Poniżej zamieszczam dla przypomnienia pierwszą część filmu.

W poprzednim filmie zaprezentowane zostały zmiany jakie zaszły przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Wydarzenia te zostały odtworzone na podstawie protokołów przesłuchań, zeznań świadków i relacji osób biorących udział w naradach budowlanych z udziałem samego Hitlera i najważniejszych urzędników Ministerstwa Uzbrojenia i Produkcji Wojennej, Organizacji Todt oraz Luftwaffe. Z zaprezentowanych i przetłumaczonych dokumentów wyłania się obraz budowy, która ulegała kilkukrotnie poważnym zmianą. Budowa systemu rozproszonych kwater dla sztabów, łącznie z kwaterą główną dla wodza III Rzeszy, ostatecznie nigdy nie została zrealizowana na Śląsku. Jednocześnie w tle cały czas przewijała się kwestia produkcji zbrojeniowej, tak niezbędnej dla odwrócenia losów przegranej wojny. Był to jeden z głównych tematów poruszanych w czasie gorączkowych wojennych narad.

Szczegółowe informacje nt. zaprezentowanych dokumentów znajdują się tutaj.

Zakłady Krupp AG w Głuszycy

W pierwszej połowie filmu przeprowadziłem niezwykle ciekawą rozmowę z Grzegorzem Borensztajnem z Fundacji Szlakiem Riese, na temat zakładów zbrojeniowe Krupp AG w Głuszycy. Zakłady te zostały ulokowane w dawnych zakładach bawełnianych Meyer Kauffmann Textilwerke. W czasie wojny produkowano w nich części do samolotów wojskowych. Grzegorz ciekawie opowiada o ich losach i odnalezionych dokumentach.

W Głuszycy zakłady Krupp AG istniały w dwóch miejscach:

• Zakład I (Werk I) – lokalizacja
• Zakład II (Werk II) – lokalizacja

Relacje i zeznania świadków

W drugiej połowie filmu zaprezentowałem relacje i wspomnienia światków:

• Wspomnienia Anny Gwiazdy w listach do Józefa Piszczka, opracowane na podstawie publikacji „Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci”, autor Zbigniew Dawidowicz.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Davida Halivniego, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Freda Schwartza, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208.
• Fragment publikacji „Das nationalsozialistische Lagersystem” autor Martin Weinmann.
• Fragment zeznań Oswalda Pohla (NMT 4 s. 1504 i 1505) – LINK
• Fragment listów Leo Müllera do Piotra Kruszyńskiego, opisane w publikacji „Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, autor Dariusz Garba.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej dla przypomnienia zamieszczam wspomniany na początku filmu materiał na temat hipotezy związanej z raportem Siegfrieda Schmelchera.

Zeznania, dokumenty i wspomnienia zaprezentowane na filmie

Poniżej zamieszczam linki i bibliografie do dokumentów i wspomnień zaprezentowanych na filmie. To na ich podstawie próbowałem odtworzyć przebieg wydarzeń, które zaszły na placach budowy w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Zaprezentowane w filmie dokumenty i oświadczenia z tzw. procesów norymberskich pochodzą ze zbiorów Harvard Law School Library.

Konferencja z 6 na 7 kwietnia 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Carl Otto Saur – LINK

Konferencja z 20 czerwca 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Albert Speer – LINK

Notatka służbowa z 24 sierpnia 1944 roku

Notatka służbowa ze spotkania pomiędzy generałem Alfredem Jodlem i pułkownikiem Gustavem Streve. W trakcie spotkania omawiano kwestie budowy nowych kwater głównych Adolfa Hitlera. Dokument pochodzi ze zbiorów Bundesarchiv (Barsch. RW 47/2), szerzej był już omawiany na blogu – LINK

Wizyta Müllera i Schmelchera w Jedlinie-Zdroju 28 września 1944 roku

Wizyta Leo Müllera i Siegfrieda Schmelchera w Jedlinie-Zdroju u dyrektora Maiera (poprawna forma zapisu nazwiska Meyer) z Wyższego Kierownictwa Budowy „Riese” (niem. OBL „Riese”). Müller i Schmelcher przywieźli ze sobą okrojony program dla Riese. O wizycie w Jedlinie pisał Leo Müllera w liście do Piotra Kruszyńskiego z dnia 7 maja 2002 roku. List został opublikowany za zgodą Piotra Kruszyńskiego przez Dariusza Garbę.

