Życie na średniowiecznym Zamku Grodno

W pierwszej połowie filmu zapraszam na wywiad z panią prof. Małgorzatą Chorowską z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Architekt, inżynier, specjalistką w dziedzinie średniowiecznych zamków i rezydencji. Autorką badań i rozpoznania architektonicznego prowadzonego na Zamku Grodno, których efekty mogliśmy oglądać w poprzednim filmie. W drugiej połowie filmu zabieram widzów na spacer po wnętrzach zamku górnego. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, do czego mogły służyć poszczególne pomieszczenia, których pozostałości zachowały się w najstarszych częściach zamku.

Podstawowymi dwoma typami pomieszczeń mieszkalnych w zamkach były komory i izby. Komora, z języka niemieckiego „Kammer”, była pomieszczeniem nieogrzewanym, które mogło służyć np. do spania, albowiem spało się w zimnym. Dodatkowo w komorze mogła znajdować się toaleta do załatwiania podstawowych potrzeb, najczęściej w postaci wykuszu latrynowego. Drugim typem pomieszczenia była izba, z języka niemieckiego „Stube”. Izba, w przeciwieństwie do komory, była pomieszczeniem ogrzewanym, np. za pomocą pieca. To w niej za dnia toczyło się życie mieszkańców zamku. Na Grodnie, oprócz komór i izb, możemy wyróżnić także tzw. salę rycerską (Rittersaal), która była największą i najbardziej reprezentacyjną salą na całym zamku. Znajdowała się ona jednak w innym miejscu niż współczesna sala rycerska. Ta prawdziwa, średniowieczna sala rycerska zajmowała II i III piętro skrzydła południowego.

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Burg Kinsberg in Schlesien Beschreibung und Geschichte” – Heinrich Schubert, Breslau 1886

Zachęcam również do obejrzenia pierwszej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak żyło się na średniowiecznym Zamku Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek Grodno, przed wojną nazywany zamkiem Kynsburg, położony jest w Zagórzu Śląskim w Sudetach Środkowych. Jego malownicza sylwetka wznosi się od wieków nad doliną rzeki Bystrzycy, która w tym miejscu nazywana była powszechnie Śląską Doliną lub Doliną Ślązaków (niem. Schlesierthal). Śląska Dolina historycznie rozdzielała zawsze od siebie dwa pasma górskie – Góry Wałbrzyskie od Gór Sowich. Zamek Grodno leży więc na styku tych dwóch sudeckich pasm, choć historycznie wciąż jeszcze na skraju Gór Wałbrzyskich. Zamek wybudowany został szczycie góry Choina. Jego najstarsza część osadzona została na samym wierzchołku skalnej wychodni. Doskonale widać to od strony długiej, monumentalnej ściany zamku górnego i graniastej wieży, zawieszonej stromo na wodami Bystrzycy. Zamek Grodno należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych śląskich zamków. Jest jedną z najpiękniej położonych średniowiecznych warowni w całych polskich Sudetach.

Początki Zamku Grodno

Powszechnie budowę Zamku Grodno przypisuję się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I. Bolko I, zwany również Srogim albo Surowym, przez historię zapamiętany został jako energiczny władca, który przez okres swoich rządów systematycznie poszerzał swoje władztwo. Dzięki sprytnej polityce, układom, ale i również zwykłej brutalnej sile, z porozbijanych drobnych księstw śląskich tworzy państwo, które w swoim szczytowym momencie rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. XIV-wieczna Kronika Książąt Polskich wychwala Bolka I jako budowniczego licznych warowni. Ich szczególne zagęszczenie widzimy w Sudetach, które – jak powszechnie uznaje się – miały zabezpieczać księstwo świdnicko-jaworskie przed zakusami ze strony króla czeskiego.

Po raz pierwszy informacja o Grodnie pojawia się w 1315 roku. W niemieckich regestach dokumentów śląskich odnotowano zapis, iż 22 marca 1315 roku, w wigilię Wielkiej Nocy, na zamku KINSBERG, burgrabia Kylian von Haugwitz uczynił akt darowizny na rzecz klasztoru Augustianów we Wrocławiu. Choć zapisek ów nie dotyczył bezpośrednio Grodna, to jego ustanowienie na zamku każę przypuszczać, że już wówczas zamek był kompletną i w pełni ukończoną warownią.

Fazy budowy średniowiecznego Zamku Grodno

Od 2017 roku rozpoznaniem architektonicznym Zamku Grodno zajmuje się prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Głównym efektem badań prowadzonych przez prof. Chorowską było wyodrębnienie faz budowy murów zamku górnego.

Wyodrębnić możemy trzy główne gotyckie fazy budowy zamku:

• Fazę I, przypadającą na okres rządów Bolka I Surowego, około 1300 roku,
• Fazę II, przypadającą na okres rządów Bolka II Małego, około 1350 roku,
• Fazę III, przypadającą na czasy, kiedy zamek był własnością rodu Czettritzów, około 1500 roku.

Faza I – około 1300 roku

Faza II – około 1350 roku

Faza III – około 1500 roku

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Beschreibung und Geschichte der Burg Kinsberg” – August Zemplin, Breslau 1826
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Codex Diplomaticus Silesiae T.16 Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315” – C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau 1892
„Corona Silesiae: Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku” – Artur Boguszewicz, Wrocław 2010

Zachęcam również do obejrzenia drugiej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak w średniowieczu budowano Zamek Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Średniowieczne malowidła ścienne

Niedźwiedzica to jedna z urokliwych wiosek Gór Wałbrzyskich, od początku swego istnienia związana z pobliskim zamkiem Grodno. Najcenniejszym spośród jej zabytków jest kościół św. Mikołaja, w którym w 2014 roku w czasie badań stratygraficznych natrafiono na polichromie. Przedstawiają one sceny z życia świętych oraz Sąd Ostateczny. Datowane są na koniec XV/początek XVI wieku. Odkrycie w Niedźwiedzicy jest jednym z nowszych w długiej historii odkryć średniowiecznych malowideł ściennych na Śląsku. O ile w przykładach architektury romańskiej malowideł tych zachowało się tutaj bardzo niewiele, malowidła gotyckie przetrwały w licznych zespołach zabytkowych.

Na Śląsku świadectwem romańskich początków malarstwa ściennego są zachowane nieliczne, przeważnie fragmentarycznie wyobrażenia w kilku kościołach. Przede wszystkim należy wymienić tu kościół pw. św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie, ale również kościoły w Siewierzu i Dobrocinie.

