiem, jest jedną z głównych atrakcji w Pradze. Na placu znajduje się wieża ze słynnym zegarem astronomicznym Orloj. O każdej pełnej godzinie zegar prezentuje niezwykły spektakl, w czasie którego poruszają się figury umieszczone na zegarze, a z jego wnętrza wyłania się 12 apostołów. Widowisko przyciąga każdorazowo setki turystów, zgromadzonych pod zegarem, pragnących na własne oczy zobaczyć to intrygujące przedstawienie. Sama wieża jest pozostałością po Ratuszu Staromiejskim (czes. Staroměstská radnice), który został zniszczony w czasie II wojny światowej, podczas powstania praskiego. Na placu znajduje się również imponujący pomnik Jana Husa – czeskiego bohatera narodowego, duchownego i reformatora Kościoła, który oskarżony o herezję został spalony na stosie w Konstancji w 1415 roku. Na Rynku Staromiejskim znajdziemy liczne restauracje i knajpy, zazwyczaj wypchane po brzegi turystami. Życie tętni tu przez całą dobę.

2. Most Karola

Most Karola (czes. Karlův most) to niekwestionowany symbol stolicy Czech. Jest jedną z najchętniej i najczęściej odwiedzanych praskich atrakcji. Most Karola został wzniesiony w II połowie XIV wieku, z polecenia króla Czech i cesarza rzymskiego Karola IV Luksemburskiego. To właśnie od jego imienia zawdzięcza swoją nazwę. Most ma blisko 516 m długości i około 9,50 m szerokości. Dodatkowo w dobie baroku ozdobiony został po bokach licznymi figurami świętych. Wśród nich znajdziemy również rzeźbę przedstawiająca św. Jana Nepomucena, który w tym miejscu został za karę wrzucony do Wełtawy, z polecenia króla Wacława IV. Most Karola łączy ze sobą Stare Miasto z leżącą u stóp Hradczan dzielnicą Mała Strona (czes. Malá Strana). Jest więc najchętniej wybieraną drogą przez turystów, którzy pragną dostać się z Rynku Staromiejskiego do praskiego zamku. Na moście jest zawsze dużo turystów. Ze względu na piękną iluminację jest również chętnie wybierany na wieczorne spacery.

3. Zamek na Hradczanach i katedra św. Wita

Hradczany (czes. Hradčany) to kolejna z praskich dzielnic. Nie jest to jednak zwykła dzielnica, ale symbol czeskiej państwowości. Powszechnie Hradczany utożsamiane są z praskim zamkiem, dawną siedzibą monarchów, a obecnie prezydentów Republiki Czeskiej. Kompleks zamkowy zajmuje jej większą część i jest jedną z głównych atrakcji w Pradze. To prawdziwy „must-see”, który koniecznie trzeba odwiedzić będąc w stolicy Czech. Tym bardziej, gdyż wejście na teren zamkowych dziedzińców jest bezpłatne. Na terenie kompleksu znajduje się monumentalna katedra św. Wita, Wacława i Wojciecha. Najważniejszy kościół w Pradze, siedziba arcybiskupów praskich, w którym przechowywane są insygnia koronacyjne królów czeskich. Do wnętrza świątyni (początek głównej nawy) możemy wejść za darmo, jednak jej całe zwiedzanie wymaga zakupu biletu. Katedra św. Wita należy do najcenniejszych zabytków architektury gotyckiej i neogotyckiej. Piesza wycieczka prowadzącą od Rynku Staromiejskiego, przez Most Karola, Małą Stronę, do Hradczan jest najchętniej wybieraną trasą przez turystów zwiedzających Pragę.

4. Dzielnica żydowska Josefov

Josefov to dawna dzielnica żydowska Pragi. Położona jest przy Starym Mieście, w bliskiej odległości od Rynku Staromiejskiego. Nazwa Josefov została nadana na cześć cesarza Józefa II Habsburga, który emancypował Żydów pod koniec XVIII wieku. W czasie II wojny światowej na terenie dzielnicy znajdowało się żydowskie getto. Josefov jest również miejscem urodzenia wybitnego pisarza Franza Kafki. Współcześnie na terenie dzielnicy zachowało się sporo zabytków związanych z jej dawnymi mieszkańcami, m.in. Ratusz Żydowski, Synagoga Wysoka, Synagoga Klausowa, Sala Obrzędowa czy Stary Cmentarz Żydowski. Wejście na teren Josefova jest całkowicie darmowe, a ciekawą architekturę możemy podziwiać z zewnątrz. Zwiedzanie cmentarza i zabytków w środku wymaga jednak nabycia biletu.

5. Najwęższa ulica Pragi

Atrakcje Pragi wcale nie muszą mieć rozmiarów katedry. Stara zabudowa stolicy Czech kryje w sobie wiele urokliwych wąskich uliczek i zaułków. Ciekawostka, w dzielnicy Mała Strona znajduje się uliczka okrzyknięta mianem najwęższej ulicy Pragi. Jest tak wąską, że na jej początku i końcu zamontowano sygnalizację świetlną, gdyż dwie przechodzące naprzeciw siebie osoby mogą mieć problem z minięciem siebie. Uliczka, a w zasadzie schody wciśnięte pomiędzy dwie kamienice, znajduje się przy ulicy U Lužického semináře. Zejście najwęższą ulicą Pragi prowadzi do restauracji Čertovka.

6. Rzeźba Sikające Postacie

W pobliżu najwęższej uliczki Pragi znajduje się jeszcze jedna darmowa praska atrakcja. To rzeźba przedstawiająca dwie sikające postacie (czes. Čůrající postavy). Rzeźba, w formie fontanny, przedstawia dwóch nagich mężczyzn, stojących w niecce w kształcie Republiki Czeskiej i zarazem sikających do niej. Autorem tej kontrowersyjnej rzeźby jest znany czeski artysta David Černý. Według niektórych sikające postacie należy interpretować jako alegorię polityków olewających sprawy własnego kraju.

7. Plac Wacława

Plac Wacława (czes. Václavské náměstí), popularnie nazywany przez polskich turystów Wacławiakiem, jest współcześnie głównym placem Nowego Miasta (czes. Nové Město). Na placu znajduje się pomnik św. Wacława, czeskiego księcia z dynastii Przemyślidów, męczennika, uznanego za świętego przez Kościół Katolicki i Cerkiew Prawosławną. Pomnik przedstawiający św. Wacława, siedzącego na koniu, uważany jest za jeden z symboli czeskiej państwowości. Postać władcy otoczona jest figurami innych świętych. Ciekawostka, wśród nich znajduje się św. Wojciech będący zarówno patronem Czech i Polski. Plac Wacława jest dla Czechów ważny nie tylko ze względu na pomnik czeskiego władcy. W przeszłości obszerny plac był miejscem, świadkiem, ważnych przemian w państwie. W czasie aksamitnej rewolucji w 1989 roku na placu zgromadziły się tłumy protestujących Czechów, a z okna jednej kamienic przemawiał Václav Havel. Plac był również świadkiem wydarzeń tragicznych, jak samopodpalenie czeskich studentów Jana Zajíca i Jana Palacha w akcie protestu przeciwko okupacji Czechosłowacji przez wojska Układu Warszawskiego.

8. Wiszący Koń św. Wacława

W bocznej uliczce prowadzącej od placu Wacława znajduje się wejście do domu handlowego zwanego pałacem Lucerna. Zaraz po wejściu do środka, w holu na parterze, znajduje się nietypowa rzeźba. Przedstawia ona martwego konia, zawieszonego kopytami do góry, a łbem do dołu. Na brzuchu zdechłego konia siedzi postać św. Wacława, tego samego, którego przed chwilą widzieliśmy na placu. Rzeźba nosi tytuł Koń (czes. Kůň). To kolejna z kontrowersyjnych instalacji czeskiego artysty Davida Černego. Przykład konia Wacława, będącego symbolem czeskiej państwowości, a także wcześniejszych sikających postaci do konturów państwa, pokazuje, że Czesi mają wielki dystans do swoich narodowych symboli. Aby zobaczyć rzeźbę najlepiej wejść od ulicy Vodičkovej. Oryginalne, kontrowersyjne, a czasem dziwaczne instalacje Černego, które często możemy zobaczyć na ulicach stolicy Czech, należą do popularnych atrakcji w Pradze.

9. Obrotowa głowa Kafki

Kolejna z darmowych atrakcji Pragi autorstwa Davida Černego znajduje się również na Nowym Mieście. To obrotowa głowa Franza Kafki. Instalacja ma ponad 10 m wysokości i składa się z 42 ruchomych, błyszczących, metalowych paneli. Każdy z paneli porusza się niezależnie od siebie i razem układają się w kształt głowy praskiego pisarza. Głowa Kafki znajduje się przy wejściu do centrum handlowego Quadrio. W momencie, kiedy piszę ten artykuł, chorografia instalacji uruchamia się o pełnych godzinach.

10. Tańczący Dom

Będąc na praskim Nowym Mieście warto również podejść do słynnego Tańczącego Domu (czes. Tančící dům). Tańczący Dom jest najbardziej rozpoznawalnym przykładem nowoczesnej architektury w Pradze. Wybudowany został w 1996 roku według projektu Vlado Milunića i Franka Gehry’ego. W asymetrycznym kształcie budowli można dopatrzeć się sylwetek tańczącej pary. Początkowo architektura Tańczącego Domu była krytykowano jako zbyt odważna i niepasująca do zabytkowej zabudowy Pragi. Z czasem budynek urósł do rangi jednego z symboli miasta.