28 września 1944 roku Schmelcher i Müller, odwiedziny u Maiera w Jedlinie. Schmelcher przywiózł ze sobą od von Belowa ostateczny, okrojony program dla Riese, żeby pomóc Maierowi.

„Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, D. Garba, s. 292.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Wizyta pułkownika von Belowa w Jedlinie-Zdroju

O wizycie w Jedlinie-Zdroju wspominał również pułkownik Nicolaus von Below, adiutant Hitlera ds. Luftwaffe, w swoich wspomnieniach wydanych po wojnie.

Parę razy nas w Salzbrunn odwiedzał [Karl Hanke], a my wykorzystywaliśmy te spotkania z nim także po to, żeby zwiedzić okolicę. To było dla mnie szczególnie interesujące ze względu na budowanie na Śląsku kwatery głównej Führera. Oprócz fundamentów nic tam jeszcze nie można było zobaczyć. Również w zamku Fürstenstein nie było widać żadnego znaczniejszego postępu robót. Ja zawsze uważałem tę budowę za całkiem już niepotrzebną. Te bezpośrednie oględziny przyznały mi rację, i w końcu dopiąłem tego, że przerwano te roboty.

„Byłem adiutantem Hitlera 1937–1945”, N. v. Below s. 273.

Zeznania Xaverego Dorscha

Zeznania Xaverego Dorscha złożone przed międzynarodowym trybunałem w Norymberdze.

Zeznania złożone w czasie procesu Erharda Milcha (NMT 2 s. 318, 1363–1364, 1366) – LINK

Oświadczenie z dnia 28 grudnia 1946 roku (NOKW-447) – LINK

Zeznania Fritza Schmeltera

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-372) – LINK

Zeznania Karla Otto Saura

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-320) – LINK

Druga część filmu:

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Bloki w raportach Schmelchera

W poprzedniej części filmu zaprezentowane zostały archiwalne raporty Siegfrieda Schmelchera, wyższego kierownika budowy Organizacji Todt. Siegfried Schmelcher był architektem, który w czasie wojny zajmował się projektowaniem kwater głównych Hitlera. Dzięki jego dokumentom poznaliśmy sposób planowania budowy nowych obiektów, głównie na przykładzie nowych podziemnych sztabów w Alpach. Szerzej omówiliśmy jego raporty w pierwszej części filmu. Oprócz sposobu projektowania kwater Schmelcher zdradził nam jeszcze jedną rzecz. Mianowicie całość kwatery podzielona była na tzw. bloki, a każdy z tych bloków miał swój numer. Natomiast poszczególne numery bloków przypisane były konkretnym kwaterom.

• Blok nr 1 – przewidziany był dla FHQ, Führerhauptquartier – Kwatery Głównej Hitlera.
• Blok nr 2 – przewidziany był dla OKH – Oberkommando des Heeres – Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych.
• Blok nr 3 – nie został ujęty na tym dokumencie, przypisywany był zazwyczaj dla OKM, czyli Oberkommando der Marine – Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej.
• Blok nr 4 – przewidziany był dla OKL – Oberkommando der Luftwaffe – Naczelnego Dowództwa Sił Powietrznych.
• Blok nr 5 – przewidziany był dla RSS, czyli Reichsführera-SS, którego funkcję pełnił Heinrich Himmler.
• Blok nr 6 – którego również nie ma ujętego na tym dokumencie, przewidziany była dla RAM, skrót od Reichsaußenminister – Minister Spraw Zagranicznych, którego funkcję pełnił Joachim von Ribbentrop.

Osówka, Włodarz, Książ – Czym miały być?

Pora odnieść teraz zgromadzoną wiedzę do tego, co działo się w Górach Sowich przy budowie kompleksu Riese. Zauważmy, że przy numeracji bloków występuje pewna kolejność. W trakcie analizy dokumentów pojawiła się koncepcja mówiąca o tym, że Niemcy mogli zastosować ten sam system numeracji kierownictw budowy, co w przypadku w/w bloków. Pomysł ten był na tyle intrygujący, gdyż dzięki niemu moglibyśmy przypisać, który z podziemnych kompleksów przypadał dla jakiej kwatery. Oto co wiedzieliśmy do tej pory o kierownictwach budowy.