W Świerzawie najstarsze malowidła pochodzą z 2. ćwierci XIII wieku i związane są z symboliką Drzewa Życia. Na ścianach i sklepieniu zachowały się wyobrażenia zoomorficzne: ptaki, ryby i czworonogi miejscami otoczone wicią roślinną z motywem palmety. Późniejsze malowidła to już 1 połowa XIV wieku. Przedstawiają Ukrzyżowanie i św. Krzysztofa. Z 2. połowy XIV wieku pochodzą sceny z legendy św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Na ścianie tęczowej zachowały się resztki przedstawień towarzyszących Sądowi Ostatecznemu najprawdopodobniej z XV wieku.

Z kolei w Siewierzu, w romańskim kościele pw. św. Jana Chrzciciela zachowały się fragmenty dwuwarstwowej polichromii ze scenami figuralnymi przedstawiającymi najprawdopodobniej orantów. Ślady malowideł są tutaj widoczne również na zewnętrznej ścianie północnej.

Najstarsze przykłady malarstwa gotyckiego na Śląsku pochodzą z pierwszej połowy XIV wieku. Od drugiej połowy tego stulecia widać wyraźny napływ wzorców artystycznych z Czech. Z pewnością za sprawą klasztorów importujących z Pragi rękopisy, ale również dworów książęcych. W samej Pradze szkolili się mistrzowie śląscy. Przypuszcza się, że warsztat doskonalił tam, na przykład, Mistrz Legendy św. Jadwigi. Również czescy artyści przybywali na Śląsk, by pozostawić po sobie wspaniałe dzieła. Jednym z nich jest dekoracja malarska kościoła w Małujowicach, która, podobnie jak dzieła Mistrza Teodoryka, nadwornego malarza cesarza Karola IV Luksemburskiego, reprezentuje kierunek w sztuce nazywany „realizmem czeskim”. Echa maniery Mistrza Teodoryka dostrzeżono również w niedawno odkrytych malowidłach w kościele św. Jerzego w Cieszynie. Nowatorstwo metody malarskiej przejawia się tutaj między innymi w sposobie ujęcia postaci, odejściu od linearyzmu kompozycji i porzuceniu idealizującej konwencji.

Artyści napływali na Śląsk nie tylko z Czech. Na Pogórzu Kaczawskim, na przykład, tworzył mistrz przybyły najprawdopodobniej z terenów północnej Szwajcarii, z tak ważnych w ośrodków kultury dworskiej jak Zurych i Konstancja. Jego wpływy widoczne są w całej okolicy. Przede wszystkim w Siedlęcinie koło Jeleniej Góry. Malowidła zachowane w tamtejszej wieży mieszkalnej przypominają stylistyką i sposobem prowadzenia narracji dekoracje malarskie kościołów i domów patrycjatu z okolic Zurychu. Co najciekawsze jednak, są dziś jedynym w Europie, zachowanym in situ, ściennym przedstawieniem największego z rycerzy Okrągłego Stołu, sir Lancelota z Jeziora. W obecnych granicach Polski malowidła siedlęcińskie są najwcześniejszym przykładem dekoracji wnętrza świeckiego i najstarszymi malowidłami o tematyce świeckiej. Zgodnie z najnowszymi ustaleniami powstały w latach 20. lub 30. XIV wieku, najprawdopodobniej z inicjatywy fundatora wieży, księcia jaworskiego Henryka I z dynastii Piastów.

Malowidła siedlęcińskie reprezentują kierunek artystyczny rozpowszechniający się w Europie od XIII wieku z Francji i z Anglii, charakteryzujący się wykwintną formą kompozycji. Na południowej ścianie wielkiej sali bohaterowie arturiańscy z sir Lancelotem na czele i królową Ginewrą przed murami Camelotu odziani są w stroje dworskie charakterystyczne dla epoki. Wykwintni w gestach, wdzięczni w ruchach, tworzą kompozycję o wysokich walorach artystycznych. Wpływy mistrza z Siedlęcina są widoczne w całej okolicy. Odnajdujemy je w kościele pw. św.św. Piotra i Pawła w Lubiechowej czy w kościele pw. św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie.

Mistrz siedlęciński przybył na Śląsk z pogranicza niemiecko-szwajcarskiego, natomiast anonimowy artysta nazywany dziś Mistrzem Brzeskich Pokłonów Trzech Króli pochodził ze środowiska franko-flamandzkiego i tworzył na dworze Ludwika II, księcia brzeskiego. Jako pierwszy na Śląsku zastosował bardzo duże kompozycje ścienne, a ich wielkość dostosowywał do wielkości przestrzeni, co podkreślało realizm scen. W jego malowidłach po raz pierwszy dostrzec można wyraźną linię horyzontu i miniaturowe formy architektoniczne, dzięki czemu uzyskiwał wzmocnione wrażenie głębi. Do jego najwspanialszych dzieł należą dekoracje kościołów w Strzelnikach pod Brzegiem i Krzyżowicach.

Do osobliwości lokalnych na Śląsku należą liczne przedstawienia św. Jerzego walczącego ze smokiem, temat podejmowany najczęściej w malowidłach ściennych, następujący w rozmaitych kontekstach. Uosabiając ideał rycerza-chrześcijanina św. Jerzy miał służyć zarówno jako wzorzec dla rycerstwa, które obrało go za swego patrona, jak również zwracać uwagę na odwieczny problem walki dobra ze złem.

Wspaniałego św. Jerzego można oglądać w Ząbkowicach Śląskich. Wysokiej klasy przedstawienie typu dworskiego datowane na 2. połowę XIV wieku zachowało się tutaj w dawnym kościele Bożogrobców (dziś cerkiew św. Jerzego). Na szczególną uwagę zasługuje wyjątkowo rozbudowany rycersko-feudalny wątek. Jest zatem i zamek ukazany ze wszystkimi jego elementami: z donjonem, basztą, murem obronnym zwieńczonym krenelażem, jest i księżniczka z królewskimi rodzicami obserwującymi walkę Jerzego z zamkowych murów, jak na turnieju rycerskim. Inspiracją dla tej kompozycji mogła być miniatura zdobiąca stronice manuskryptu. Samej realizacji zaś nadano formę monumentalną.