11. Ratusz Nowomiejski i plac Karola

Praska dzielnica Nowe Miasto do 1784 roku była osobnym miastem. Choć przymiotnik „nowe” sugeruje młody wiek, to w rzeczywistości Nowe Miasto powstało już w XIV wieku. Jak każde średniowieczne miasto miało swój ratusz i plac targowy. Tym placem targowym był dzisiejszy plac Karola (czes. Karlovo náměstí). Plac Karola uważany jest za największy średniowieczny plac w Czechach i jeden z największych w Europie. Stojąc na placu jego rozmiary nie są dostrzegalne, gdyż wewnętrzna część placu w połowie XIX wieku została przekształcona w miejski park. Przy placu Karola znajduje się Ratusz Nowomiejski (czes. Novoměstská radnice). Niepozorna budowla, która związana jest z jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Czech. To właśnie w budynku Ratusza Nowomiejskiego doszło do I defenestracji praskiej – wówczas z okien ratusza wyrzuconych zostało siedmiu katolickich rajców, co zapoczątkowało powstanie husyckie.

12. Petřínské sady

Po lewej stronie Wełtawy, na terenie dzielnicy Mała Strona, znajdują się Petřínské sady. Jest to rozległy kompleks parkowy otaczający wzgórze Petřín. Petřínské sady to oaza zieleni i spokoju w środku ruchliwego miasta. Idealne miejsce na spokojny spacer. Wdrapując się na wzgórze możemy po drodze natrafić na punkt widokowy na Stare i Nowe Miasto, a także Mur Głodowy, będący średniowiecznym murem obronnym. Na samym wzgórzu Petřín znajduje się wybudowana w 1889 roku wieża widokowa (czes. Petřínská rozhledna), wzniesiona na podobieństwo słynnej wieży Eiffla z Paryża. Wejście na wieżę wymaga jednak zakupu biletu.

13. Wyszehrad

Wyszehrad (czes. Vyšehrad) to dawna, druga obok Hradczan, siedziba czeskich Władców. Wzgórze znajduje się po prawej stronie Wełtawy, w odległości około 2,5 km od Starego Miasta. Z jego założeniem wiąże się wiele legend, Wyszehrad miał być siedzibą legendarnego czeskiego władcy Kroka. Była to główna siedziba czeskiego księcia, pierwszego króla Czech, Wratysława II. Na wyszehradzkim wzgórzu dawniej znajdował się zamek, został on jednak zniszczony w czasie wojen husyckich. Obecnie na wzgórzu znajduje się bazylika św. Piotra i Pawła, romańska rotunda św. Marcina, a także cmentarz (czes. Vyšehradský hřbitov), na którym pochowano wiele ze znanych czeskich osobistości. Do Wyszehradu można się dostać spacerując brzegiem Wełtawy.

14. Pomnik Jana Žižki na Vítkovie

Kolejna z darmowych atrakcji w Pradze, którą osobiście bardzo polecam odwiedzić, to pomnik Jana Žižki na Vítkovie. Monument znajduje się na wzgórzu Vítkov w dzielnicy Žižkov, w odległości około 2 km od Starego Miasta. Przedstawia Jana Žižkię z Trocnova siedzącego na koniu – czeskiego bohatera, jednego z najsłynniejszych przywódców Husytów. Potężnych rozmiarów monument ma 9 m wysokości, 9,6 m długości i waży około 16,5 tony. Wraz z przyległym do niego oddziałem Muzeum Narodowego ma status czeskiego narodowego pomnika (czes. Národní památník na Vítkově). Spod pomnika Žižki rozciągają się widoki na Pragę. Miejsce wykorzystywane jest na uroczystości państwowe, ale w dni powszednie odwiedzane jest również chętnie rekreacyjnie przez prażan. Na szczyt, gdzie znajduje się pomnik, prowadzą liczne ścieżki spacerowe.

15. Złota Uliczka wieczorową porą

Złota Uliczka (czes. Zlatá ulička) to jedna z atrakcji znajdujących się na terenie praskiego zamku na Hradczanach. To uliczka z kolorowymi, urokliwymi i niewielkimi domkami, przyległymi do muru obronnego zamku. Dawniej zamieszkana była przez rzemieślników, w tym złotników, od czego pochodzi jej nazwa. Złota Uliczka jest udostępniona do zwiedzania w ciągu dnia, jednak wejście wtedy wymaga zakupu biletu. Wieczorem, kiedy ulice Hradczan pustoszeją z turystów, a kasy biletowe są już zamknięte, wejście na część Złotej Uliczki jest całkowicie darmowe. Warto wybrać się tam wieczorową porą, nie tylko ze względu na brak tłumów. Wieczorny spacer po Hradczanach, widok roztaczającej się ze wzgórza panoramy oświetlonej Pragi, może być doskonałym zakończeniem intensywnego dnia poznawania zabytków i atrakcji Pragi.

Mapa 15 darmowych atrakcji w Pradze

Artykuł 15 darmowych atrakcji w Pradze pochodzi z serwisu Eloblog.

Życie na średniowiecznym Zamku Grodno

W pierwszej połowie filmu zapraszam na wywiad z panią prof. Małgorzatą Chorowską z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Architekt, inżynier, specjalistką w dziedzinie średniowiecznych zamków i rezydencji. Autorką badań i rozpoznania architektonicznego prowadzonego na Zamku Grodno, których efekty mogliśmy oglądać w poprzednim filmie. W drugiej połowie filmu zabieram widzów na spacer po wnętrzach zamku górnego. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, do czego mogły służyć poszczególne pomieszczenia, których pozostałości zachowały się w najstarszych częściach zamku.

Podstawowymi dwoma typami pomieszczeń mieszkalnych w zamkach były komory i izby. Komora, z języka niemieckiego „Kammer”, była pomieszczeniem nieogrzewanym, które mogło służyć np. do spania, albowiem spało się w zimnym. Dodatkowo w komorze mogła znajdować się toaleta do załatwiania podstawowych potrzeb, najczęściej w postaci wykuszu latrynowego. Drugim typem pomieszczenia była izba, z języka niemieckiego „Stube”. Izba, w przeciwieństwie do komory, była pomieszczeniem ogrzewanym, np. za pomocą pieca. To w niej za dnia toczyło się życie mieszkańców zamku. Na Grodnie, oprócz komór i izb, możemy wyróżnić także tzw. salę rycerską (Rittersaal), która była największą i najbardziej reprezentacyjną salą na całym zamku. Znajdowała się ona jednak w innym miejscu niż współczesna sala rycerska. Ta prawdziwa, średniowieczna sala rycerska zajmowała II i III piętro skrzydła południowego.

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Burg Kinsberg in Schlesien Beschreibung und Geschichte” – Heinrich Schubert, Breslau 1886

Zachęcam również do obejrzenia pierwszej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak żyło się na średniowiecznym Zamku Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek Grodno, przed wojną nazywany zamkiem Kynsburg, położony jest w Zagórzu Śląskim w Sudetach Środkowych. Jego malownicza sylwetka wznosi się od wieków nad doliną rzeki Bystrzycy, która w tym miejscu nazywana była powszechnie Śląską Doliną lub Doliną Ślązaków (niem. Schlesierthal). Śląska Dolina historycznie rozdzielała zawsze od siebie dwa pasma górskie – Góry Wałbrzyskie od Gór Sowich. Zamek Grodno leży więc na styku tych dwóch sudeckich pasm, choć historycznie wciąż jeszcze na skraju Gór Wałbrzyskich. Zamek wybudowany został szczycie góry Choina. Jego najstarsza część osadzona została na samym wierzchołku skalnej wychodni. Doskonale widać to od strony długiej, monumentalnej ściany zamku górnego i graniastej wieży, zawieszonej stromo na wodami Bystrzycy. Zamek Grodno należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych śląskich zamków. Jest jedną z najpiękniej położonych średniowiecznych warowni w całych polskich Sudetach.

Początki Zamku Grodno

Powszechnie budowę Zamku Grodno przypisuję się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I. Bolko I, zwany również Srogim albo Surowym, przez historię zapamiętany został jako energiczny władca, który przez okres swoich rządów systematycznie poszerzał swoje władztwo. Dzięki sprytnej polityce, układom, ale i również zwykłej brutalnej sile, z porozbijanych drobnych księstw śląskich tworzy państwo, które w swoim szczytowym momencie rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. XIV-wieczna Kronika Książąt Polskich wychwala Bolka I jako budowniczego licznych warowni. Ich szczególne zagęszczenie widzimy w Sudetach, które – jak powszechnie uznaje się – miały zabezpieczać księstwo świdnicko-jaworskie przed zakusami ze strony króla czeskiego.

Po raz pierwszy informacja o Grodnie pojawia się w 1315 roku. W niemieckich regestach dokumentów śląskich odnotowano zapis, iż 22 marca 1315 roku, w wigilię Wielkiej Nocy, na zamku KINSBERG, burgrabia Kylian von Haugwitz uczynił akt darowizny na rzecz klasztoru Augustianów we Wrocławiu. Choć zapisek ów nie dotyczył bezpośrednio Grodna, to jego ustanowienie na zamku każę przypuszczać, że już wówczas zamek był kompletną i w pełni ukończoną warownią.

Fazy budowy średniowiecznego Zamku Grodno

Od 2017 roku rozpoznaniem architektonicznym Zamku Grodno zajmuje się prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Głównym efektem badań prowadzonych przez prof. Chorowską było wyodrębnienie faz budowy murów zamku górnego.

Wyodrębnić możemy trzy główne gotyckie fazy budowy zamku:

• Fazę I, przypadającą na okres rządów Bolka I Surowego, około 1300 roku,
• Fazę II, przypadającą na okres rządów Bolka II Małego, około 1350 roku,
• Fazę III, przypadającą na czasy, kiedy zamek był własnością rodu Czettritzów, około 1500 roku.

