Zapraszam do przeczytania artykułu przygotowanego specjalnie z okazji tegorocznego Dnia Kobiet. Moja subiektywna lista 10 pań, które w sposób szczególny zapisały się w historii Dolnego Śląska, a także przyległej do niego ziemi kłodzkiej. Nie ma wśród nich wspólnego mianownika. Niektóre z pań urodziły się poza Dolnym Śląskiem, ale los sprawił, że swoje dorosłe życie związały właśnie z tym regionem. Inne z pań były rodowitymi Dolnoślązaczkami lub wychowały się na Dolnym Śląsku. Choć swoje dorosłe życie związały z innymi miejscami, to ich dokonania i sława każą umieścić je wśród znanych osób pochodzących z Dolnego Śląska. Choć lista jest krótka, zaskakuje jej różnorodność, a czasem wręcz biegunowa odmienność postaci. Nie wszystkie z nich historia oceniła pozytywnie. Niektóre z pań po latach zostały uznane za święte, dokonania innych zaś budziły mieszane uczucia.

Jadwiga Śląska (około 1178–1243) – święta, patronka Śląska

Jadwiga Śląska, późniejsza święta, urodziła się między 1178 a 1180 rokiem w Andechs. W wieku około 12 lat została wydana za mąż za jednego z najpotężniejszych śląskich książąt piastowskich – Henryka I Brodatego. Za swojego życia zasłynęła niezwykłą wręcz religijnością – a co za tym idzie – również ascetycznym sposobem życia. Do legend przeszły opowieści o tym, jak Jadwiga z premedytacją chodziło boso, a kiedy jej mąż zwrócił uwagę, że powinna nosić buty, posłusznie przewiesiła je sobie sznurkiem przez szyje, dalej krocząc na bosaka. Jadwiga wraz z mężem była fundatorką na terenie Dolnego Śląska licznych kościołów. Prowadziła także działalność dobroczynną na rzecz swoich najuboższych poddanych. Po śmierci męża zamieszkała w ufundowanym przez siebie i Henryka klasztorze cysterek w Trzebnicy. Również tam została pochowana w 1243 roku. Po jej śmierci rozpoczął się jej kult na terenie Śląska. Jadwiga została kanonizowana w 1267 roku. Obecnie jest jedną z patronek Polski i patronką całego Śląska.

Anna Świdnicka (1339–1362) – królowa Czech, cesarzowa rzymska

Anna Świdnicka nie należy do szczególnie sławnych historycznych postaci w Polsce. Natomiast jej rozpoznawalności jest zgoła odmienna za naszą południową granicą. Jako królowa Czech i cesarzowa rzymska jest zdecydowanie bardziej rozpoznawalna w Czechach. Anna była córką Henryka II świdnickiego i bratanicą księcia świdnicko-jaworskiego Bolka II Małego, który był ostatnim niezależnym księciem piastowskim na terenie całego Śląska. W ramach układu Bolka II z królem Czech Karolem IV Luksemburskim, jego bratanica miała być wydana za mąż za syna króla czeskiego Wacława. Wacław jednak przedwcześnie zmarł i Anna ostatecznie wyszła za mąż za już podstarzałego i owdowiałego Karola IV. Tym samy stając się królową Czech i cesarzową Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Żadna inna z kobiet urodzonych na Dolnym Śląsku nie dostąpiła takich zaszczytów. Anna Świdnicka zmarła w 1362 roku, w wieku zaledwie 23 lat. Pochowana została w katedrze św. Wita w Pradze.

Maria Cunitz (1610–1664) – śląska astronom

Maria Cunitz urodziła się w 1610 roku w Świdnicy. Pochodziła z mieszczańskiej rodziny Cunitzów, dzięki czemu już jako dziecko mogła otrzymać staranne wykształcenie (podobno władała aż siedmioma językami). W wieku 19 lat wyszła za mąż za matematyka i astronoma Eliasa von Löwena. To dzięki niemu skupiła swoje zainteresowania właśnie na astronomii. Wraz ze swoim mężem mieszkała i prowadziła obserwację nieba w kamienicy „Pod Złotym Chłopkiem” na świdnickim rynku. W 1650 roku w Oleśnicy wydała swoje najważniejsze życiowe dzieło pt. Urania propitia, będące formą tablic astronomicznych i próbą upowszechnienia wiedzy o prawach ruchu planet. To 552-stronicowe dzieło, napisane w dwóch językach, przyniosło jej prawdziwą światową sławę. Zmarła w 1664 roku w Byczynie na Górnym Śląsku. Dziś ławeczka z jej rzeźbą znajduje się na świdnickim rynku.