Przedstawienia św. Jerzego walczącego ze smokiem zachowały się również w kościołach w Lubiechowej, w Wilczkowie pod Wrocławiem czy w Starym Bielsku na Śląsku Cieszyńskim.

Obok św. Jerzego śląscy artyści równie chętnie malowali św. Krzysztofa, temat bardzo popularny na całym kontynencie, od Wysp Brytyjskich, poprzez Europę środkowo-wschodnią, kraje alpejskie, po Półwysep Apeniński. Z przeprowadzonego w Anglii badania wynika, że do naszych czasów przetrwało tam najwięcej przedstawień ściennych tego właśnie świętego. Na Śląsku dzięki św. Krzysztofowi w malarstwie ściennym zostały spopularyzowane motywy zoomorficzne i fantastyczne. Syreny o dwóch ogonach, pól-ludzie, pół-zwierzęta grające na instrumentach muzycznych, skorpiony – wszystkie one towarzyszyły świętemu Olbrzymowi w przeprawie przez wodę, czyli przejściu z jednego bytu do drugiego – i symbolizować miały czyhające po drodze niebezpieczeństwa. Przedstawienia tego typu zobaczyć można w kościołach w Świebodzicach (dawniej we wsi Pełcznica), Modliszowie i Pieszycach.

Niezwykle rzadkie w ikonografii tego świętego ujęcia zachowały się we wspomnianej wieży mieszkalnej w Siedlęcinie i w kościele pw. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej. W miejsce brodatego olbrzyma św. Krzysztof został tu ukazany jako młodzieniec o delikatnych rysach i w lirycznej pozie.

Rejonem Śląska szczególnie bogatym w średniowieczne malowidła ścienne jest Pogórze Kaczawskie. Oprócz wymienionych Siedlęcina, Świerzawy i Lubiechowej tego typu dekoracje zachowały się tutaj również w kościołach w Pogwizdowie, Bolkowie, Wleńskim Gródku, Małej Kamienicy czy w Jaworze. W trosce o ich ochronę i popularyzację zrodził się pomysł utworzenia Kaczawskiego Szlaku Średniowiecznych Malowideł Ściennych. Prace nad projektem trwają.

Opracowano na podstawie:

• Karłowska-Kamzowa Alicja, Malarstwo śląskie 1250–1450, Wrocław 1979
• Karłowska-Kamzowa Alicja, Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984
• Kosakowski Edward, Od romanizmu po renesans. Katalog unikatowych malowideł ściennych oraz elementów kamiennych i drewnianych w romańskim kościele pw. św. św. Jana i Katarzyny w Świerzawie, Świerzawa 2007
• Secomska Krystyna, Freski w opolskiej kaplicy piastowskiej i malowidła w Lubiechowej, Rocznik Historii Sztuki Tom XXI, Warszawa 1995
• Witkowski Jacek, Szlachetna a wielce żałosna opowieść o Panu Lancelocie z Jeziora. Dekoracja malarska wielkiej sali wieży mieszkalnej w Siedlęcinie, Wrocław 2002

Mapa wybranych obiektów z zachowanymi malowidłami ściennymi

Artykuł Mapa średniowiecznych malowideł ściennych na Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.

Średniowieczne grody i zamki

Naukowcy z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej stworzyli internetowy katalog średniowiecznych obiektów obronnych na Dolnym Śląsku. Z blisko 1000 obiektów oznaczonych jako grodziska i zamki w dokumentacji konserwatorskiej, badacze wybrali 200 obiektów, a następnie poddali je szczegółowym badaniom. Przede wszystkim wykonano dokumentacje na podstawie danych ze skanowania lotniczego. Przeprowadzono także weryfikacyjne badania terenowe, w tym na niektórych obiektach sondażowe badania archeologiczne. Wśród opracowanych obiektów znalazły się również takie obiekty, które nie figurowały wcześniej w dokumentacji konserwatorskiej jako grody lub zamki.

„Celem projektu było stworzenie inwentaryzacji dla wybranych dolnośląskich obiektów obronnych o metryce pradziejowej i średniowiecznej (grodów i zamków) na podstawie danych z lotniczego skanowania laserowego, pozyskanych z Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej.”

Efektem badań naukowców z PWr było stworzenie portalu www.odgrodudozamku.pl, na którym w formie mapy zebrano wszystkie uzyskane informacje.

Mapa dostępna jest pod adresem: www.odgrodudozamku.pl/mapa

Po wybraniu danego grodu lub zamku na mapie możemy przejść do szczegółowych informacji na jego temat. W zakładce zajdziemy podstawowe dane na temat obiektu, opis, badania czy literaturę wzmiankującą o miejscu (o ile istnieje). Do każdego miejsce przygotowano również model terenu wykonany na podstawie danych uzyskanych ze skaningu lotniczego.

Autorzy pracy: Maria Legut-Pintal, Paweł Rajski i Radosław Biel – Katedra Historii Architektury, Sztuki i Techniki na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej

Artykuł Katalog średniowiecznych grodów i zamków na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.

„Jak czytać zamki” Malcolm Hislop – Recenzja

„Jak czytać zamki” Malcolma Hislopa to ilustrowany przewodnik po zamkowej architekturze. Autor w swojej książce prowadzi czytelnika po meandrach architektury obronnej. Pozycja wydana jest w formie bogato ilustrowanego przewodnika. Podzielona jest na dwie główne części. Pierwsza część związana jest z podstawowymi informacjami o zamkach. Natomiast droga część zawiera liczne podrozdziały poświęcone głównym elementom średniowiecznych wartowni, takim jak: donżony, wieże, mury, barbakany itp. Liczne szkice, grafiki i przekroje mają pomóc czytelnikowi lepiej zrozumieć funkcje i sposób budowy poszczególnych elementów. A także to, jak zmieniały się one na przestrzeni wieków. W książce nie znajdziemy żadnych tradycyjnych zdjęć. Wszystko zilustrowane jest za pomocą specjalnie do tego celu przygotowanych rysunków.