Faza I – około 1300 roku

Faza II – około 1350 roku

Faza III – około 1500 roku

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Beschreibung und Geschichte der Burg Kinsberg” – August Zemplin, Breslau 1826
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Codex Diplomaticus Silesiae T.16 Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315” – C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau 1892
„Corona Silesiae: Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku” – Artur Boguszewicz, Wrocław 2010

Zachęcam również do obejrzenia drugiej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak w średniowieczu budowano Zamek Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

„Jak czytać zamki” Malcolm Hislop – Recenzja

„Jak czytać zamki” Malcolma Hislopa to ilustrowany przewodnik po zamkowej architekturze. Autor w swojej książce prowadzi czytelnika po meandrach architektury obronnej. Pozycja wydana jest w formie bogato ilustrowanego przewodnika. Podzielona jest na dwie główne części. Pierwsza część związana jest z podstawowymi informacjami o zamkach. Natomiast droga część zawiera liczne podrozdziały poświęcone głównym elementom średniowiecznych wartowni, takim jak: donżony, wieże, mury, barbakany itp. Liczne szkice, grafiki i przekroje mają pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć funkcje i sposób budowy poszczególnych elementów. A także to, jak zmieniały się one na przestrzeni wieków. W książce nie znajdziemy żadnych tradycyjnych zdjęć. Wszystko zilustrowane jest za pomocą specjalnie do tego celu przygotowanych rysunków.

Przykład jednej ze stron książki „Jak czytać zamki” Malcolma Hislopa

Autor książki skupia się na poszczególnych elementach z jakich zbudowany jest typowy średniowieczny zamek. Każdy zamek jest w zasadzie odrębną, niepowtarzającą się budowlą, jednak składającą się z pewnych powtarzalnych elementów. Zaczynając od tak podstawowych części jak zamkowe mury, wieże, budowle bramne, skończywszy na hurdycjach, krenelażach czy oknach strzelniczych. Malcolm Hislop opisuje te wszystkie elementy, wskazując ich przeznaczenie, a także to jak zmieniały się pod wpływem mody czy rozwoju sztuki wojennej. Wszystko to oczywiście podparte jest konkretnymi przykładami zachowanych do dziś obiektów. Jasno, przejrzyście i klarownie. Kiedy następnym razem będziemy zwiedzali kolejny zamek, będziemy w stanie wskazać niektóre z jego fragmentów,  nazwać je i określić ich konkretną funkcję. Zamkowe ruiny staną się dla nas trochę bardziej czytelne i zrozumiałe.

Jak wszystkie tego typu zachodnie publikacje autor przytacza głównie przykłady zachodnioeuropejskich zamków. W przeważającej większości są to obiekty z obszaru współczesnej Francji i Anglii. W przewodniku znajdziemy również warownie z Włoch, Niemiec czy Bliskiego Wschodu (tzw. zamki krzyżowców). Brak przykładów zamków z Polski (z wyjątkiem dwóch obiektów) sprawia, że książka może być trochę trudna w odbiorze dla polskiego czytelnika. Pomimo tego polecam ją każdemu miłośnikowi średniowiecznych warowni.

Tytuł: Jak czytać zamki. Krótki kurs wiedzy o fortyfikacjach
Autor: Malcolm Hislop
Rok polskiego wydania: 2018
Moja ocena: ★★★★☆

„Jak czytać zamki. Krótki kurs wiedzy o fortyfikacjach” Malcolm Hislop

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Jak czytać zamki” Malcolm Hislop

Artykuł „Jak czytać zamki” Malcolm Hislop pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek, pałac, a może twierdza?

Istnieje pewne zamieszanie w kwestii nazw stosowanych dla poszczególnych historycznych obiektów. Nie zawsze wiemy, czy coś możemy nazwać pałacem, czy dworem? Czy coś było jeszcze grodem, a może już zamkiem? Zainspirowany lipcowo-wrześniowym wydaniem kwartalnika Archeologia Żywa postanowiłem przygotować krótki artykuł-poradnik związany z nazwami. Przy czym należy podkreślić, że poniższe definicje są tylko próbą usystematyzowania nazw. W każdym przypadku znajdziemy kilka wyjątków odbiegających od tych reguł. Dodatkowym problemem jest wielofazowość obiektów. Budowle na przestrzeni wielu lat były rozbudowywane i zmieniały swoje formy. W miejscu grodów często były budowane zamki, a te z kolei z czasem przebudowywano na okazałe rezydencje. Pomimo, iż formą bliższe już były pałacom, wciąż historycznie w stosunku do nich używano nazwy „zamek”. Dodatkowo w XIX wieku pojawia się grupa obiektów budowana specjalnie jako tzw. romantyczne ruiny, w stosunku do których używano nazwy „zamek”, choć z punktu historycznego zamkami nigdy nie były. To wszystko sprawia, iż często kwestia nazewnictwa jest tylko kwestią tego, jaka nazwa przyjęła się powszechnie w stosunku do danego obiektu.

Gród

Grody powstawały w prehistorii i wczesnym średniowieczu. To najstarszy rodzaj założenia obronnego, które możemy spotkać na terenie Polski. W Europie grody pojawiają się w epoce brązu. Na ziemiach polskich związane były z systemem prawa „książęcego”, przed feudalnego, oraz o gospodarkę naturalną i wymienną, przed towarowo-pieniężną. Grody pełniły funkcje siedziby rodowej, plemiennej lub książęcej. Często były budowane na naturalnych wzniesieniach lub w zakolach rzek. Posiadały umocnienia drewniano-ziemne np. wały/palisady, często z wieżą bramną. Grody w warunkach geograficznych, które temu sprzyjały (np. na terenach przedgórzy), bardzo często były budowane również z użyciem kamienia. Niektóre z grodów z czasem ewoluowały w zamki.

Makieta wyspowego grodu na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Rekonstrukcja bramy wjazdowej grodu w Biskupinie

Gródek stożkowaty / rezydencja typu „motte”

Gródek stożkowaty to rodzaj średniowiecznej siedziby rycerskiej, na zachodzie Europy znanej lepiej pod nazwą rezydencji typu „motte” lub „motte and bailey”. Ten rodzaj budowli pojawia się na zachodzie Europy w IX wieku, po upadku Imperium Karolińskiego. Gródki stożkowate pełniły funkcje siedziby pomniejszego feudała. Były ściśle związane z ówczesnym systemem feudalnym, ponieważ przejście do systemu feudalnego umożliwiało rycerstwu i możnowładcom na zakładanie obronnych siedzib. Gródki stożkowate składały się z drewnianej wieży wybudowanej na specjalnie usypanym do tego celu kopcu, posiadały umocnienia drewniano-ziemne, rzadziej kamienne. Często budowane były z podgrodziem. Z czasem ich funkcje rezydencjalne przejęły dwory, a w zasadzie można również powiedzieć, że rezydencje typu „motte” to rodzaj wczesnego obronnego dworu. Trzeba również dopowiedzieć i podkreślić, że duża część badaczy uznaje gródki stożkowate za jeden z rodzajów zamków. W takim pojmowaniu definicji rezydencja typu „motte” jest po prostu jednym z typów konstrukcyjnych zamków.

XIX-wieczna grafika przedstawiająca rezydencję typu „motte” – Autor: Arcisse de Caumont

Rekonstrukcja rezydencji typu „motte” w Lütjenburg (Niemcy) – Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek

Zamki stanowią przykład budowli obronnych najbardziej kojarzonych z czasami średniowiecza. Budowane były od średniowiecza aż do wczesnej nowożytności. Podobnie jak rezydencje typu „motte and bailey” rozpowszechniły się w Europie po upadku Imperium Karolińskiego. Zamki zazwyczaj pełniły funkcje siedziby feudała lub monarchy. Przeważnie były to już budowle w pełni murowane (kamienne lub ceglane). Ich cechami wspólnymi były takie elementy jak: główna wieża, baszty, wieże bramne, dziedziniec i znajdujące się na nim zabudowania mieszkalne. A wszystko to otoczone murem obwodowym i fosą. Ciekawostka, 1/4 zamków w Polsce znajduje się na obszarze Dolnego Śląska. Rozwój broni palnej przyczynił się do głębokiej zmiany w sposobie budowy i użytkowania zamków. Same zamki były zaś często niszczone w czasie wojen lub po prostu rozbierane. Te, które miały więcej szczęścia, były przebudowywane do postaci rezydencji, w formie i funkcji bardziej zbliżonej ku pałacowi.

Rekonstrukcja średniowiecznego Zamku Grodno w Zagórzu Śl. – Autor: prof. Jerzy Rozpędowski

Ruiny Zamku Ogrodzieniec

Twierdza / Forteca

Kolejną grupę obiektów obronnych stanowią twierdze. Budowane były od końca średniowiecza aż do końca XIX wieku. Pełniły funkcje ufortyfikowanych obszarów (np. cytadela, klasztor, miasto). Z twierdzami najbardziej kojarzone są tzw. twierdze bastionowe. Do ich budowy przyczyniło się wynalezienie prochu i późniejszy rozwój broni palnej. Twierdze składały się z wałów ziemnych, rowów, bastionów i innych obiektów fortyfikacyjnych, na których umieszczano artylerię. Ostatecznie zaniechano ich używania po I wojnie światowej, choć niektóre obiekty były wykorzystywane również w późniejszych konfliktach np. Twierdza Modlin w czasie II wojny światowej (kampania wrześniowa).