Fryderyka von Reden (1774–1854) – arystokratka

Hrabina Fryderyka von Reden należała to tych słynnych kobiet, które swoje piętno szczególnie odcisnęły w Kotlinie Jeleniogórskiej. Urodziła się w 1774 roku w Wolfenbüttel. Jeszcze jako dziecko poznała swojego przyszłego męża Fryderyka Wilhelma von Reden. W 1802 roku pobrali się i zamieszkali razem w Bukowcu niedaleko Jeleniej Góry. Jej mąż pełnił wówczas funkcję dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego w Królestwie Prus. Fryderyka przekształciła majątek w Bukowcu w piękną rezydencję, stającą się wzorem dla innych arystokratów. Poświęciła się również działalności charytatywnej i mecenatowi sztuki. To z jej inicjatywy sprowadzono do Mysłakowic dyskryminowanych protestantów z Tyrolu. Doprowadziła również do ulokowania kościółka Wang w Karpaczu, przywiezionego pierwotnie z Norwegii do berlińskich muzeów. Zmarła w 1854 roku, pochowana została w rodzinnym mauzoleum w Bukowcu.

Marianna Orańska (1810–1883) – posiadaczka ziemska

Marianna Orańska była córką króla Niderlandów Wilhelma I Orańskiego. Urodziła się w 1810 roku w Berlinie. Z powodu wojen napoleońskich jej rodzina przebywała wówczas na terytorium Królestwa Prus. W 1837 roku odziedziczyła majątek w Kamieńcu Ząbkowickim, gdzie przeniosła się wraz mężem Albrechtem Pruskim. To właśnie z jej inicjatywy rozpoczęto budowę pięknego neogotyckiego pałacu w Kamieńcu. Marianna zaczęła również szybko powiększać odziedziczone dobra, nabywając nowe tereny w Górach Bardzkich i Masywie Śnieżnika (tzw. klucz stroński). Stając się tym samym jednym z największych posiadaczy ziemskich na ziemi kłodzkiej. Jej działalność znacznie zaktywizowała gospodarczo region, m.in. zagospodarowując rozległe kompleksy leśne. W pobliżu Stronia Śląskiego założyła kamieniołom białego marmuru, który na jej cześć został nazwany Białą Marianną. Marianna Orańska poświęcała się również działalności charytatywnej. Zmarła w 1883 roku, pochowana została w Erbach w Nadrenii.

Daisy von Pless (1873–1943) – arystokratka

Daisy, czyli Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, urodziła się w 1873 roku w Walii. W 1891 roku poślubiła znacznie od siebie starszego księcia pszczyńskiego, dziedzica ogromnej fortuny Hochbergów, Jana Henryka XV. Po ślubie zamieszkali razem w Zamku Książ. Małżeństwo Daisy było zaaranżowane i nieszczęśliwe. Ona młoda Angielka, wychowana na wyspach, nie pasowała do sztywnej pruskiej etykiety. W czasie I wojny światowej zaciągnęła się do pracy w Czerwonym Krzyżu jako pielęgniarka. Losy jej burzliwego małżeństwa opisywała cała europejska prasa, niczym współczesnych celebrytów. Niekochana, w poczuciu odrzucenia, szukała szczęścia poświęcając się działalności charytatywnej i społecznej. Przez wałbrzyszan została zapamiętana jako ciepła i życzliwa osoba, pochylająca się zawsze nad sprawami potrzebujących i słabszych mieszkańców Wałbrzycha. Wybuch II wojny światowej zastał ją na Książu, skąd została eksmitowana w 1941 roku. Zmarła w 1943 roku, pochowana została w mauzoleum przy Zamku Książ. W obawie przed splądrowaniem przez Armię Czerwoną jej ciało było kilkukrotnie przenoszone. Ostatecznie nie wiadomo, gdzie znalazło się miejsce jej ostatniego spoczynku.