• Kierownictwo robót nr 1 znajdowało się w Domu Güntera koło schroniska Schirgenschänke. Kierownictwo to zajmowało się na pewno budową kompleksu Rzeczka i prawdopodobnie również kompleksem Osówka.
• Kierownictwo robót nr 2 znajdowało się na początku w Walimiu w zajeździe Deutsches Haus, później zaś zostało przeniesione do Willi Schneidera w Jugowicach. Kierownictwo to zajmowało się pracami przy kompleksach Włodarz i Jawornik.
• Kierownictwa robót nr 3 i 4, najbardziej zagadkowe, ponieważ funkcjonowały razem i miały wspólnego kierownika. Na ich temat prawie nic nie wiemy. Wiemy, że na początku znajdowały się w Sierpnicy, a później przeniesiono je do Jedlinki. Prawdopodobnie kierownictwa te pracowały przy kompleksie Soboń.
• Kierownictwo robót nr 5 znajdowało się w byłej szkole w Sowinie koło Sokolca. To kierownictwo zajmowało się pracami przy kompleksie Gontowa.
• Kierownictwo robót nr 6 znajdowało się przy zamku Książ. Zajmowało się jego przebudową oraz budową podziemi pod zamkowym dziedzińcem.

Dzięki założonej hipotezie (szerzej omawianej na filmie) przypisaliśmy następujące kompleksy poszczególnym sztabom.

• Kompleksy Rzeczka i Osówka byłyby wtedy jedną częścią przypisaną do Bloku nr 1. Ten z kolei przeznaczony był dla FHQ, czyli Kwatery Głównej Hitlera.
• Kompleksy Włodarz i Jawornik również byłby jedną częścią, ale przypisaną do Bloku nr 2. Ten blok przeznaczony był dla OKH, czyli Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych.
• Blok nr 3 przeznaczony dla OKM, czyli Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej. Zgodnie z raportem Schmelchera jego budowa została wstrzymana i nie była dalej realizowana w ramach zadania budowlanego Riese.
• Kompleks Soboń byłby przypisany dla Bloku nr 4. Ten z kolei przewidziany był dla OKL, czyli Naczelnego Dowództwa Luftwaffe.
• Kompleks Gontowa byłby przypisany do Bloku nr 5. Ten blok planowany był z kolei dla SS.
• Kompleks Książ byłby Blokiem nr 6. Ten numer bloku przypadał dla RAM, czyli Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Zamek Książ dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych III Rzeszy?

Aby sprawdzić tę hipotezę udaliśmy się specjalnie do Zamku Książ w Wałbrzychu. Jeżeli nasza hipoteza miała okazać się prawdziwa to druga kolumna wskazująca na ilość metrów kwadratowych dla RAM w murowanych obiektach naziemnych powinna pokrywać się z powierzchnią użytkową zamku.

O metraż zamku zapytaliśmy Bogdana Rosickiego, przewodnika i pracownika Zamku Książ w Wałbrzychu. Ku naszemu zaskoczeniu okazało się, że ilość metrów kwadratowych w zamku i towarzyszących mu zabudowaniach jest niemalże równa ilości podawanej przez Schmelchera dla kwatery RAM.

• Metraż przewidziany dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych – 16802 mkw.
• Metraż Zamku Książ wraz z towarzyszącymi zabudowaniami – 16822 mkw.

Różnica raptem 20 mkw. nie może być tutaj przypadkowa. To by potwierdzało przynajmniej częściowo nasze założenia. Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że Schmelcher w listopadowym raporcie tylko dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych podaje powierzchnię z dokładnością co do jednego metra, dla pozostałych kwater wartości są zaokrąglone do rzędu dziesiątek lub setek. Schmelcher znał już z góry dokładną powierzchnię, bo dla murowanych obiektów naziemnych przyjął sobie po prostu metraż Zamku Książ.

Przypomnę, że od pewnego czasu książańskie podziemia udostępnione są również do zwiedzania dla turystów. Szczegółowe informacje znajdują się na stronie www.ksiaz.walbrzych.pl.