Plan fortyfikacji Drezna z 1750 roku – Autor: Matthäus Seutter

Twierdza w Kłodzku – Foto: Michał Jabłoński

Dwór

Dwory budowane były od późnego średniowiecza aż do XX wieku. Choć można tu doszukiwać się ich jeszcze wcześniejszego używania, bo czym np. były podmiejskie wille Rzymian, jak nie rodzajem dworów? Dwory zastąpiły wcześniej funkcjonujące rycerskie rezydencje typu „motte”. W skrócie można określić je jako wiejskie domy szlachty. Ich funkcja obronna była znikoma. Dwór w XVII wieku był już budynkiem oddzielonym od zabudowań gospodarczych. W XIX wieku większość dworów była już murowana. Ciekawostka, na terenie Dolnego Śląska było około 400 dworów. W późniejszych wiekach dwory mogły być dalej rozbudowywane. W czasach PRLu wiele z nich uległo zrujnowaniu.

Zrekonstruowany dwór rodziny Mickiewiczów w Nowogródku (Białoruś)

Renesansowy Dwór Czarne w Jeleniej Górze

Pałac

Pałace to ostatnia i zarazem jedna z najpopularniejszych grup obiektów. Budowane są od II połowy XVII wieku aż do dziś. Choć również i tutaj można doszukać się ich protoplastów znacznie wcześniej, bo i nawet w starożytności. Pałace stanowią przykład budowli pełniących już tylko funkcje rezydencjalne, niemalże całkowicie pozbawione cech obronnych (z wyjątkiem obiektów typu „palazzo in fortezza”). Pałace budowane były jako okazałe rezydencje, często z przyległymi założeniami parkowymi. W Europie intensywny rozwój pałaców przypadł na czas baroku. Ciekawostka, na obszarze Polski znajduje się około 2800 pałaców, z czego 2000 pozostaje w ruinie.

Pałac w Rogalinie

Pałac Wojanów

Poradnik do ściągnięcia

Ten artykuł powstał na bazie artykułu z kwartalnika Archeologia Żywa nr 3 (69) 2018, autorstwa Radosława Biela, w którym autor podjął się próby usystematyzowania używanych definicji.

Poniżej autor artykułu przygotował również krótką ściągawkę, którą można swobodnie wykorzystywać i rozpowszechniać.

Zamek, pałac, a może twierdza? – Autor: Radosław Biel

Pobierz poradnik → link

Artykuł Zamek, gród, dwór, pałac, twierdza… Jak to wszystko rozróżnić? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek na Wzgórzu Krzywoustego

Naszą wycieczkę po zaginionych zamkach zaczynamy od Wzgórza Krzywoustego w Jeleniej Górze. To właśnie to miejsce było najczęściej łączone z legendarnym grodem, który miał być założony przez księcia Bolesława Krzywoustego. Niektórzy sugerowali istnienie tutaj grodziska jeszcze wcześniej, bo za czasów króla Bolesława Chrobrego. Współczesne badania archeologiczne nie potwierdziły jednak istnienia tak wczesnego założenia, potwierdziły jednak funkcjonowanie w tym miejscu późnośredniowiecznego zamku. Odnalezione zabytki (ceramika) pozwalają datować zamek nie wcześniej niż na 2. połowę XIII wieku. Bez wątpienia był to zamek książęcy, którego budowę moglibyśmy wiązać z czasem panowania księcia Bolesława Rogatki, Bernarda Lwóweckiego lub Bolka I Surowego. Pod koniec XIV wieku zamek został spalony, a następnie odbudowany. W czasie wojen husyckich prawdopodobnie był oblegany i uszkodzony. Jeleniogórski zamek przestał istnieć przed połową XV wieku, kiedy to mieszczanie postanowili rozebrać warownię, aby nie stanowiła więcej zagrożenia dla miasta. Obecnie na Wzgórzu Krzywoustego znajduje się wieża widokowa (często zwana „grzybkiem”). Z zamku zachowały się jeszcze dość dobrze widoczne pozostałości wałów.

W miejscu, gdzie kiedyś stał zamek, dziś znajduje się wieża widokowa

W terenie zachowały się dość dobrze widoczne pozostałości wałów

Na mapie LIDAR można dostrzec miejsce, gdzie dawniej stał zamek (strzałka), wokół dobrze widoczne pozostałości wałów – Źródło: Geoportal.gov.pl

Zamek na Kozińcu

Kolejny z naszych zaginionych zamków znajdował się na wzgórzu Koziniec (462 m n.p.m.). Był to niewielki średniowieczny zamek wzniesiony na granitowej kulminacji nieopodal średniowiecznego miasta Jeleniej Góry. W 1998 roku na miejscu zostały przeprowadzone badania archeologiczne przez Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Udało się odnaleźć liczne fragmenty ceramiki datowanej od XIV do XV wieku, kości zwierzęce, żużle szklane i metalowe przedmioty. Odsłonięto też niewielkie fragmenty murowanego zamku. Warownia była budowlą murowaną, której mury wkomponowano w kształt skały. Budowę zamku przypisuje się księciu Bolko I Surowemu. Warownia pełniła funkcje obserwacyjno-obronne na przedpolu Jeleniej Góry, kontrolując dostęp od wschodu do całej Kotliny Jeleniogórskiej. Przypuszczalnie zamek posiadał kontakt wzrokowy zarówno z zamkiem na Wzgórzu Krzywoustego, jak i z zamkiem Sokolec. W 1428 roku załoga opuściła i podpaliła zamek, prawdopodobnie z obawy przed jego wrogim przejęciem. W 1880 roku w miejscu zamku postawiono drewnianą, a następnie metalową wieżę widokową. Do dziś po wieży pozostały tylko schody, w których części stopni wykutych jest w skale. Być może pochodzą one ze średniowiecznego zamku.

Zamek na Kozińcu był wybudowany na skale, w miejscu jej najwyższej kulminacji prawdopodobnie stała wieża

Relikty zamkowych zabudowań – Foto: Jan Wieczorek

Rekonstrukcja wyglądu zamku na Kozińcu – Autor: Stanisław Firszt

Zamek w Borowym Jarze

Borowy Jar to obszar ciągnący się wzdłuż rzeki Bóbr od Jeleniej Góry w kierunku Siedlęcina. Okazuje się, że również i tutaj możemy doszukać się pozostałości średniowiecznego zamku. Warownia w Borowym Jarze położona była na stromym gnejsowym cyplu, który od trzech stron otaczany był przez wody płynącego Bobru. Obecnie w tym miejscu znajduje się Jezioro Modre, które powstało w wyniku budowy zapory na rzece. W latach 30. ubiegłego wieku odnaleziono fragmenty ceramiki i metalowe przedmioty. Kolejne prace w latach 90. potwierdziły istnienie w zachodniej części muru o długości 2 m i wysokości około 4 m. Odnaleziono również zabytki ruchome datowane na XIV i XV wiek. Zapewne funkcją zamku w tym miejscu było kontrolowanie drogi biegnącej do Jeleniej Góry. Istnienie zamczyska w Borowym Jarze łączone jest ze wzmiankami o obiekcie o nazwie Sechsstätteburg. Według zapisów kronikarza Johanna Daniela Hensela z końca XVIII wieku, zamek miał zostać zniszczony przez husytów 1427 roku. Po obiekcie zachowały się nieduże fragmenty zachodniego muru obwodowego.

Borowy Jar, miejsce, w którym dawniej stał średniowieczny zamek – Zaginione zamki Dolnego Śląska

W terenie można jeszcze odnaleźć niewielkie fragmenty zamkowych murów

Zamek w Borowym Jarze został wybudowany na skalnym cyplu w zakolu Bobru, na obrazie LIDAR widać jeszcze wyraźnie sztuczne odcięcie cypla (sucha fosa?) – Źródło: Geoportal.gov.pl

Rekonstrukcja wyglądu zamku w Borowym Jarze – Autor: Stanisław Firszt

Zamek Pieszyce-Rościszów

Na górze Forteczna (czasem określanej jako góra Grodzisko) w Górach Sowich, nieopodal Pieszyc, znajduje się jeden z bardziej zagadkowych obiektów w Sudetach. Powszechnie wszyscy kojarzymy średniowieczne murowane zamki i poprzedzające je grody. Jednak warownia na Fortecznej różniła się nieco od nich obu. Prawdopodobnie był to tzw. zamek typu przejściowego, budowla stanowiąca formę pośrednią między wczesnośredniowiecznym grodem, a późnośredniowiecznym zamkiem. Jeszcze nie w pełni murowany zamek, ale już nie gród. Zamek zbudowany został na planie trzech zachodzących na siebie okręgów z centralnym na samym środku wzniesienia. Przeprowadzone badania archeologiczne pozwoliły odkryć pozostałości murowanej zabudowy warowni. Zamek składał się z budynku mieszkalnego z piwnicą otoczonego murem obwodowym oraz budynku bramnego. Całość wzniesiona była z kamienia łamanego na zaprawie glinianej. Dodatkowo zamek zabezpieczony był wałami o konstrukcji skrzyniowej wypełnionych gliną i kamieniami. Ślady tych wałów są do dziś dobrze widoczne. Taka konstrukcja zamku każe doszukiwać się jego genezy w głębi XIII wieku, gdyż od końca tego stulecia zamki buduje się już powszechnie na zaprawie wapiennej. Słaba konstrukcja zapewne nie pozwoliła zamkowym murom przetrwać do naszych czasów.

