Miasta 300 lat temu na Śląsku

Zaprezentowane archiwalne panoramy Śląska pochodzą z lat 30-tych XVIII wieku. Większość z nich opatrzona jest datą z lat pomiędzy 1737-1739. Autorem tych starych grafik jest śląski rysownik Friedrich Bernhard Werner, czasem występujący również pod swoim czeskim imieniem Bedřich. Warto wspomnieć, że w momencie tworzenia i publikowania tych rysunków, Śląsk znajdował się w przededniu ważnych wydarzeń – wybuchu wojen śląskich. Pierwsza z nich wybuchła w roku 1740, druga w roku 1744, a ostatnia w roku 1756. Dla Śląska wojny te były brzemienne w skutkach, gdyż oderwały tę krainę już na zawsze od Korony Czeskiej, tym samym rozpoczynając okres pruskiej dominacji i wpływów. Warto również zwrócić uwagę na to, że duża część z miast posiadała jeszcze mury miejskie, stanowiące niejako gorset, często uniemożliwiający rozwój miasta. Mury miejskie rozbierane były później, jak w przypadku Wrocławia stało się to dopiero na początku XIX wieku.

Ponieważ teren Górnego i Dolnego Śląska nie jest tożsamy z obecnym podziałem administracyjnym, zamieszczone grafiki podzieliłem współczesnymi województwami. W nawiasach zapisałem ówcześnie obowiązujące i podane nazwy miast. Zwracam uwagę, że mogą się one różnić od przedwojennych niemieckich nazw. Język, jak i nazwy miast, ewoluowały przez stulecia.

Województwo dolnośląskie

Wrocław (Breslau) – Rok 1737 – Tak wyglądały miasta 300 lat temu!