Zobacz także: Alpejska twierdza III Rzeszy i Riese – Raport Schmelchera cz. 1

Współpraca

Film powstał przy udziale Bogdana Rosickiego, Romualda Owczarka i Ulliego Schäfftera.
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Artykuł Czym miały być Osówka, Włodarz, Książ? – Raport Schmelchera cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Raporty Siegfrieda Schmelchera

Siegfried Schmelcher był architektem Organizacji Todt, w czasie wojny zajmował się projektowaniem kwater głównych Adolfa Hitlera. Schmelcher przeżył wojnę i zmarł dopiero 1991 roku. Pozostawił po sobie dokumenty, które dziś są przechowywane w archiwum w Niemczech. Przede wszystkim są to raporty związane z budową nowych kwater Hitlera. Raporty te należą do jednych z najważniejszych dokumentów związanych z budową kompleksu Riese. W tym filmie zaprezentujemy raporty Schmelchera przechowywane w archiwum w Koblencji w Niemczech. 6 teczek, prawie 200 stron skanów różnego rodzaju dokumentów. Kolorowe wykresy, precyzyjne diagramy, szczegółowe wyliczenia – nawet dziś po 70 latach od zakończenia wojny budzą uznanie i podziw. To główna część dorobku pozostawiona przez człowieka, o którym mówiło się, że był projektantem kwater głównych Adolfa Hitlera.

Zaprezentowane w filmie i artykule dokumenty zostały pozyskane przez Ulliego Schäfftera z archiwum w Koblencji w Niemczech.
Nachlass Bundesarchiv, Koblenz. Sygnatura akt: N 1514 Schmelcher Siegfried (1911-1991).

Raport Schmelchera z listopada 1944 roku

Pierwszy raport Schmelchera z listopada 1944 roku zawiera zestawienie 19 kwater Hitlera. 16 już istniejących i 3 w budowie. Wśród tak znanych miejsc jak Wolfsschanze, czyli Wilczy Szaniec, Olga czy W-2 znajduje się również obiekt o kryptonimie Riese. Tutaj kryptonim naszego sowiogórskiego olbrzyma jest jasno określony jako jedna z kwater Hitlera, tyle że w budowie.

Wykaz skrótów wykorzystanych w dokumencie:

• FHQ – Führerhauptquartier – Kwatera Główna Hitlera
• OKH – Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych
• OKL – Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Sił Powietrznych
• RSS – Reichsführer SS – Szef SS
• RAM – Reichsaußenminister – Minister Spraw Zagranicznych

Raport Schmelchera z kwietnia 1945 roku

Drugi raport Schmelchera jest wynikiem prac prowadzonych nad poszukiwaniem lokalizacji dla jeszcze jednej kwatery Hitlera, tym razem ukrytej w Alpach. Schmelcher na początku brał pod uwagę umieszczenie wszystkich sztabów w jednym dużym podziemnym obiekcie koło Niedersachswerfen. Gdy okazało się, że nie będzie mógł w pobliżu znaleźć wymaganej powierzchni w obiektach naziemnych (120 tys. mkw.) , wrócił do koncepcji tzw. kwater rozproszonych. Podobnej, która była już realizowana w Górach Sowich.

Główny obiekt przewidziany dla Hitlera miał być wykonany od podstaw nad jeziorem Königssee koło Berchtesgaden. Obiekt dla Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych zaplanowano w Gartenau. Obiekt dla Naczelnego Dowództwa Luftwaffe ulokowano w Ebensee. A obiekt dla Reichsführer-SS umiejscowiony miał być w Hallein. W planach brakuje kwatery dla Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej, gdyż dowództwo Kriegsmarine nie wyraziło chęci na dyslokację swoje kwatery w Alpach. Na dokumencie brakuje również kwatery dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdyż Joachim von Ribbentrop miał już swoją kwaterę w Zamku Fuschl koło Salzburga.

Zobacz także: Czym miały być Osówka, Włodarz, Książ? – Raport Schmelchera cz. 2

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka i Ulliego Schäfftera.
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Artykuł Alpejska twierdza III Rzeszy i Riese – Raport Schmelchera cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.