Edyta Stein (1891–1942) – święta, patronka Europy

Edyta Stein urodziła się w 1891 roku we Wrocławiu. Była Żydówką pochodzącą z wielodzietnej rodziny wrocławskiego handlarza. We Wrocławiu wychowała się i uczęszczała do szkoły, również tu podjęła studia. Studiowała germanistykę, historię i psychologię. W czasie I wojny światowej pracowała jako sanitariuszka Czerwonego Krzyża. W 1916 roku obroniła doktorat z filozofii. W latach 20. nastąpiła u niej diametralna przemiana duchowa. Choć jeszcze jako nastolatka deklarowała się jako ateistka, ostatecznie konwertowała na katolicyzm, przyjęła chrzest i komunię świętą. Po dojściu narodowych socjalistów do władzy wstąpiła do klasztoru sióstr karmelitanek w Kolonii, przyjmując imię zakonne Teresa Benedykta od Krzyża. Po wzmożeniu się represji przeciwko Żydom schroniła się w Holandii, gdzie w 1942 roku została wraz z siostrą aresztowana, wywieziona do KL Auschwitz-Birkenau i zagazowana. Zapamiętana została jako jedna z największych intelektualistek i filozofów XX wieku. W 1998 roku została kanonizowana, a papież Jan Paweł II ogłosił ją patronką Europy.

Hanna Reitsch (1912–1979) – pilotka doświadczalna

Hanna Reitsch urodziła się w 1912 roku w Jeleniej Górze. W wieku 19 lat zapisała się na kurs pilotażu organizowany w szkole szybowcowej w pobliskim Jeżowie Sudeckim. Swoje pierwsze kroki w lotniczym fachu stawiała na Górze Szybowcowej. Już wówczas dała się poznać jako osoba obdarzona niezwykłym talentem i intuicją lotniczą. Na szybowcu Grunau Baby nad Karkonoszami ustanowiła rekord długości i wysokości lotu. Jako pierwsza kobieta w historii przeleciała szybowcem nad Alpami. W latach 30. rozpoczęła pracę w instytucie szybownictwa DFS, testując jako pilot doświadczalny nowe rozwiązania. Jej prawdziwa kariera rozwinęła się jednak w czasie II wojny światowej, kiedy to jako pilot DFS miała okazję testować jedne z najnowocześniejszych konstrukcji lotniczych opracowanych w III Rzeszy, m.in. rakietoplany Me-163 i załogowe wersje latających bomb V-1. Była zagorzałą nazistką. Zasłynęła próbą ratowania Adolfa Hitlera, przelatując pod koniec wojny samolotem do oblężonego Berlina. Po wojnie dostała się do amerykańskiej niewoli. Była jednym z najzdolniejszych pilotów XX wieku. Ustanowiła ponad 40 rekordów wysokości i długości trwania lotu, zarówno za sterami szybowców jak i samolotów. Zmarła w 1979 roku, pochowana została w Salzburgu.

Wanda Rutkiewicz (1943–1992) – himalaistka

Kolejna ze słynnych kobiet nie mieszkała całe życie na Dolnym Śląsku, ani nie była rodowitą Dolnoślązaczką. Jednak fakt, że młodość spędziła na Dolnym Śląsku, regionie otulonym od południa górami, zaważył na jej przyszłym życiu. Wanda Rutkiewicz, z domu Błaszkiewicz, urodziła się w 1943 roku w Płungianach na Litwie. Po II wojnie światowej wraz z rodzicami zamieszkała we Wrocławiu, gdzie uczęszczała do lokalnego liceum. Studia ukończyła w wieku 22 lat na Politechnice Wrocławskiej, na dawnym Wydziale Łączności. W 1961 roku jej kolega ze studiów, Bogdan Jankowski, zabrał ją na wypad w Rudawy Janowickie. To właśnie w Rudawach Janowickich, na skałkach Gór Sokolich, przyszła himalaistka stawiała swoje pierwsze kroki w wspinaczce. Później przyszła pora na znacznie bardziej trudniejsze góry. Ostatecznie niepozorne kroki stawiane w Rudawach zaprowadziły ją w najwyższe góry świata – Himalaje. Wanda Rutkiewicz należała to jednych z najwybitniejszych himalaistek. W 1973 roku jako trzecia kobieta na świecie, pierwsza Europejka i pierwszy Polak stanęła na szczycie Mount Everestu. Również jako pierwszy Polak w 1986 roku zdobyła K2. Łącznie zdobyła aż osiem z czternastu ośmiotysięczników. Zginęła w 1992 roku zdobywając Kanczendzongę w Himalajach. Jej ciała nigdy nie odnaleziono.