Przykład jednej ze stron książki „Jak czytać zamki” Malcolma Hislopa

Autor książki skupia się na poszczególnych elementach z jakich zbudowany jest typowy średniowieczny zamek. Każdy zamek jest w zasadzie odrębną, niepowtarzającą się budowlą, jednak składającą się z pewnych powtarzalnych elementów. Zaczynając od tak podstawowych części jak zamkowe mury, wieże, budowle bramne, skończywszy na hurdycjach, krenelażach czy oknach strzelniczych. Malcolm Hislop opisuje te wszystkie elementy, wskazując ich przeznaczenie, a także to jak zmieniały się pod wpływem mody czy rozwoju sztuki wojennej. Wszystko to oczywiście podparte jest konkretnymi przykładami zachowanych do dziś obiektów. Jasno, przejrzyście i klarownie. Kiedy następnym razem będziemy zwiedzali kolejny zamek, będziemy w stanie wskazać niektóre z jego fragmentów,  nazwać je i określić ich konkretną funkcję. Zamkowe ruiny staną się dla nas trochę bardziej czytelne i zrozumiałe.

Jak wszystkie tego typu zachodnie publikacje autor przytacza głównie przykłady zachodnioeuropejskich zamków. W przeważającej większości są to obiekty z obszaru współczesnej Francji i Anglii. W przewodniku znajdziemy również warownie z Włoch, Niemiec czy Bliskiego Wschodu (tzw. zamki krzyżowców). Brak przykładów zamków z Polski (z wyjątkiem dwóch obiektów) sprawia, że książka może być trochę trudna w odbiorze dla polskiego czytelnika. Pomimo tego polecam ją każdemu miłośnikowi średniowiecznych warowni.

Tytuł: Jak czytać zamki. Krótki kurs wiedzy o fortyfikacjach
Autor: Malcolm Hislop
Rok polskiego wydania: 2018
Moja ocena: ★★★★☆

„Jak czytać zamki. Krótki kurs wiedzy o fortyfikacjach” Malcolm Hislop

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Jak czytać zamki” Malcolm Hislop

Artykuł „Jak czytać zamki” Malcolm Hislop pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek, pałac, a może twierdza?

Istnieje pewne zamieszanie w kwestii nazw stosowanych dla poszczególnych historycznych obiektów. Nie zawsze wiemy, czy coś możemy nazwać pałacem, czy dworem? Czy coś było jeszcze grodem, a może już zamkiem? Zainspirowany lipcowo-wrześniowym wydaniem kwartalnika Archeologia Żywa postanowiłem przygotować krótki artykuł-poradnik związany z nazwami. Przy czym należy podkreślić, że poniższe definicje są tylko próbą usystematyzowania nazw. W każdym przypadku znajdziemy kilka wyjątków odbiegających od tych reguł. Dodatkowym problemem jest wielofazowość obiektów. Budowle na przestrzeni wielu lat były rozbudowywane i zmieniały swoje formy. W miejscu grodów często były budowane zamki, a te z kolei z czasem przebudowywano na okazałe rezydencje. Pomimo, iż formą bliższe już były pałacom, wciąż historycznie w stosunku do nich używano nazwy „zamek”. Dodatkowo w XIX wieku pojawia się grupa obiektów budowana specjalnie jako tzw. romantyczne ruiny, w stosunku do których używano nazwy „zamek”, choć z punktu historycznego zamkami nigdy nie były. To wszystko sprawia, iż często kwestia nazewnictwa jest tylko kwestią tego, jaka nazwa przyjęła się powszechnie w stosunku do danego obiektu.

Gród

Grody powstawały w prehistorii i wczesnym średniowieczu. To najstarszy rodzaj założenia obronnego, które możemy spotkać na terenie Polski. W Europie grody pojawiają się w epoce brązu. Na ziemiach polskich związane były z systemem prawa „książęcego”, przed feudalnego, oraz o gospodarkę naturalną i wymienną, przed towarowo-pieniężną. Grody pełniły funkcje siedziby rodowej, plemiennej lub książęcej. Często były budowane na naturalnych wzniesieniach lub w zakolach rzek. Posiadały umocnienia drewniano-ziemne np. wały/palisady, często z wieżą bramną. Grody w warunkach geograficznych, które temu sprzyjały (np. na terenach przedgórzy), bardzo często były budowane również z użyciem kamienia. Niektóre z grodów z czasem ewoluowały w zamki.

Makieta wyspowego grodu na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Rekonstrukcja bramy wjazdowej grodu w Biskupinie

Gródek stożkowaty / rezydencja typu „motte”

Gródek stożkowaty to rodzaj średniowiecznej siedziby rycerskiej, na zachodzie Europy znanej lepiej pod nazwą rezydencji typu „motte” lub „motte and bailey”. Ten rodzaj budowli pojawia się na zachodzie Europy w IX wieku, po upadku Imperium Karolińskiego. Gródki stożkowate pełniły funkcje siedziby pomniejszego feudała. Były ściśle związane z ówczesnym systemem feudalnym, ponieważ przejście do systemu feudalnego umożliwiało rycerstwu i możnowładcom na zakładanie obronnych siedzib. Gródki stożkowate składały się z drewnianej wieży wybudowanej na specjalnie usypanym do tego celu kopcu, posiadały umocnienia drewniano-ziemne, rzadziej kamienne. Często budowane były z podgrodziem. Z czasem ich funkcje rezydencjalne przejęły dwory, a w zasadzie można również powiedzieć, że rezydencje typu „motte” to rodzaj wczesnego obronnego dworu. Trzeba również dopowiedzieć i podkreślić, że duża część badaczy uznaje gródki stożkowate za jeden z rodzajów zamków. W takim pojmowaniu definicji rezydencja typu „motte” jest po prostu jednym z typów konstrukcyjnych zamków.

XIX-wieczna grafika przedstawiająca rezydencję typu „motte” – Autor: Arcisse de Caumont

Rekonstrukcja rezydencji typu „motte” w Lütjenburg (Niemcy) – Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek

Zamki stanowią przykład budowli obronnych najbardziej kojarzonych z czasami średniowiecza. Budowane były od średniowiecza aż do wczesnej nowożytności. Podobnie jak rezydencje typu „motte and bailey” rozpowszechniły się w Europie po upadku Imperium Karolińskiego. Zamki zazwyczaj pełniły funkcje siedziby feudała lub monarchy. Przeważnie były to już budowle w pełni murowane (kamienne lub ceglane). Ich cechami wspólnymi były takie elementy jak: główna wieża, baszty, wieże bramne, dziedziniec i znajdujące się na nim zabudowania mieszkalne. A wszystko to otoczone murem obwodowym i fosą. Ciekawostka, 1/4 zamków w Polsce znajduje się na obszarze Dolnego Śląska. Rozwój broni palnej przyczynił się do głębokiej zmiany w sposobie budowy i użytkowania zamków. Same zamki były zaś często niszczone w czasie wojen lub po prostu rozbierane. Te, które miały więcej szczęścia, były przebudowywane do postaci rezydencji, w formie i funkcji bardziej zbliżonej ku pałacowi.