Wrocław od strony Odry – Rok 1737

Legnica (Liegnitz) – Rok 1738

Świdnica (Schweidnitz) – Rok 1738

Kamienna Góra (Landeshut) – Rok 1738

Oleśnica (Oles) – Rok 1737

Wołów (Wohlau) – Rok 1737

Środa Śląska (Neumarck) – Rok 1737

Ząbkowice Śląskie (Franckenstein) – Rok 1738

Ziębice (Münsterberg) – Rok 1738

Jelenia Góra (Hirschberg) – Rok 1739

Jawor (Jauer) – Rok 1739

Kowary (Schmiedeberg) – Rok 1739

Głogów (Glogau) – Rok 1739

Bardo (Warta) – Rok 1738

Oława (Olau) – Rok 1737

Twardogóra (Festenberg) – Rok 1737

Niemcza (Nimtsch) – Rok 1737

Strzelin (Streelen) – Rok 1737

Bierutów (Bernstadt) – Rok 1737

Trzebnica (Trebnitz) i Dobroszyce (Juliusburg) – Rok 1737

Ścinawa (Stignau) – Rok 1737

Wąsosz (Herrnstadt) – Rok 1737

Opactwo Cystersów w Lubiążu (Leubus) – 1737

Lubin (Lüben) – Rok 1738

Złotoryja (Goldberg) – Rok 1738

Prochowice (Parchwitz) – Rok 1738

Zamek Grodziec (Graditzberg) – Rok 1738

Świebodzice (Freyberg) – Rok 1738

Zamek Książ (Scloß Fürstentstein) – Rok 1738

Dzierżoniów (Reichenbach) – Rok 1738

Strzegom (Strigau) – Rok 1738

Sobótka (Zubten) i Ślęża – Rok 1738

Złoty Stok (Reichstein) – Rok 1738

Srebrna Góra (Silberberg) – Rok 1738

Góra (Gurau) – Rok 1739

Lubomierz (Liebethal) – Rok 1739

Cieplice Śląskie-Zdrój (Warmbad) – Rok 1739

Lwówek Śląski (Lemberg) – Rok 1739

Gryfów Śląski (Greiffenberg) – Rok 1739

Bolesławiec (Buntzlau) – Rok 1739

Prusice (Prausnitz) – Rok 1739

Głębowice (Gros Strenz) – Rok 1737

Województwo opolskie

Opole (Oppeln) – Rok 1739

Brzeg (Brieg) – Rok 1737

Nysa (Neis) – Rok 1738

Namysłów (Namslau) – Rok 1737

Głubczyce (Leobschütz) – Rok 1737

Głogówek (Klein Glogau) – Rok 1739

Otmuchów (Ottmachau) – Rok 1738

Głuchołazy (Ziegenhals) – Rok 1738

Grodków (Grotkau) – Rok 1738

Paczków (Patschkau) – Rok 1738

Prudnik (Neustadt) – Rok 1739

Krapkowice (Krapitz) – Rok 1739

Koźle, Kędzierzyn-Koźle (Kosel) – Rok 1739

Województwo śląskie

Racibórz (Ratibor) – Rok 1739

Cieszyn (Teschen) – Rok 1738

Rudy (Rauden) – Rok 1737

Województwo lubuskie

Żagań (Sagan) – Rok 1737

Kożuchów (Freystad) – Rok 1739

Artykuł Tak wyglądały miasta 300 lat temu na Dolnym i Górnym Śląsku! pochodzi z serwisu Eloblog.

Schweidnitz I – Podziemna stacja w Świdnicy

Kilka słów uzupełnienia na temat stacji i sieci telekomunikacyjnej. Niemcy naprawdę starannie ukryli swoją stację wzmacniakową (amplifikatornię) w podziemiach świdnickiej willi, tak aby zapewnić jej maksymalne bezpieczeństwo. Jej wojenne losy są prawie całkowicie nieznane. W Internecie można natrafić na schematyczny plan rozmieszczenia kabli telekomunikacyjnych w tym rejonie. Wydaje się on pokrywać z informacjami podanymi w prasie w roku 1947, a także w późniejszych latach.

Schemat sieci kabli telekomunikacyjnych na Dolnym Śląsku ze stacjami Schweidnitz I i II

Powstaje naturalne pytanie o ewentualny związek stacji wzmacniakowej z kompleksiem Riese w Górach Sowich. Byłoby to logiczne rozwiązanie, aby wykorzystać to, co już zostało wcześniej przygotowane. Okazuje się, że w Rzeczce powstała druga stacja (ewentualnie centrala), która został oznaczona, jako Schweidnitz II. Po wojnie na terenie Gór Sowich aktywnie działało Przedsiębiorstwo Poszukiwań Terenowych, które prowadziło zakrojony na szeroką skalę szaber poniemieckiego mienia. W tym bardzo istotne były kable ukryte pod ziemią, ze względu na wartościową miedź wykorzystaną do ich produkcji. W roku 1949 pracownik PPT Aleksander Nawrocki sporządził odręczny szkic sieci telekomunikacyjnej w Górach Sowich. Według relacji został on sporządzony na podstawie planów niemieckich. Na planie uwzględniona jest również stacja wzmacniakowa w Świdnicy, oraz stacja w Rzeczce (wtedy używana nazwa Górki). Na podstawie planów, które uzyskało PPT, udało się wydobyć i pozyskać ponad 21 km kabli w tym rejonie.

Mapa niemieckiej sieci telekomunikacyjnej w Górach Sowich – Tajemnica Riese J. M. Kowalski, R. J. Kudelski, Z. Rekuć str. 95

Stacja wzmacniakowa po wojnie

Zaskakujące jest to, że tuż po wojnie pojawił się artykuł w regionalnej prasie na temat stacji w Świdnicy. Artykuł zatytułowany został „Zakład telekomunikacyjny pod ziemią, 500 rozmów telefonicznych równocześnie” i ukazał się na łamach Dziennika Zachodniego. Jednak artykuł nie precyzował dokładnej lokalizacji stacji… Także prawdopodobnie nie została ona w pełni zdekonspirowana. Był początek 1947 roku. Oto fragment tego artykułu.