Violetta Villas (1938–2011) – śpiewaczka, artystka estradowa

Violetty Villas przedstawiać w zasadzie nie trzeba, to prawdziwa ikona i legenda polskiej muzyki. Utalentowana, obdarzona niezwykłym głosem, zyskała sławę na całym świecie. Urodziła się w 1938 roku w Heusy w Belgii, gdzie jej ojciec pracował jako górnik. Bardziej niż z historycznym obszarem Dolnego Śląska związana była z ziemią kłodzką, a dokładniej z Lewinem Kłodzkim, gdzie po zakończeniu wojny przeniosła się wraz z rodziną. Burzliwa kariera, liczne występy estradowe i trasy koncertowe na całym świecie sprawiły, że na wiele lat opuściła swój rodzinny dom. Przez długi czas mieszkała w podwarszawskiej Magdalence. W 1998 roku wróciła z powrotem do Lewina Kłodzkiego. Znana była ze swojej dobroczynności na rzecz zwierząt. W swoim domu założyła schronisko pod nazwą „Moi bracia mniejsi”, gdzie udzielała schronienia licznym psom i kotom. Powrót do Lewina Kłodzkiego, gwiazdy takiego kalibru, wiązał się z nadzieją na promocję tej małej miejscowości położonej niemal na skraju Polski. Była jej honorowym obywatelem. Od tej pory, przejeżdżając pod charakterystycznym wiaduktem w Lewinie, mówiło się „O! Tu obok jest dom słynnej Violetty Villas!”. Zmarła w 2011 roku w Lewinie Kłodzkim, pochowana została na Powązkach w Warszawie.

Artykuł 10 słynnych kobiet związanych z Dolnym Śląskiem pochodzi z serwisu Eloblog.

Hanna Reitsch – Pilotka z Jeleniej Góry

Hanna Reitsch urodziła się 29 marca 1912 roku w Jeleniej Górze (niem. Hirschberg), w mieście położonym na Dolnym Śląsku u stóp Karkonoszy. Młoda Hanna wieku 19 lat zapisała się na pierwszy kurs pilotażu organizowany w szkole szybowcowej w Jeżowie Sudeckim (niem. Grunau). Swoje pierwsze kroki w lotniczym fachu stawiała na pobliskiej Górze Szybowcowej. Tak w wielkim skrócie rozpoczyna się życiorys jednej z najsłynniejszych pilotek w historii lotnictwa. Hanna Reitsch bez wątpienia była postacią nietuzinkową. Ustanowiła ponad 40 rekordów wysokości i długości trwania lotu, zarówno za sterami szybowców jak i samolotów silnikowych. Jako pilot doświadczalny miała okazję latać na najnowocześniejszych konstrukcjach swojej epoki. Choć w swoim lotniczym życiu posiadała dziesiątki osiągnięć i rekordów, to do historii przeszła przede wszystkim za sprawą jednego lotu. 26 kwietnia 1945 roku, wraz z generałem Ritterem von Greim, udało jej się wylądować małym samolotem Fieseler Storch w centrum oblężonego Berlina, a stamtąd przedostać wprost do bunkra Adolfa Hitlera. Powody tego lotu do dziś stanowią dużą zagadkę. Jej niezwykłe oddanie nazizmowi i III Rzeszy stanowiło jej drugą naturę. Choć nigdy nie była członkiem NSDAP, nigdy nie zreflektowała się nad swoimi poczynaniami i fanatycznym oddaniem dla narodowego socjalizmu. Hanna Reitsch jeszcze przed wybuchem wojny, jako pilot instytutu DFS, zaangażowana była w rozwój niemieckiego lotnictwa. Po wybuchu wojny aktywnie włączyła się w prace przy konstrukcjach stricte wojskowych. Pracując jako pilot testowy przy rozwoju nowych broni, bezpośrednio wspierała niemiecki przemysł wojskowy, który później wykorzystywany był do realizacji zbrodniczych planów III Rzeszy. Odznaczona przez niemieckie władze, wyniesiona na piedestał, stała się jedną z ikon nazistowskich Niemiec.

Po wojnie Reitsch dostała się do amerykańskiej niewoli, gdzie była przetrzymywana przez 15 miesięcy. Do latania wróciła dopiero w latach 50., startując w kolejnych zawodach i odnosząc kolejne sukcesy. Nigdy nie wyszła za mąż, nie posiadała dzieci. Zmarła 24 sierpnia 1979 roku, pochowana została na cmentarzu w Salzburgu.

Współpraca i materiały

Lektor: Tomasz Sikora
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Zdjęcia archiwalne: polska-org.pl i Bundesarchiv

Fragmenty wspomnień Hanny Reitsch czytała Joanna Łukaszewska, na podstawie autobiografii pilotki pt. „Latanie –moje życie”.