Rekonstrukcja średniowiecznego Zamku Grodno w Zagórzu Śl. – Autor: prof. Jerzy Rozpędowski

Ruiny Zamku Ogrodzieniec

Twierdza / Forteca

Kolejną grupę obiektów obronnych stanowią twierdze. Budowane były od końca średniowiecza aż do końca XIX wieku. Pełniły funkcje ufortyfikowanych obszarów (np. cytadela, klasztor, miasto). Z twierdzami najbardziej kojarzone są tzw. twierdze bastionowe. Do ich budowy przyczyniło się wynalezienie prochu i późniejszy rozwój broni palnej. Twierdze składały się z wałów ziemnych, rowów, bastionów i innych obiektów fortyfikacyjnych, na których umieszczano artylerię. Ostatecznie zaniechano ich używania po I wojnie światowej, choć niektóre obiekty były wykorzystywane również w późniejszych konfliktach np. Twierdza Modlin w czasie II wojny światowej (kampania wrześniowa).

Plan fortyfikacji Drezna z 1750 roku – Autor: Matthäus Seutter

Twierdza w Kłodzku – Foto: Michał Jabłoński

Dwór

Dwory budowane były od późnego średniowiecza aż do XX wieku. Choć można tu doszukiwać się ich jeszcze wcześniejszego używania, bo czym np. były podmiejskie wille Rzymian, jak nie rodzajem dworów? Dwory zastąpiły wcześniej funkcjonujące rycerskie rezydencje typu „motte”. W skrócie można określić je jako wiejskie domy szlachty. Ich funkcja obronna była znikoma. Dwór w XVII wieku był już budynkiem oddzielonym od zabudowań gospodarczych. W XIX wieku większość dworów była już murowana. Ciekawostka, na terenie Dolnego Śląska było około 400 dworów. W późniejszych wiekach dwory mogły być dalej rozbudowywane. W czasach PRLu wiele z nich uległo zrujnowaniu.

Zrekonstruowany dwór rodziny Mickiewiczów w Nowogródku (Białoruś)

Renesansowy Dwór Czarne w Jeleniej Górze

Pałac

Pałace to ostatnia i zarazem jedna z najpopularniejszych grup obiektów. Budowane są od II połowy XVII wieku aż do dziś. Choć również i tutaj można doszukać się ich protoplastów znacznie wcześniej, bo i nawet w starożytności. Pałace stanowią przykład budowli pełniących już tylko funkcje rezydencjalne, niemalże całkowicie pozbawione cech obronnych (z wyjątkiem obiektów typu „palazzo in fortezza”). Pałace budowane były jako okazałe rezydencje, często z przyległymi założeniami parkowymi. W Europie intensywny rozwój pałaców przypadł na czas baroku. Ciekawostka, na obszarze Polski znajduje się około 2800 pałaców, z czego 2000 pozostaje w ruinie.

Pałac w Rogalinie

Pałac Wojanów

Poradnik do ściągnięcia

Ten artykuł powstał na bazie artykułu z kwartalnika Archeologia Żywa nr 3 (69) 2018, autorstwa Radosława Biela, w którym autor podjął się próby usystematyzowania używanych definicji.

Poniżej autor artykułu przygotował również krótką ściągawkę, którą można swobodnie wykorzystywać i rozpowszechniać.

Zamek, pałac, a może twierdza? – Autor: Radosław Biel

Pobierz poradnik → link

Artykuł Zamek, gród, dwór, pałac, twierdza… Jak to wszystko rozróżnić? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek na Wzgórzu Krzywoustego

Naszą wycieczkę po zaginionych zamkach zaczynamy od Wzgórza Krzywoustego w Jeleniej Górze. To właśnie to miejsce było najczęściej łączone z legendarnym grodem, który miał być założony przez księcia Bolesława Krzywoustego. Niektórzy sugerowali istnienie tutaj grodziska jeszcze wcześniej, bo za czasów króla Bolesława Chrobrego. Współczesne badania archeologiczne nie potwierdziły jednak istnienia tak wczesnego założenia, potwierdziły jednak funkcjonowanie w tym miejscu późnośredniowiecznego zamku. Odnalezione zabytki (ceramika) pozwalają datować zamek nie wcześniej niż na 2. połowę XIII wieku. Bez wątpienia był to zamek książęcy, którego budowę moglibyśmy wiązać z czasem panowania księcia Bolesława Rogatki, Bernarda Lwóweckiego lub Bolka I Surowego. Pod koniec XIV wieku zamek został spalony, a następnie odbudowany. W czasie wojen husyckich prawdopodobnie był oblegany i uszkodzony. Jeleniogórski zamek przestał istnieć przed połową XV wieku, kiedy to mieszczanie postanowili rozebrać warownię, aby nie stanowiła więcej zagrożenia dla miasta. Obecnie na Wzgórzu Krzywoustego znajduje się wieża widokowa (często zwana „grzybkiem”). Z zamku zachowały się jeszcze dość dobrze widoczne pozostałości wałów.

W miejscu, gdzie kiedyś stał zamek, dziś znajduje się wieża widokowa

W terenie zachowały się dość dobrze widoczne pozostałości wałów

Na mapie LIDAR można dostrzec miejsce, gdzie dawniej stał zamek (strzałka), wokół dobrze widoczne pozostałości wałów – Źródło: Geoportal.gov.pl

Zamek na Kozińcu

Kolejny z naszych zaginionych zamków znajdował się na wzgórzu Koziniec (462 m n.p.m.). Był to niewielki średniowieczny zamek wzniesiony na granitowej kulminacji nieopodal średniowiecznego miasta Jeleniej Góry. W 1998 roku na miejscu zostały przeprowadzone badania archeologiczne przez Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Udało się odnaleźć liczne fragmenty ceramiki datowanej od XIV do XV wieku, kości zwierzęce, żużle szklane i metalowe przedmioty. Odsłonięto też niewielkie fragmenty murowanego zamku. Warownia była budowlą murowaną, której mury wkomponowano w kształt skały. Budowę zamku przypisuje się księciu Bolko I Surowemu. Warownia pełniła funkcje obserwacyjno-obronne na przedpolu Jeleniej Góry, kontrolując dostęp od wschodu do całej Kotliny Jeleniogórskiej. Przypuszczalnie zamek posiadał kontakt wzrokowy zarówno z zamkiem na Wzgórzu Krzywoustego, jak i z zamkiem Sokolec. W 1428 roku załoga opuściła i podpaliła zamek, prawdopodobnie z obawy przed jego wrogim przejęciem. W 1880 roku w miejscu zamku postawiono drewnianą, a następnie metalową wieżę widokową. Do dziś po wieży pozostały tylko schody, w których części stopni wykutych jest w skale. Być może pochodzą one ze średniowiecznego zamku.