Na górze Forteczna (czasem określanej jako góra Grodzisko) stał zamek typu przejściowego

W terenie dość dobrze widoczne są ślady dawnych wałów

Na LIDARze widać trzy zachodzące na siebie okręgi (pozostałości wałów), w tym miejscu dawniej znajdował się zamek – Źródło: Geoportal.gov.pl

Zamek na Ślęży

Masyw Ślęży już od wieków był górą owianą legendą i tajemnicą. Ślęża kojarzona jest zazwyczaj z miejscem pogańskiego kultu czy też słynnymi kamiennymi rzeźbami. Okazuje się, że na szczycie Ślęży znajdował się również średniowieczny zamek, częściowo w miejscu, gdzie dziś stoi nieduży kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Prowadzone kilkanaście lat temu badania archeologiczne pozwolił pod posadzką kościoła odkryć fragmenty zamkowych murów. Budowę warowni powszechnie przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi II Małemu w 1. połowie XIV wieku. W 1353 roku zamek został podarowany przez Bolka II królowi czeskiemu Karolowi IV (jako prezent ślubny). W czasie wojen husyckich obiekt został zdobyty i złupiony przez husytów. Ostatecznie zamek na Ślęży przestał istnieć w połowie XVI wieku, kiedy to w czasie burzy miała zawalić się zachowana do tego czasu zamkowa wieża.

Ślężański zamek znajdował się w miejscu, gdzie dziś stoi nieduży kościół

Odkryte relikty zamkowych murów w posadzce kościoła

Próba rekonstrukcji układu zamku w świetle badań archeologiczno-architekotnicznych z lat 1998-2004

Wyobrażenie (raczej fantastyczne) zamku na Ślęży ze starej niemieckiej pocztówki

Zamek na Ostrowie Tumski we Wrocławiu

Wrocław dawniej też posiadał swój własny zamek. I to nie jeden! Średniowieczny zamek, będący dawniej rezydencją książąt wrocławskich, znajdował się na wyspie na Ostrowie Tumskim. Początki wrocławskiego zamku sięgają II połowy XII wieku. Powszechnie uważa się, że inicjatorem budowy nowej okazałej siedziby na wrocławskiej wyspie był książę Bolesław Wysoki. Książę dużą część swojego życia spędził na zachodzie, zapewne chciał wykorzystać podpatrzone tam rozwiązania i nowinki. Za czasów kolejnych władców zamek był dalej rozbudowywany. Powoli kres jego historii następuje w XIV wieku, kiedy to teren przejmuje kapituła pobliskiej kolegiaty św. Krzyża. Duchowni zarządzali tym miejscem, aż do pruskiej sekularyzacji w 1810 roku. Z wrocławskiego zamku zachowała się tylko (w formie mocno zmienionej) zamkowa kaplica – dziś nieduży kościółek pw. św. Marcina. Ostatnio wizualizację 3D zamku na Ostrowie Tumskim przygotowało Śląskie Studio Architektury. Ich cyfrowy model wrocławskiego zamku załączam niżej.

Po zamku na Ostrowie Tumskim zachowała się tylko kaplica św. Marcina – Zaginione zamki Dolnego Śląska

Prowadzone w latach 50. badania archeologiczne pozwoliły odkryć relikty zamku, tu widoczna podstawa wieży – Źródło: polska-org.pl

Wizualizacja zamku na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu około 1300 roku – Autor: Śląskie Studio Architektury

W chwili, kiedy piszę ten artykuł, w krypcie kościoła św. Marcina na Ostrowie Tumskim zorganizowana jest wystawa pt. „Kaplica Henryka IV. Budowla Niezwykła.”. Wystawa prezentuje fragment historii zamku związany z budową kaplicy św. Marcina – jedynej zachowanej do dzisiejszych czasów budowli dawnego zamku na Ostrowie Tumskim. Termin wystawy: od 25.10.2018 r. do 01.06.2019 r.

Podziękowania

Specjalne podziękowania dla Wieży Książęcej w Siedlęcinie za pomoc w przygotowaniu artykułu. Obecnie w wieży prezentowana jest wystawa poświęcona już nieistniejącym zamkom z okolic Kotliny Jeleniogórskiej i Borowego Jaru, m.in. o niektórych obiektach wspominałem w tym artykule. Zachęcam do odwiedzenia!

Zamki Dolnego Śląska

Oczywiście wyżej wymienione obiekty to nie wszystkie już nieistniejące zamki Dolnego Śląska. Takich obiektów można by doszukać się w regionie znacznie więcej. Poniżej przedstawiam mapę z opisanymi wyżej miejscami.

Polecam również zerknąć na mapę wszystkich (prawie) dolnośląskich zamków.

Mapa zaginione zamki Dolnego Śląska

Artykuł Zaginione zamki Dolnego Śląska pochodzi z serwisu Eloblog.

Darmowe e-książki o Dolnym Śląsku

Postanowiłem stworzyć w jednym artykule zestawienie darmowych publikacji poświęconych Dolnemu Śląskowi. W trakcie poszukiwania materiałów związanych z regionem udało mi się natrafić na kilka darmowych i ciekawych pozycji. W większości są to książki związane z historią Dolnego Śląska, ale znalazły się również pozycje związane z innymi dziedzinami np. geologią. Większość z nich skupia się na konkretnym wybranym temacie. Wśród darmowych e-książek są publikacje zarówno popularnonaukowe, jak i publikacje stanowiące formę pracy naukowej. Z pewnością jednak pomogą one wzbogacić również ogólną wiedzę o Dolnym Śląsku.

Wszystkie niżej wzmiankowane darmowe e-książki zamieszczone są na innych serwisach. Podaję do nich tylko linki. Ufam, że wskazane pozycje zostały przez te serwisy udostępnione zgodnie z prawem i z poszanowaniem własności intelektualnych autorów tych publikacji.

Na razie zestawienie obejmuje tylko kilka pozycji. Z czasem, jeżeli pojawią się nowe darmowe publikacje, uzupełnię listę o nowe e-książki. Jeżeli posiadacie linki do innych darmowych publikacji zachęcam do pozostawienia informacji w komentarzu.

Lista publikacji:

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku

Publikacja poświęcona średniowiecznym zamkom wzniesionym na pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego.
Autor – Artur Boguszewicz
Link – www.bibliotekacyfrowa.pl

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku – Artur Boguszewicz

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz w Czechach

Publikacja poświęcona historii wybranych schronisk górskich w Karkonoszach i Górach Izerskich. Praca obejmuje zarówno znane i popularne schroniska jak np. Dom Śląski czy Strzechę Akademicką, jak i te schroniska, które już przestały istnieć.
Autor – praca zbiorowa, redakcja Ivo Łaborewicz
Link – docplayer.pl

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz w Czechach – Redakcja Ivo Łaborewicz

Przewodnik geoturystyczny po Karkonoskim Parku Narodowym

Przewodnik został wydany i opracowany przez Karkonoski Park Narodowy. W prosty i przystępny sposób opisuje historię geologiczną polskich Karkonoszy wraz w wybranymi geostanowiskami.
Autor – Roksana Knapik
Link – kpnmab.pl

Przewodnik geoturystyczny po Karkonoskim Parku Narodowym – Roksana Knapik

Karkonoski Park Narodowy

Monografia poświęcona Karkonoskiemu Parkowi Narodowemu. Rys historyczny, budowa geologiczna, klimat, świat zwierząt i roślin Karkonoszy.
Autor – Andrzej Raj, Roksana Knapik
Link – kpnmab.pl

Karkonoski Park Narodowy – Andrzej Raj, Roksana Knapik

Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku

Katalog poznanych dotąd krzyży i kapliczek pokutnych w województwie dolnośląskim i przyległych obszarach województw lubuskiego i opolskiego. Publika została przygotowana w formie przewodnika po tych niezwykłych zabytkach dawanego prawa.
Autor – Witold Komorowski
Link – kamienne-krzyze.dwspit.pl

Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku – Witold Komorowski

Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy

Książka, rozprawa habilitacyjna, poświęcona wrocławskim budynkom, które powstały według zasad lansowanych przez narodowy socjalizm. Katalog zawiera opisy obiektów istniejących, zniszczonych, a także pozostawionych w fazie planowania w czasach III Rzeszy. Publikacja odnosi się również do niektórych obiektów wybudowanych poza stolicą Dolnego Śląska.
Autor – Janusz L. Dobesz
Link – www.dbc.wroc.pl

Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy – Janusz L. Dobesz

Śmierć nieczysta na Śląsku

Studia nad obrządkiem pogrzebowym społeczeństwa przedindustrialnego. Autor publikacji omawia sposoby pochówku określonych grup osób, którym odmawiano pogrzebu w tradycyjny sposób, np. skazańcom, samobójcom, niechrzczonym, dzieciom, ofiarom zarazy. Publikacja prezentuje również wyniki badań archeologicznych.
Autor – Paweł Duma
Link – www.academia.edu

Śmierć nieczysta na Śląsku – Autor: Paweł Duma

Budynki i budowle dolnośląskich folwarków

Publikacja jest wynikiem wieloletnich obserwacji, jakie autorka prowadziła nad zabudowaniami wchodzącymi w skład dawnych założeń dworsko- oraz pałacowo-folwarcznych.
Autor – Renata Gubańska
Link – www.dbc.wroc.pl

Budynki i budowle dolnośląskich folwarków – Renata Gubańska

Architektura podziemi

Architektura podziemi, w tym również na podstawie wybranych obiektów na terenie Dolnego Śląska. Dawne kopalnie, grobowce, miejskie podziemia i obiekty o charakterze militarnym.
Autor – Marek W. Lorenc
Link – www.dbc.wroc.pl

Architektura podziemi – Marek W. Lorenc

Zwierzęta Karkonoszy

Świat zwierząt Karkonoszy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem gatunkowym. Jest to związane z występowaniem pięter roślinnych o odmiennym klimacie i z różnorodną mozaiką zbiorowisk flory.
Autor – Roman Rąpała
Link – kpnmab.pl

Zwierzęta Karkonoszy – Roman Rąpała

Artykuł Darmowe e-książki, które pomogą lepiej poznać Dolny Śląsk pochodzi z serwisu Eloblog.