„Niemcy, przygotowując wojnę z całym światem, zdawali sobie dobrze sprawę z tego, że ich miasta, wsie, a przede wszystkim ważne pod względem wojskowym obiekty będą celem słusznego odwetu lotnictwa sojuszników. Starali się też ukryć je jak najstaranniej przed okiem lotnika, rozmieszczając czy to wśród dzielnic mieszkaniowych, czy też budując w specjalnych schronach podziemnych. […] W 1939 roku zbudowali Niemcy ogromną, nowoczesne urządzoną i starannie pod ziemią ukrytą stację wzmacniakową dla kabli telefonicznych i telegraficznych dalekosiężnych w Świdnicy na Dolnym Śląsku. […] Wąskimi piwnicznymi schodami schodzi się do podziemnych sal, przykrytych przeszło metrowym stropem żelbetonowym i grubą warstwą piasku. Przez również żelbetonowe, hermetyczne zamykane drzwi ochronne od ognia i gazu, wchodzimy najpierw do niewielkiej sali, w której zbiega się sześć kabli telefonicznych dalekosiężnych. Dwa z nich biegną w kierunku na Katowice, łącząc się z liniami na Lwów. Inne kierują się przez Legnicę na Berlin, przez Jelenia Górę na Drezno i wreszcie na Wrocław i Wałbrzych. Najgrubsze z tych kabli liczą po 102 pary przewodów, łącznie zaś zawierają one ponad 500 par przewodów i w okresie pełnej działalności umożliwiły przeprowadzenie tyluż równocześnie, bliższych i dalszych rozmów telefonicznych. […]”

Artykuł „Dziennika Zachodniego” 6.02.1947 r. – Podziemne Tajemnice Gór Sowich B. Rdułtowski str. 60

Po wojnie obiekt został przejęty przez Ministerstwo Łączności. Jak ważna była stacja wzmacniakowa świadczy choćby to, że w momencie wybuchu stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku, obiekt został przejęty i zabezpieczony przez wojsko już dzień wcześniej 12 grudnia. W latach 90 obiekt był zarządzany przez Telekomunikację Polską. Stacja została zlikwidowana na początku XXI wieku. Dziś większość sprzętu jest już zdemontowane. Zachowało się jednak kilka oryginalnych urządzeń m.in. silnik Diesla, filtry powietrzna, zbiorniki na paliwo itp. Jeżeli się nie mylę, obecnie budynek wystawiony jest na sprzedaż.

Stacja Wzmacniakowa w Świdnicy

Stacja Wzmacniakowa w Świdnicy – Schweidnitz I

Pod tym ogródkiem znajdują się również pomieszczenia stacji

System okien, które doświetlały wnętrza amplifikatorni

Wejście do podziemi stacji wzmacniakowej w Świdnicy

System filtrów, które zapewniały ochronę przed atakiem broni chemicznej

System filtrów, które zapewniały ochronę przed atakiem broni chemicznej

Ślinik Diesla marki Deutz A6M234

Ślinik Diesla marki Deutz A6M234

Zbiorki na paliwo do silnika Diesla

Puste podziemne pomieszczenia, w których były urządzenia. Jest jasno dzięki systemowi doświetlenia.

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

Specjalne podziękowanie dla Stowarzyszenia Labiryntarium, dzięki któremu miałem możliwość zwiedzać to niezwykłe miejsce.

BIBLIOGRAFIA

1. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć
2. Podziemne Tajemnice Gór Sowich – Bartosz Rdułtowski
3. http://www.labiryntarium.pl/index.php/7gmin/gminaswidnica/118-amplifikatornia.html
4. http://odkrywca.pl/index1.php?action=artykuly&artykul=kabel_z_rzeczki

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv
   www.bundesarchiv.de
2. Zdjęcia stacji – zbiory prywatne

Artykuł Tajna podziemna stacja wzmacniakowa w Świdnicy pochodzi z serwisu Eloblog.