Zamek na Kozińcu był wybudowany na skale, w miejscu jej najwyższej kulminacji prawdopodobnie stała wieża

Relikty zamkowych zabudowań – Foto: Jan Wieczorek

Rekonstrukcja wyglądu zamku na Kozińcu – Autor: Stanisław Firszt

Zamek w Borowym Jarze

Borowy Jar to obszar ciągnący się wzdłuż rzeki Bóbr od Jeleniej Góry w kierunku Siedlęcina. Okazuje się, że również i tutaj możemy doszukać się pozostałości średniowiecznego zamku. Warownia w Borowym Jarze położona była na stromym gnejsowym cyplu, który od trzech stron otaczany był przez wody płynącego Bobru. Obecnie w tym miejscu znajduje się Jezioro Modre, które powstało w wyniku budowy zapory na rzece. W latach 30. ubiegłego wieku odnaleziono fragmenty ceramiki i metalowe przedmioty. Kolejne prace w latach 90. potwierdziły istnienie w zachodniej części muru o długości 2 m i wysokości około 4 m. Odnaleziono również zabytki ruchome datowane na XIV i XV wiek. Zapewne funkcją zamku w tym miejscu było kontrolowanie drogi biegnącej do Jeleniej Góry. Istnienie zamczyska w Borowym Jarze łączone jest ze wzmiankami o obiekcie o nazwie Sechsstätteburg. Według zapisów kronikarza Johanna Daniela Hensela z końca XVIII wieku, zamek miał zostać zniszczony przez husytów 1427 roku. Po obiekcie zachowały się nieduże fragmenty zachodniego muru obwodowego.

Borowy Jar, miejsce, w którym dawniej stał średniowieczny zamek – Zaginione zamki Dolnego Śląska

W terenie można jeszcze odnaleźć niewielkie fragmenty zamkowych murów

Zamek w Borowym Jarze został wybudowany na skalnym cyplu w zakolu Bobru, na obrazie LIDAR widać jeszcze wyraźnie sztuczne odcięcie cypla (sucha fosa?) – Źródło: Geoportal.gov.pl

Rekonstrukcja wyglądu zamku w Borowym Jarze – Autor: Stanisław Firszt

Zamek Pieszyce-Rościszów

Na górze Forteczna (czasem określanej jako góra Grodzisko) w Górach Sowich, nieopodal Pieszyc, znajduje się jeden z bardziej zagadkowych obiektów w Sudetach. Powszechnie wszyscy kojarzymy średniowieczne murowane zamki i poprzedzające je grody. Jednak warownia na Fortecznej różniła się nieco od nich obu. Prawdopodobnie był to tzw. zamek typu przejściowego, budowla stanowiąca formę pośrednią między wczesnośredniowiecznym grodem, a późnośredniowiecznym zamkiem. Jeszcze nie w pełni murowany zamek, ale już nie gród. Zamek zbudowany został na planie trzech zachodzących na siebie okręgów z centralnym na samym środku wzniesienia. Przeprowadzone badania archeologiczne pozwoliły odkryć pozostałości murowanej zabudowy warowni. Zamek składał się z budynku mieszkalnego z piwnicą otoczonego murem obwodowym oraz budynku bramnego. Całość wzniesiona była z kamienia łamanego na zaprawie glinianej. Dodatkowo zamek zabezpieczony był wałami o konstrukcji skrzyniowej wypełnionych gliną i kamieniami. Ślady tych wałów są do dziś dobrze widoczne. Taka konstrukcja zamku każe doszukiwać się jego genezy w głębi XIII wieku, gdyż od końca tego stulecia zamki buduje się już powszechnie na zaprawie wapiennej. Słaba konstrukcja zapewne nie pozwoliła zamkowym murom przetrwać do naszych czasów.

Na górze Forteczna (czasem określanej jako góra Grodzisko) stał zamek typu przejściowego

W terenie dość dobrze widoczne są ślady dawnych wałów

Na LIDARze widać trzy zachodzące na siebie okręgi (pozostałości wałów), w tym miejscu dawniej znajdował się zamek – Źródło: Geoportal.gov.pl

Zamek na Ślęży

Masyw Ślęży już od wieków był górą owianą legendą i tajemnicą. Ślęża kojarzona jest zazwyczaj z miejscem pogańskiego kultu czy też słynnymi kamiennymi rzeźbami. Okazuje się, że na szczycie Ślęży znajdował się również średniowieczny zamek, częściowo w miejscu, gdzie dziś stoi nieduży kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Prowadzone kilkanaście lat temu badania archeologiczne pozwolił pod posadzką kościoła odkryć fragmenty zamkowych murów. Budowę warowni powszechnie przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi II Małemu w 1. połowie XIV wieku. W 1353 roku zamek został podarowany przez Bolka II królowi czeskiemu Karolowi IV (jako prezent ślubny). W czasie wojen husyckich obiekt został zdobyty i złupiony przez husytów. Ostatecznie zamek na Ślęży przestał istnieć w połowie XVI wieku, kiedy to w czasie burzy miała zawalić się zachowana do tego czasu zamkowa wieża.