Opactwo Cystersów w Krzeszowie

Początki historii Krzeszowa sięgają jeszcze czasów Piastów Śląskich. 8 maja 1242 roku księżna Anna, wdowa po Henryku II Pobożnym, przekazała benedyktynom z czeskich Opatovic miejsce w lesie o nazwie Grissobor, które mogli własnymi rękami wykarczować. Jednak z jakichś przyczyn benedyktyni opuścili podarowany teren i sprzedali posiadłości księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I Surowemu. 8 września 1292 roku książę Bolko I wystawił dokument fundacyjny dla opactwa cystersów, sprowadzając do Krzeszowa zakonników z Henrykowa. Cystersi otrzymali 200 dużych łanów wraz z wsiami, z których mogli pobierać czynsze. Uzyskali również liczne przywileje. Opactwo otrzymało wezwanie Gratia Sanctae Mariae – Łaski Najświętszej Maryi, a zakonnicy przystąpili do budowy kościoła i klasztoru. Książę Bolko I przeszedł do historii jako fundator opactwa. Po swojej śmierci jego ciało spoczęło w prezbiterium kościoła. W opactwie został pochowany także jego syn Bernard Świdnicki i wnuk Bolko II Mały. Tym samym świątynia stała się nekropolią dla linii książąt świdnicko-jaworskich.

Fundator opactwa książę Bolko I Surowy

Mijały kolejne lata, a opactwo w Krzeszowie zdobywało kolejne przywileje i pozyskiwało nowe posiadłości. Pierwszy kryzys przyniosła jednak reformacja, która doprowadziła do spadku powołań. W 1600 roku w klasztorze było zaledwie 12 zakonników. Szczególnie katastrofalny okazał się okres tzw. wojny trzydziestoletniej, w trakcie której opactwo zostało splądrowane i spalone przez Szwedów. Ponowny złoty okres dla klasztoru rozpoczął się z chwilą, kiedy to opatem został Bernard Rosa. Opat Rosa rozpoczął intensywną działalność kontrreformatorską, nawracając okoliczną ludność na katolicyzm. Nowy opat spłacił również długi opactwa, założył szkołę, rozpoczął remont gotyckiego kościoła, wybudował kalwarię i przeprowadził pierwszą barokizację założenia. W tamtym czasie krzeszowscy cystersi trudnili się różnorodną działalnością, od rolnictwa, poprzez rybołówstwo, tkactwo, skończywszy na kopalniach. Kolejnymi opatami, którzy złotymi zgłoskami zapisali się w historii Krzeszowa byli Dominik Geyer (twórca gospodarczej potęgi opactwa) i Innocenty Fritsch (budowniczy nowego kościoła klasztornego). To właśnie opatowi Fritschowi zawdzięczamy dziś współczesny barokowy wygląd opactwa w Krzeszowie. Zaraz po swojej elekcji podjął on decyzję o rozbiórce starego gotyckiego kościoła i budowy nowego, monumentalnego obiektu w nowej barokowej odsłonie. Ów barok, który dziś możemy podziwiać w Krzeszowie, był reakcją na protestantyzm. Swoim bogactwem i przepychem miał przyćmić protestanckie świątynie i przyciągnąć wiernych do wiary katolickiej.

Opactwo w Krzeszowie, miedzioryt z 1678 roku, na którym widać jeszcze stary gotycki kościół

Opaci Bernard Rosa (po lewej) i Innocenty Fritsch (po prawej)

Opactwo Cystersów w Krzeszowie na grafice z XIX wieku – W tle nowy barokowy kościół

Wybuch wojen śląskich zakończył okres prosperity opactwa w Krzeszowie. W ich wyniku większość Śląska została wchłonięta do Królestwa Prus. W 1810 roku decyzją króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III dobra cysterskie zostały zsekularyzowane, a ich majątki przejęte przez państwo. Decyzja władz pruskich dotyczyła również opactwa w Krzeszowie. Po ponad 500 latach działalności cystersi opuścili Krzeszów. Po zakończeniu I wojny światowej do Krzeszowa wprowadzili się benedyktyni, którzy zajmowali pocysterski zespół klasztorny aż do zakończenia II wojny światowej. Z chwilą nastania nowych polskich władz do klasztoru wprowadziły się siostry benedyktynki z Lwowa, a duszpasterstwo przejęli polscy księża. Współcześnie zespół pocysterski w Krzeszowie należy do diecezji legnickiej, jednocześnie nosząc oficjalną nazwę Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej.

Pocysterskie opactwo w Krzeszowie – Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej – Foto: Michał Jabłoński

Współcześnie pocysterskie opactwo w Krzeszowie jest jedną z najchętniej odwiedzanych atrakcji w regionie. Obiekt zaprasza do zwiedzania nie tylko pielgrzymów spragnionych doznań duchowych, ale i również zwykłych turystów pragnących zobaczyć perłę baroku położoną wśród sudeckich wzgórz. W samym opactwie do zwiedzania udostępnionych jest kilka miejsc.

Kościół Klasztorny – Bazylika Wniebowzięcia NMP

Dawniej główna świątynia klasztoru, barokowy kościół wzniesiony w latach 1728–1735. Nowa cysterska budowla stanęła na gruzach starej gotyckiej świątyni, która została rozebrana z polecenia opata Innocentego Fritscha. Kościół posiada układ halowo-emporowy. Bogato zdobione wnętrza, freski, rzeźby, obrazy – zachwycają i przyprawiają o zawrót głowy. Najbardziej charakterystycznym elementem budowli są dwie wieże o wysokości 71 metrów.

Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krzeszowie – Foto: Michał Jabłoński

Bazylika Wniebowzięcia NMP – Główny kościół pocysterskiego zespołu – Foto: Adrian Sitko

Barokowe, bogato zdobione wnętrze bazyliki – Foto: Adrian Sitko

Sklepienie bazyliki zdobią freski – Foto: Adrian Sitko

Wnętrze bazyliki – Foto: Adrian Sitko

Ołtarz – Foto: Adrian Sitko

W centralnej części ołtarza znajduje się ikona Łaska Świętej Maryi – Źródło: www.opactwo.eu

Widok w kierunku na wyjście i prospekt organowy – Foto: Adrian Sitko

Widok na wnętrze kościoła od strony organów – Foto: Adrian Sitko

Zabytkowe organy – Foto: Adrian Sitko

Dodatkową opcją zwiedzania bazyliki jest możliwość wejścia na jedną z wież. Z wieży możemy podziwiać okoliczny teren. Wchodząc na samą górę możemy zobaczyć niezwykle imponującą konstrukcję więźby dachowej, pod którą znajduje się sklepienie – to sklepienie, które jeszcze przed chwilą podziwialiśmy z dołu.

Wieże opactwa w Krzeszowie – Foto: Michał Jabłoński

Na górę wieży prowadzą kręte schody

Konstrukcja więźby dachu mansardowego

Do zwiedzania udostępnione są również podziemia bazyliki, w których możemy zobaczyć ślady dawnej gotyckiej świątyni.

Podziemia pocysterskiego opactwa w Krzeszowie – Foto: Adrian Sitko

Fragment udostępnionych podziemi pod bazyliką – Foto: Adrian Sitko

Podziemia pocysterskiego opactwa w Krzeszowie – Foto: Adrian Sitko

Kościół św. Józefa

Kolejnym kościołem udostępnionym do zwiedzania na terenie pocysterskiego opactwa jest kościół pw. św. Józefa. Barokowy kościół wybudowany został w latach 1690–1696 przez opata Bernarda Rosę. Pierwotnie świątynia również posiadała dwie wieże, ale uległy one zawaleniu w 1693 roku. Kościół służył jako świątynia parafialna dla ludności z okolic Krzeszowa. Również i w tym obiekcie znajdziemy wspaniały cykl fresków.

Kościół św. Józefa – Foto: Adrian Sitko

Kościół św. Józefa – Foto: Adrian Sitko

Wnętrze kościoła św. Józefa – Foto: Adrian Sitko

Sklepienie – Foto: Adrian Sitko

Mauzoleum Piastów Śląskich

Opactwo w Krzeszowie to nie tylko imponujące kościoły, ale i również miejsca związane z najważniejszą historią Dolnego Śląska. Tutaj bowiem w ufundowanym przez siebie klasztorze spoczął jeden z najpotężniejszych Piastów Śląskich – książę Bolko I Surowy (zm. 1301 r.). Jego ciało zostało złożone w prezbiterium pierwszej gotyckiej świątyni. Również w Krzeszowie zostali pochowani kolejni książęta. Jego synowie książę Bernard Świdnicki (zm. 1326 r.) i prawdopodobnie również książę Henryk I Jaworski (zm. 1346 r.). Ostatni z Piastów spoczął książę Bolko II Mały (zm. 1368 r.), który przeszedł do historii jako ostatni niezależny książę piastowski na terenie Śląska. Po zburzeniu starej gotyckiej świątyni ich szczątki zostały przeniesione do nowo wybudowanego przy barokowym kościele mauzoleum. Do naszych czasów zachowały się tylko sarkofagi Bolka I Surowego i Bolka II Małego.

Mauzoleum Piastów Śląskich (Świdnickich) w Krzeszowie – Foto: Adrian Sitko

Sarkofag księcia Bolka I Surowego

Sarkofag księcia Bolka II Małego

Muzeum – Dom Gościnny Opata

Na terenie pocysterskiego opactwa zorganizowano również muzeum. Znajduje się ono w dawnym domie gościnnym opata. W muzeum możemy zobaczyć zbiory związane z historią krzeszowskiego opactwa.