Specjalne podziękowania dla podziemnej trasy turystycznej PROJEKT ARADO w Kamiennej Górze, za udostępnienie podziemi, w których kręcona była część scen.

W filmie zostały wykorzystane fragmenty trzech filmów, na podstawie prawa cytatu, obrazujące sposób przedstawienia Hanny Reitsch w filmach fabularnych: „Operacja Kusza” (1965), „Hitler – ostatnie 10 dni” (1973) i „Upadek” (2004).

Bibliografia:
„Latanie – moje życie”, Hanna Reitsch
„Podniebnie loty Hanny Reitsch”, Dennis Piszkiewicz

Artykuł Hanna Reitsch – Pilot doświadczalny III Rzeszy z Jeleniej Góry pochodzi z serwisu Eloblog.

„Latanie – moje życie” Hanna Reitsch – Recenzja

Hanna Reitsch to postać wyjątkowa, budząca często skrajne emocje. Z jednej strony podkreśla się jej niezwykłe talenty i zasługi w lotnictwie. Jako pilot ustanowiła ponad 40 rekordów wysokości i długości trwania lotu, zarówno za sterami szybowców jak i samolotów silnikowych. Z drugiej zaś strony podkreśla się jej fanatyczne oddanie nazizmowi. Choć Hanna Reitsch nigdy nie była członkiem NSDAP to cechowało ją skrajne oddanie sprawom III Rzeszy. Jako pilot testowy pracowała przy rozwoju nowych broni, w tym nowoczesnych samolotów o napędzie odrzutowym i rakietowym. Do legendy przeszedł jej lot z kwietnia 1945 roku, kiedy to wraz z generałem Luftwaffe Ritterem von Greimem dostała się do bunkra Hitlera w oblężonym przez sowietów Berlinie. Prawdopodobnie była ostatnią osobą, która żywa opuściła bunkier wodza III Rzeszy. Jako trzecia kobieta w historii Niemiec została odznaczona przez Hitlera Żelaznym Krzyżem II klasy (1941 rok) i jako pierwsza kobieta I klasy (1944 rok). Hanna Reitsch urodziła się w Jeleniej Górze (niem. Hirschberg) na Dolnym Śląsku. Swoje pierwsze kroki w lotnictwie stawiała na Górze Szybowcowej w szkole szybownictwa w Jeżowie Sudeckim (niem. Grunau). Latała m.in. na popularnych szybowcach Grunau Baby, produkowanych właśnie w Jeżowie Sudeckim. W czasie wojny jako pilot testowy oblatywała m.in. rakietoplan Messerschmitt Me 163, a także załogową wersję latającej bomby V1.

Książka „Latanie – moje życie” to autobiografia Hanny Reitsch napisana po zakończeniu wojny. Książkę tę polecam przede wszystkim miłośnikom lotnictwa i historii II wojny światowej. Polecam ją również osobom zainteresowanym historią Dolnego Śląska, gdyż losy Reitsch nieodzownie związane są z jej rodzinną Jelenią Górą. Reitsch w swojej autobiografii opisuje swoje życie od czasów szkolnych, przez naukę latania w Jeżowie Sudeckim, aż do zakończenia II wojny światowej. Biografia kończy się na okresie, kiedy Reitsch po zakończeniu wojny przebywała jako jeniec w alianckiej niewoli. Książka w pierwszym wydaniu ukazała się już 1951 roku. Musiało minąć ponad pół wieku, kiedy jej przetłumaczona wersja pojawiła się na polskim rynku wydawniczym. Hanna Reitsch opisuje swoją historię w sposób bogaty i barwny, jednak w niektórych miejscach pomijając wydarzenia dla niej niewygodne. Czytając tę książkę należy pamiętać, iż napisana została przez osobę dawniej fanatycznie związaną z reżimem III Rzeszy. Przez co obarczona została pewnym specyficznym i bezrefleksyjnym sposobem myślenia. Sama w sobie pozostaje jednak niezwykle ciekawą lekturą życia – bądź co bądź – nietuzinkowej osoby, która poświęciła życie lataniu.

Tytuł: Latanie – moje życie
Autor: Hanna Reitsch
Rok polskiego wydania: 2006
Moja ocena: ★★★★☆

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Latanie – moje życie” Hanna Reitsch

Artykuł „Latanie – moje życie” Hanna Reitsch pochodzi z serwisu Eloblog.