Ślężański zamek znajdował się w miejscu, gdzie dziś stoi nieduży kościół

Odkryte relikty zamkowych murów w posadzce kościoła

Próba rekonstrukcji układu zamku w świetle badań archeologiczno-architekotnicznych z lat 1998-2004

Wyobrażenie (raczej fantastyczne) zamku na Ślęży ze starej niemieckiej pocztówki

Zamek na Ostrowie Tumski we Wrocławiu

Wrocław dawniej też posiadał swój własny zamek. I to nie jeden! Średniowieczny zamek, będący dawniej rezydencją książąt wrocławskich, znajdował się na wyspie na Ostrowie Tumskim. Początki wrocławskiego zamku sięgają II połowy XII wieku. Powszechnie uważa się, że inicjatorem budowy nowej okazałej siedziby na wrocławskiej wyspie był książę Bolesław Wysoki. Książę dużą część swojego życia spędził na zachodzie, zapewne chciał wykorzystać podpatrzone tam rozwiązania i nowinki. Za czasów kolejnych władców zamek był dalej rozbudowywany. Powoli kres jego historii następuje w XIV wieku, kiedy to teren przejmuje kapituła pobliskiej kolegiaty św. Krzyża. Duchowni zarządzali tym miejscem, aż do pruskiej sekularyzacji w 1810 roku. Z wrocławskiego zamku zachowała się tylko (w formie mocno zmienionej) zamkowa kaplica – dziś nieduży kościółek pw. św. Marcina. Ostatnio wizualizację 3D zamku na Ostrowie Tumskim przygotowało Śląskie Studio Architektury. Ich cyfrowy model wrocławskiego zamku załączam niżej.

Po zamku na Ostrowie Tumskim zachowała się tylko kaplica św. Marcina – Zaginione zamki Dolnego Śląska

Prowadzone w latach 50. badania archeologiczne pozwoliły odkryć relikty zamku, tu widoczna podstawa wieży – Źródło: polska-org.pl

Wizualizacja zamku na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu około 1300 roku – Autor: Śląskie Studio Architektury

W chwili, kiedy piszę ten artykuł, w krypcie kościoła św. Marcina na Ostrowie Tumskim zorganizowana jest wystawa pt. „Kaplica Henryka IV. Budowla Niezwykła.”. Wystawa prezentuje fragment historii zamku związany z budową kaplicy św. Marcina – jedynej zachowanej do dzisiejszych czasów budowli dawnego zamku na Ostrowie Tumskim. Termin wystawy: od 25.10.2018 r. do 01.06.2019 r.

Podziękowania

Specjalne podziękowania dla Wieży Książęcej w Siedlęcinie za pomoc w przygotowaniu artykułu. Obecnie w wieży prezentowana jest wystawa poświęcona już nieistniejącym zamkom z okolic Kotliny Jeleniogórskiej i Borowego Jaru, m.in. o niektórych obiektach wspominałem w tym artykule. Zachęcam do odwiedzenia!

Zamki Dolnego Śląska

Oczywiście wyżej wymienione obiekty to nie wszystkie już nieistniejące zamki Dolnego Śląska. Takich obiektów można by doszukać się w regionie znacznie więcej. Poniżej przedstawiam mapę z opisanymi wyżej miejscami.

Polecam również zerknąć na mapę wszystkich (prawie) dolnośląskich zamków.

Mapa zaginione zamki Dolnego Śląska

Artykuł Zaginione zamki Dolnego Śląska pochodzi z serwisu Eloblog.

„Życie w średniowiecznym zamku” Frances Gies, Joseph Gies – Recenzja

Widzieliście ich zapewne wiele. Zamki, zamczyska, romantyczne ruiny. Na terenie Europy, a także Polski, zachowało się wiele średniowiecznych warowni. W różnym stanie. Niektóre przebudowywane, modernizowane, dotrwały do naszych czasów w dobrym stanie. Po inny zaś pozostały tylko nieliczne fragmenty murów. Ale jak tak naprawdę wyglądało codzienne życie na średniowiecznym zamku? Co było powodem jego budowy? Co było powinnością pana zamku, a co służby? Do czego służyły poszczególne pomieszczenia? I wreszcie, co doprowadziło do kresu funkcjonowania zamków na terenie Europy? Na te wszystkie pytania próbuje odpowiedzieć para amerykańskich historyków Frances i Joseph Gies. Autorzy książki w prosty i przystępny sposób tłumaczą jak dawniej toczyło się życie na prawdziwej średniowiecznej warowni.

Największym mankamentem książki jest jej geograficzne osadzenie w Europie Zachodniej. Autorzy opisują życie w zamku z perspektywy warowni budowanych w Anglii i Normandii. Głównym tłem do opowieści w książce jest Zamek Chepstow położony w południowo-wschodniej Walii. To sprawia, że ciężko odnieść niektóre wydarzenia i elementy do losów zamków na terenie Polski czy Niemiec. Mam tu na myśli kwestię anglosaskich miar, różnice w tytułach szlacheckich, czy choćby trendy w budownictwie obronnym, które do naszych terenów Europy docierały ze znacznym opóźnieniem. To sprawia, że książka dla polskiego odbiorcy może wydawać się oderwana od losów naszych zamków.

Tytuł: Życie w średniowiecznym zamku
Autor: Frances Gies, Joseph Gies
Rok polskiego wydania: 2017
Moja ocena: ★★★☆☆

„Życie w średniowiecznym zamku” Frances Gies, Joseph Gies

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Życie w średniowiecznym zamku” Frances Gies, Joseph Gies

Artykuł „Życie w średniowiecznym zamku” Frances Gies, Joseph Gies pochodzi z serwisu Eloblog.

Turniej Rycerski na Zamku w Łęczycy

Do Zamku Królewskiego w Łęczycy przyjadą z różnych stron znamienici rycerze, członkowie najlepszych grup rekonstrukcji historycznej. Zaprezentują swój najwyższej jakości kunszt w turniejach bojowych, w zmaganiach łuczniczych i szermierczych oraz w pokazach z użyciem broni palnej.

Wyjątkowy, rocznicowy charakter tegorocznej imprezy podkreślą, tak lubiane przez publiczność turniejową, konie. Aż trzy różne grupy konne pojawią się na dziedzińcu zamkowym, by w różnorodnych pokazach zaprezentować piękną sztukę ujeżdżania tych szlachetnych zwierząt.

XX Międzynarodowy Turniej Rycerski na Zamku w Łęczycy

Po raz pierwszy w Łęczycy gościć będziemy Rycerzy Gniewu, najznakomitszy obecnie w Polsce poczet rycerski. W premierowym programie zaprezentuje się – Anna Sokólska (AMM Archery), najlepsza na świecie łuczniczka konna. Wreszcie, w popisach kaskaderskich zobaczymy jeźdźców z Apolinarski Group.