Muzeum – Dom Gościnny Opata – Foto: Adrian Sitko

Dom Gościnny Opata – Foto: Adrian Sitko

Góra i Kościół św. Anny

Wybierając się do Krzeszowa warto zwiedzić nie tylko teren klasztoru. Wokół opactwa znajdują się również inne miejsca warte odwiedzenia. Jednym z nich jest Góra Świętej Anny, na której na szczycie wybudowano kościół pw. św. Anny. Jest to również jeden z lepszych punktów widokowych na opactwo.

Kościół św. Anny

Widok na opactwo z Góry Świętej Anny

Betlejem i pawilon na wodzie

W niedalekiej odległości od opactwa ulokowany jest przysiółek Betlejem, w którym znajduje się letni pawilon na wodzie i kaplica betlejemska. Betlejem zostało wybudowane w latach 1674–1678 przez opata Bernarda Rossę. Sam pawilon na wodzie został ufundowany przez opata Innocentego Fritscha w 1732 roku. Pierwotnie pawilon był miejscem przeznaczonym dla opatów do modlitwy i kontemplacji.

Kaplica Groty Narodzenia Pańskiego

Letni pawilon na wodzie

Wnętrze pawilonu na wodzie pokrywają liczne malowidła

Kalwaria

Przy opactwie w Krzeszowie znajduje się również wybudowana z inicjatywy opata Bernarda Rosy kalwaria. Łącznie kalwaria składa się z 33 stacji, w większości w formie kapliczek. Dzieli się na dwie części: droga pojmania (stacje I–XV) i droga krzyża (stacje XVI–XXXIII). Pierwsza stacja znajduje się na parkingu przed głównym wejściem do opactwa. Swoją trasę pokonuje przez przysiółek Betlejem, gdzie również znajdują się kilka stacji.

Kalwaria w Krzeszowie

Jedna z kapliczek stacji – Stacja IX „Ciemnica”

Krzeszowska kalwaria łącznie składa się z 33 stacji

Schemat stacji kalwarii – Pierwsza stacja znajduje się na głównym parkingu przed wejściem do opactwa – Źródło: www.opactwo.eu

Szczegółowe informacje na temat zwiedzania pocysterskiego opactwa w Krzeszowie dostępne są na stronie www.opactwo.eu.

Więcej zdjęć na profilu Adrian Sitko – Fotografia.

Pocysterskie opactwo w Krzeszowie – Mapa

Artykuł Opactwo w Krzeszowie – Perła baroku ukryta wśród sudeckich wzgórz pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek w Pińczowie

Początki historii pierwszego murowanego Zamku w Pińczowie sięgają przełomu XIV/XV wieku. W latach 20. XV wieku zamek został kupiony przez biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego. Nowi właściciele w miejscu starego zamku wznoszą nowy obiekt, którego budowa – według Jana Długosza – miała trwać aż 30 lat. W drugiej połowie XVI wieku zamek stał się własnością rodu Myszkowskich, którzy dokonali przebudowy obiektu, nadając mu charakter późnorenesansowej rezydencji. W czasie potopu szwedzkiego zamek został zajęty przez wojska króla Karola X Gustawa. Z tego też okresu pochodzą szwedzkie ryciny, które w dużym stopniu posłużyły do stworzenia komputerowej wizualizacji zamku. Ostatecznie Zamek w Pińczowie przestał istnieć pod koniec XVIII, kiedy został rozebrany przez ostatnich właścicieli.

Zamek w Pińczowie na szwedzkiej rycinie z 1657 roku – Autor: Erik Dahlbergh

Wizualizacja Zamku w Pińczowie

Zapraszam do oglądania niezwykle szczegółowej wizualizacji Zamku w Pińczowie stworzonej przez Mateusza Staniszewa. Prace nad przygotowaniem rekonstrukcji zamku trwały ponad dwa lata. Ich wynikiem jest stworzenie 21 fotorealistycznych grafik ukazujących cały Pińczowski Zespół Zamkowy w różnych ujęciach. Oprócz samego głównego zamku wizualizacja uwzględnia również reprezentacyjne przedzamcze, zwierzyniec, ogród, baszty i fortyfikacje. Stworzone grafiki zostały przekazane do Muzeum Regionalnego w Pińczowie. Tak oto autor sam pisze o swoim projekcie:

„Poprzez ten projekt chciałem m.in. odświeżyć pamięć o tej budowli, i sprawić, że być może teren doczeka się ciekawych planów rewitalizacyjnych i kompleksowych badań archeologicznych, które do tej pory objęły zaledwie 10% całego terenu. A także wzbogacić kolekcję Muzeum o takie dodatkowe materiały.”

Wizualizacja Zamku w Pińczowie – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Po rozbudowach zespół zamkowy zajmował spory teren – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Wizualizacja Zamku w Pińczowie – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Zamek w Pińczowie – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Zamek w Pińczowie – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Wizualizacja Pińczowski Zespół Zamkowy – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Zamek w Pińczowie – Autor: Mateusz Staniszew

↑ DUŻA ROZDZIELCZOŚĆ ↑

Więcej zdjęć, a także szczegółowe informacje dotyczące projektu znajdują się na stronie www.zamekpinczow.pl.

Autorem wszystkich grafik jest Mateusz Staniszew.

Artykuł Komputerowa rekonstrukcja Zamku w Pińczowie pochodzi z serwisu Eloblog.

10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku

Zazwyczaj na moim blogu piszę o niezwykłych budowlach, które możemy spotkać na naszych szlakach turystycznych. Dziś przygotowałem artykuł nieco inny. Również związany z niezwykłymi obiektami, ale tymi, które nigdy nie zostały wybudowane. Okazuje się, że niezrealizowane plany nie są tylko domeną powojennej historii Polski. Oto 10 różnych niewybudowanych obiektów na terenie Dolnego Śląska. Większość z nich pochodzi ze stolicy Śląska – Wrocławia. Nie ma się czemu dziwić. To właśnie tu, w tym najważniejszym śląskim mieście, lansowano odważne projekty budowlane.

1. Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego

Pierwsza z budowli w zasadzie nie należy do obiektów niezrealizowanych, ale raczej do obiektów nigdy nieukończonych. Mowa jest o barokowym, monumentalnym Gmachu Głównym Uniwersytetu Wrocławskiego. Prace przy budowie obiektu rozpoczęły się w 1728 roku. Według pierwotnych projektów budynek miał się składać z dwóch skrzydeł o tej samej długości. Każde skrzydło miało mieć swoją własną wieżę, a po środku miała znajdować się główna trzecia najwyższa strzelista wieża. Po czterech latach od rozpoczęcia budowy zachodnie skrzydło było już ukończone. Dalszą budowę gmachu przerwał wybuch wojen śląskich. Po ich zakończeniu Śląsk znalazł się w rękach Prusaków, a dalszy rozwój uniwersytetu został zaniechany. Z trzech zaplanowanych wież ukończono tylko jedną, zwaną dziś Wieżą Matematyczną. Nie udało się ukończyć także w całości skrzydła wschodniego.

Tak miał wyglądać Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego – Źródło: dolny-slask.org.pl

A tak współcześnie wygląda wybudowana część gmachu

2. Niezrealizowane koncepcje Mostu Grunwaldzkiego

Most Grunwaldzki, dawniej zwany Kaiserbrücke, to jeden z najbardziej charakterystycznych mostów Wrocławia. W zasadzie można go śmiało nazwać jednym z symboli tego miasta. Wielokrotnie jego wizerunek był umieszczany i powielany na zdjęciach promujących Wrocław. Mało osób jednak wie, że charakterystyczną bryłę Mostu Grunwaldzkiego mogła zastąpić zupełnie inna konstrukcja. Wśród archiwalnych szkiców zachowało się kilka koncepcji budowy Mostu Grunwaldzkiego, prezentujących budowlę w odmiennej formie. Dwie z tych niezrealizowanych budowli zamieszczam poniżej. Ostatecznie wybrano jednak inny, dobrze nam znany projekt mostu, a jego budowę ukończono w 1910 roku.

Jedna z niezrealizowanych koncepcji Mostu Grunwaldzkiego – Źródło: dolny-slask.org.pl

Kolejna z niezrealizowanych koncepcji Mostu Grunwaldzkiego – Źródło: dolny-slask.org.pl

3. Wieżowiec na Rynku we Wrocławiu

Wrocławski Rynek to jedno z najpopularniejszych miejsc we Wrocławiu. To również jeden z największych średniowiecznych placów targowych w Europie. Mało osób jednak wie, że w latach 20-tych XX wieku planowano na środku Rynku we Wrocławiu wybudować wieżowiec. A wszystko to za sprawą wizji znanego i cenionego wrocławskiego architekta – Maxa Berga. Max Berg zasłynął przede wszystkim jako projektant modernistycznej Hali Stulecia we Wrocławiu, która dziś wpisana jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Berg przez wiele lat (1909–1924) pełnił również funkcję miejskiego architekta we Wrocławiu. Na fali swojego zafascynowania wieżowcami i modernizmem architekt przedłożył koncepcje budowy kilku żelbetowych wieżowców we Wrocławiu. Jeden z nich miał się znaleźć w samym ścisłym centrum miasta, na rynku. Do realizacji tych planów jednak nie doszło. Pozostały jednak po pomyśle odważne szkice Berga.