AMM Archery Anna Sokólska – Źródło: Muzeum w Łęczycy

Apolinarski Group – Źródło: Muzeum w Łęczycy

Poza wspomnianymi grupami zobaczymy również: Akademię Szermierzy, Vancos, Łuczników św. Jerzego, Alchemika.

Grupa Vancos, Akademię Szermierzy – Źródło: Muzeum w Łęczycy

Od godziny 18:00 zapraszamy także na bezpłatny blok zabaw rycerskich zorganizowany przez Poczet Rycerski Herbu Sobol, a o 20:30 na elektryzujący pokaz Teatru Tancerzy Ognia „Arta Foc”.

Pokaz Teatru Tancerzy Ognia „Arta Foc”

W programie tegorocznego Turnieju znajdą się także inne atrakcje, a także nowości i niespodzianki. Więcej informacji znajduje się na stronie: www.muzeumleczyca.pl.

Artykuł XX Międzynarodowy Turniej Rycerski na Zamku w Łęczycy pochodzi z serwisu Eloblog.

Darmowe e-książki o Dolnym Śląsku

Postanowiłem stworzyć w jednym artykule zestawienie darmowych publikacji poświęconych Dolnemu Śląskowi. W trakcie poszukiwania materiałów związanych z regionem udało mi się natrafić na kilka darmowych i ciekawych pozycji. W większości są to książki związane z historią Dolnego Śląska, ale znalazły się również pozycje związane z innymi dziedzinami np. geologią. Większość z nich skupia się na konkretnym wybranym temacie. Wśród darmowych e-książek są publikacje zarówno popularnonaukowe, jak i publikacje stanowiące formę pracy naukowej. Z pewnością jednak pomogą one wzbogacić również ogólną wiedzę o Dolnym Śląsku.

Wszystkie niżej wzmiankowane darmowe e-książki zamieszczone są na innych serwisach. Podaję do nich tylko linki. Ufam, że wskazane pozycje zostały przez te serwisy udostępnione zgodnie z prawem i z poszanowaniem własności intelektualnych autorów tych publikacji.

Na razie zestawienie obejmuje tylko kilka pozycji. Z czasem, jeżeli pojawią się nowe darmowe publikacje, uzupełnię listę o nowe e-książki. Jeżeli posiadacie linki do innych darmowych publikacji zachęcam do pozostawienia informacji w komentarzu.

Lista publikacji:

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku

Publikacja poświęcona średniowiecznym zamkom wzniesionym na pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego.
Autor – Artur Boguszewicz
Link – www.bibliotekacyfrowa.pl

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku – Artur Boguszewicz

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz w Czechach

Publikacja poświęcona historii wybranych schronisk górskich w Karkonoszach i Górach Izerskich. Praca obejmuje zarówno znane i popularne schroniska jak np. Dom Śląski czy Strzechę Akademicką, jak i te schroniska, które już przestały istnieć.
Autor – praca zbiorowa, redakcja Ivo Łaborewicz
Link – docplayer.pl

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz w Czechach – Redakcja Ivo Łaborewicz

Przewodnik geoturystyczny po Karkonoskim Parku Narodowym

Przewodnik został wydany i opracowany przez Karkonoski Park Narodowy. W prosty i przystępny sposób opisuje historię geologiczną polskich Karkonoszy wraz w wybranymi geostanowiskami.
Autor – Roksana Knapik
Link – kpnmab.pl

Przewodnik geoturystyczny po Karkonoskim Parku Narodowym – Roksana Knapik

Karkonoski Park Narodowy

Monografia poświęcona Karkonoskiemu Parkowi Narodowemu. Rys historyczny, budowa geologiczna, klimat, świat zwierząt i roślin Karkonoszy.
Autor – Andrzej Raj, Roksana Knapik
Link – kpnmab.pl

Karkonoski Park Narodowy – Andrzej Raj, Roksana Knapik

Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku

Katalog poznanych dotąd krzyży i kapliczek pokutnych w województwie dolnośląskim i przyległych obszarach województw lubuskiego i opolskiego. Publika została przygotowana w formie przewodnika po tych niezwykłych zabytkach dawanego prawa.
Autor – Witold Komorowski
Link – kamienne-krzyze.dwspit.pl

Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku – Witold Komorowski

Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy

Książka, rozprawa habilitacyjna, poświęcona wrocławskim budynkom, które powstały według zasad lansowanych przez narodowy socjalizm. Katalog zawiera opisy obiektów istniejących, zniszczonych, a także pozostawionych w fazie planowania w czasach III Rzeszy. Publikacja odnosi się również do niektórych obiektów wybudowanych poza stolicą Dolnego Śląska.
Autor – Janusz L. Dobesz
Link – www.dbc.wroc.pl

Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy – Janusz L. Dobesz

Śmierć nieczysta na Śląsku

Studia nad obrządkiem pogrzebowym społeczeństwa przedindustrialnego. Autor publikacji omawia sposoby pochówku określonych grup osób, którym odmawiano pogrzebu w tradycyjny sposób, np. skazańcom, samobójcom, niechrzczonym, dzieciom, ofiarom zarazy. Publikacja prezentuje również wyniki badań archeologicznych.
Autor – Paweł Duma
Link – www.academia.edu

Śmierć nieczysta na Śląsku – Autor: Paweł Duma

Budynki i budowle dolnośląskich folwarków

Publikacja jest wynikiem wieloletnich obserwacji, jakie autorka prowadziła nad zabudowaniami wchodzącymi w skład dawnych założeń dworsko- oraz pałacowo-folwarcznych.
Autor – Renata Gubańska
Link – www.dbc.wroc.pl

Budynki i budowle dolnośląskich folwarków – Renata Gubańska

Architektura podziemi

Architektura podziemi, w tym również na podstawie wybranych obiektów na terenie Dolnego Śląska. Dawne kopalnie, grobowce, miejskie podziemia i obiekty o charakterze militarnym.
Autor – Marek W. Lorenc
Link – www.dbc.wroc.pl

Architektura podziemi – Marek W. Lorenc

Zwierzęta Karkonoszy

Świat zwierząt Karkonoszy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem gatunkowym. Jest to związane z występowaniem pięter roślinnych o odmiennym klimacie i z różnorodną mozaiką zbiorowisk flory.
Autor – Roman Rąpała
Link – kpnmab.pl

Zwierzęta Karkonoszy – Roman Rąpała

Artykuł Darmowe e-książki, które pomogą lepiej poznać Dolny Śląsk pochodzi z serwisu Eloblog.