Szkic projektu wieżowca na Rynku we Wrocławiu, w lewym dolnym rogu widać Stary Ratusz – Źródło: dolny-slask.org.pl

Kolejny szkic wieżowca na Rynku, tym razem od południowej strony – Źródło: dolny-slask.org.pl

4. Wieżowiec na pl. Powstańców Warszawy we Wrocławiu

Koncepcja budowy wieżowca na Rynku we Wrocławiu to nie jedyny pomysł Maxa Berga. Równie monumentalne wieżowce miały się znaleźć również w innych częściach miasta. Budowę jednego z nich Max Berg zaproponował nad Odrą, tuż obok Mostu Grunwaldzkiego. Dziś w tym miejscu, przy placu Powstańców Warszawy (dawniej Lessing Platz), znajduje się charakterystyczny budynek Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego. Został on jednak wybudowany znacznie później. Wcześniej w wizji Maxa Berga miał w tym miejscu stanąć potężny, modernistyczny gmach, który swoimi rozmiarami przyćmiłby okoliczne budynki. Również i ta koncepcja Berga nie znalazła poparcia, a sam architekt wkrótce w atmosferze lekkiego skandalu zrezygnował z pełnionej funkcji miejskiego architekta. Jeden z internautów przygotował ciekawą wizualizację śmiałych planów Maxa Berga. Zamieszczam ją również poniżej.

Szkic wieżowca na pl. Powstańców Warszawy we Wrocławiu – Źródło: dolny-slask.org.pl

5. Zapora wodna Wałbrzych-Konradów

Końcówka XIX wieku to czas wielkich powodzi, które nawiedzają Dolny Śląsk. Ich katastrofalne skutki (zwłaszcza powódź z 1897 roku) były impulsem do wdrożenia ambitnego programu przeciwpowodziowego w Sudetach. Ważnym elementem działań przeciwpowodziowych była budowa nowoczesnych zapór wodnych, które mogłyby łagodzić skutki gwałtownych opadów, ale i również ujarzmiać moc zgromadzonej wody, przekształcając ją w energię elektryczną. Zbiorniki powstałe ze spiętrzonej wody mogły również pełnić funkcje retencyjne. Do sztandarowych inwestycji z tego okresu należą m.in. zapory w Pilchowicach, Leśnej i Zagórzu Śląskim. Okazuje się, że Niemcy planowali wybudować również kolejne zapory w Sudetach. Oto projekt jednej z nich, zlokalizowanej w Górach Wałbrzyskich, nazwanej zapora Wałbrzych-Konradów. Budowa tego zbiornika jednak nigdy nie została rozpoczęta.

Więcej informacji na temat tej budowli, a także dokładniejsze plany są na serwisie dolny-slask.org.pl.

Plany niezrealizowanej zapory i zbiornika Wałbrzych-Konradów (Waldenburg-Konradswaldau) – Źródło: dolny-slask.org.pl

Plany niezrealizowanej zapory i zbiornika Wałbrzych-Konradów (Waldenburg-Konradswaldau) – Źródło: dolny-slask.org.pl

6. Autostrada Wrocław-Wiedeń

Budowa sieci nowoczesnych autostrad w III Rzeszy, tzw. Reichsautobahn, była jednym z głównych i prestiżowych zadań realizowanych po dojściu do władzy przez nazistów. Liczby są imponujące i mówią same za siebie. W ciągu kilku lat (1933–1939) wybudowano około 4 tys. km autostrad. Po wybuchu wojny tempo budowy nowych autostrad znacznie spadło, jednak wciąż planowano realizacje kolejnych, nowych inwestycji. Zwłaszcza, że zwiększeniu uległo terytorium III Rzeszy (np. poprzez Anschluss Austrii), co oznaczało konieczność skomunikowania nowych terenów. W takich okolicznościach powstał pomysł budowy autostrady Wrocław-Wiedeń (Breslau-Wien). Na temat historii budowy tej autostrady pisałem już we wcześniejszym artykule. Najbardziej zaawansowane prace były prowadzono na Morawach. Na terenie Dolnego Śląska pomysł nie wyszedł poza fazę deski kreślarskiej.

Plan przebiegu autostrady w lepszej rozdzielczości dostępny jest na serwisie dolny-slask.org.pl.

Planowany przebieg autostrady Wrocław-Wiedeń na terenie Dolnego Śląska – Źródło: dolny-slask.org.pl

7. Pałac Kultury i Nauki we Wrocławiu

Okazuje się, że nie tylko Niemcy w dwudziestoleciu międzywojennym mieli wizje wznoszenia monumentalnych budowli w centrum Wrocławia. Podobne koncepcje pojawiały się również po wojnie, zwłaszcza wtedy, kiedy to w wyniku działań wojennych wiele zniszczonych miejsc czekało na nowe zagospodarowanie. Jednym z takich miejsc był obszar wokół placu Grunwaldzkiego, gdzie Niemcy w czasie wojny zorganizowali prowizoryczne lotnisko. To właśnie na placu Grunwaldzkim pojawił się pomysł budowy monumentalnego pałacu w stylu socrealistycznym, żywo przypominającym Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Koncepcje budowy takiego pałacu-wieżowca przygotował architekt Tadeusz Teodorowicz-Todorowski. Wrocławski Pałac Kultury i Nauki, choć dumnie prezentowany w postaci makiet na pierwszomajowych pochodach, nie miał szans na realizację. Pomysł więc zaniechano, myślę, że tym razem z korzyścią dla miasta.

Więcej zdjęć projektu dostępnych jest na serwisie dolny-slask.org.pl.

Wizja wrocławskiego Pałacu Kultury i Nauki, po lewej stronie widoczny jest Most Grunwaldzki – 10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku

8. Nieukończona elektrownia szczytowo-pompowa w Młotach

W latach 70-tych we wsi Młoty niedaleko Bystrzycy Kłodzkiej ruszyła budowa tzw. elektrowni szczytowo-pompowej. Konstrukcji bliźniaczo podobnej do Elektrowni Porąbka-Żar w województwie śląskim. Głównymi elementami elektrowni miały być dwa zbiorniki położone na różnych wysokościach: dolny i górny. Dolny zbiornik powstałby w wyniku budowy zapory na rzece Bystrzyca. Po spiętrzeniu wód rzeki miano zalać wieś Młoty i w ten sposób stworzyć sztuczny zbiornik. Budowę drugiego, górnego zbiornika, zaplanowano wyżej na sąsiednim szczycie. Oba zbiorniki byłyby ze sobą połączone sztolniami (upadowymi), przez które woda byłaby na przemian pompowana i spuszczana, tym samym magazynując i generując energię. Tyle w teorii. Budowa elektrowni nigdy nie została jednak ukończona, pomimo tego, iż część prac górniczych została już wykonana. Wydrążona została już sztolnia obiegowa, którą miano puścić nurt rzeki. W górze Zamkowa Kopa zaczęto drążyć sztolnie łączące oba zbiorniki. Przygotowano również teren pod budowę zapory. Budowa elektrowni została wstrzymana w latach 80-tych. Choć co jakiś czas pojawiają się informacje o wznowieniu budowy, jej realizacja wciąż pozostaje zawieszona w próżni.

Plany budowy zbiorników elektrowni znajdują się pod tym linkiem.

Plan budowy elektrowni szczytowo-pompowej w Młotach naniesiony na współczesne zdjęcie satelitarne Google Maps

Ukończona sztolnia obiegowa elektrowni w Młotach – 10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku

9. Pierwsze plany Sky Towera

Koniec końców Wrocław doczekał się swojego nowoczesnego wieżowca z prawdziwego zdarzenia. Budowę pierwszego drapacza chmur podjął się wrocławski biznesmen Leszek Czarnecki. Wieżowiec miał stanąć na miejscu ówcześnie najwyższego wrocławskiego budynku – Poltegoru. Po rozbiórce Poltegoru prace nad budową drapacza chmur ruszyły już pod koniec 2007 roku. Sky Tower – bo taką nazwę otrzymał – był reklamowany jako najwyższy budynek w Polsce. Swoją wysokością miał zdetronizować Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Jednakże kryzys finansowy w 2008 roku, a także nieporozumienia z pierwszym projektantem budowli, doprowadziły do zmiany koncepcji i przeprojektowania Sky Towera. Nie tylko obniżono wysokość budynku, ale i również zmieniono zasadniczo jego formę. Poniżej zamieszczam jedną z pierwszych, niezrealizowanych wizji Sky Towera. Czy w takiej formie byłby on lepszy od zrealizowanej fallicznej budowli? To już oceńcie sami.

Wizualizacja pierwszej koncepcji Sky Towera we Wrocławiu

10. Kopalnia odkrywkowa pod Legnicą

Nie wszyscy wiedzą, że w okolicach Legnicy znajduje się prawdziwy skarb. To ogromne złoża węgla brunatnego, jedne z największych złóż w Europie, których zasoby szacowane są na 5,5 mld ton. Od dłuższego czasu trwa dyskusja nad rozpoczęciem eksploatacji tych złóż. Pod uwagę brane są różne metody eksploatacji, jednak najczęściej mówi się o metodzie odkrywkowej. To oczywiście wiązałoby się ze znaczną ingerencją w środowisko naturalne, wymagałoby także przesiedlenia okolicznej ludności. Nie dziwi więc fakt, że budowa kopalni odkrywkowej spotkała się ze sporym sprzeciwem mieszkańców. Pomysł pozostaje więc wciąż w sferze planów i koncepcji. Ciekawe czy zmieni się to w momencie, kiedy obecnie eksploatowane złoża węgla brunatnego zaczną się kurczyć, gdy jednocześnie Polska wciąż nie będzie w stanie korzystać z alternatywnych źródeł energii.

Planowany obszar działalności kopalni odkrywkowej: kolor czerwony – obszar odkrywki, kolor szary – miejsca na zwałowiska

Artykuł 10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.