Szlak średniowiecznych malowideł

Malownicze Góry i Pogórze Kaczawskie zwane też Krainą Wygasłych Wulkanów leżą w północno-zachodniej części Sudetów. Oprócz licznie zachowanych form wulkanicznych występują tu, niemniej licznie, średniowieczne zamki i kościoły, we wnętrzach których zachowały się niejednokrotnie prawdziwe perły malarstwa romańskiego i gotyckiego. Od dłuższego czasu ich bezsprzeczna wartość historyczna rodzi pytania o konieczność otoczenia ich szczególną opieką oraz położenia specjalnego nacisku na ich popularyzację. Stąd pośród historyków sztuki i archeologów pomysł na utworzenie szlaku średniowiecznych malowideł ściennych. Planowany szlak miałby w całości biec na terenie Gór i Pogórza Kaczawskiego i w obecnym kształcie liczyć 125 km. Znalazłoby się na nim siedem kościołów, jeden kompleks klasztorny oraz jedna wieża mieszkalna. Ogółem dziewięć obiektów.

Spośród nich na szczególną uwagę zasługują malowidła zachowane w kościołach w Świerzawie i w Lubiechowej oraz cykl w Wielkiej Sali wieży mieszkalnej w Siedlęcinie nawiązujący swą tematyką do legend arturiańskich.

Kościół św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie

W romańskim kościele pod wezwaniem św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie, na ścianach i sklepieniu, zachowały się niezwykle cenne późnoromańskie (datowane na 2. ćwierć XIII wieku) przedstawienia związane z symboliką Drzewa Życia. Znajdziemy tu wyobrażenia zoomorficzne. Ptaki, ryby i czworonogi miejscami otoczone są wicią roślinną z motywem palmety. Na ścianach północnej, wschodniej i południowej zachowały się w postaci śladów bez warstw wykończeniowych sceny z legendy św. Katarzyny Aleksandryjskiej datowane na drugą połowę XIV wieku. Zostało tam ukazane w barwnych szczegółach jej życie, uwięzienie, męczeństwo i śmierć.

Kościół pod wezwaniem św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie – Fot. Darek Sekuła sekulada.com

Żywot św. Katarzyny Aleksandryjskiej, kościół pod wezwaniem św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej w Świerzawie – Fot. Darek Sekuła sekulada.com

Kościół św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej

Z kolei w późnoromańskim kościele pod wezwaniem św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej, można zobaczyć jeden z najświetniejszych cyklów późnogotyckiego śląskiego malarstwa ściennego. Niemal cała dekoracja prezbiterium powstała w 2. ćwierci XV wieku, za wyjątkiem dwóch scen na ścianie północnej, w przęśle zachodnim, gdzie ukazana została walka św. Jerzego ze smokiem oraz pokłon Trzech Króli – tematy cieszące się niebywałą popularnością w późnogotyckiej sztuce śląskiej. Sklepienie prezbiterium to sceny przedstawiające Sąd Ostateczny, Chrystusa w mandorli z klęczącymi u jego stóp Marią i Janem Chrzcicielem, symbole czterech Ewangelistów oraz anioły z trąbami i narzędziami męki pańskiej. Obok malowideł w prezbiterium uwagę przyciąga ogromnych rozmiarów wizerunek św. Krzysztofa w nawie. Przedstawienie św. Jerzego i św. Krzysztofa powstały najprawdopodobniej w tym samym czasie, czyli, w odróżnieniu od pozostałych części dekoracji, w wieku XIV.

Kościół pod wezwaniem św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej – Fot. Jolanta Szczepańska medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Sklepienie kościoła św. św. Piotra i Pawła w Lubiechowej – Fot. Jolanta Szczepańska medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Malowidła przedstawiające walkę św. Jerzego ze smokiem – Fot. Jolanta Szczepańska medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Wieża książęca w Siedlęcinie

Bezsprzecznie najcenniejsze malowidła na planowanym szlaku zachowały się w wieży mieszkalnej w Siedlęcinie koło Jeleniej Góry. Wieża, której powstanie najnowsze badania łączą z osobą Henryka I, księcia jaworskiego, jest dziś jednym z największych i najlepiej zachowanych obiektów tego typu w Europie Środkowej, z jednymi z najlepiej zachowanych w Polsce średniowiecznymi wnętrzami mieszkalnymi i najstarszymi stropami drewnianymi, datowanymi metodą dendrochronologiczną na lata 1313, 1314 i 1315. Jednak to, co stanowi o jej absolutnej wyjątkowości znajduje się na drugim piętrze, w dawnej Wielkiej Sali. Południową (i częściowo zachodnią) ścianę zdobi tu cykl malowideł ukazujących sceny z legendy o sir Lancelocie z Jeziora. Dekoracja owa powstała najprawdopodobniej w latach 1320-1330 i jest dziś jedynym na świecie, zachowanym in situ, ściennym przedstawieniem tego największego spośród rycerzy Okrągłego Stołu. Sceny przedstawiające historię Lancelota w połączeniu z wizerunkiem św. Krzysztofa oraz sceną określaną jako „Memento mori” mają wydźwięk symboliczny i moralizatorski. Św. Krzysztof, obok św. Jerzego i św. Marcina z Tours, jeden z głównych patronów rycerstwa średniowiecznego, ma przypominać o wierności Chrystusowi, tym samym wierności ideałom wyznawanym przez każdego rycerza chrześcijanina. Lancelot z kolei jest przykładem tego, który zawiódł i z powodu grzesznej miłości do żony swego suwerena wierności owej nie dochował. Postaci ukazane na malowidłach mają przestrzegać zapewne przed złym postępowaniem i jego konsekwencjami.

Wieża Książęca w Siedlęcinie – Szlak średniowiecznych malowideł Gór i Pogórza Kaczawskiego – Fot. Elżbieta Bojczuk

Wieża w Siedlęcinie, widok od zachodu – Fot. Darek Sekuła sekulada.com

Malowidła z Wieży Książęcej w Siedlęcinie – Fot. Artur Wosz

Pozostałe obiekty na szlaku

Pozostałe obiekty na planowanym szlaku to klasztor Bernardynów w Jaworze z XV wieku. Tu polichromie zachowały się nie tylko w kościele (sklepienne w prezbiterium i częściowo w nawie), ale także w części klasztornej. Malowidło na ścianie tęczowej ukazuje św. Bernarda głoszącego kazanie, cykl scen męki pańskiej. Przedstawione sceny rozgrywają się w autentycznym pejzażu Jawora. W Bolkowie i we Wleniu to kościoły pod wezwaniem św. Jadwigi śląskiej (w tym drugim malowidła z XV wieku zachowały się na ścianach zakrystii); w Małej Kamienicy kościół pod wezwaniem św. Barbary z cyklem malowideł przedstawiającym żywot świętej; w Pogwizdowie późnoromański kościół cmentarny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, w którym zachowały się unikatowe malowidła z XIII i XIV wieku (Koronacja Marii, trzy przedstawienia Chrystusa w mandorli, Narzędzia Męki); i wreszcie w Kondratowie kościół pod wezwaniem św. Jerzego z odkrytymi w 1990 roku malowidłami ze scenami pasyjnymi datowane na wiek XIV.

Najbliższe planowane działania przewidziane na rok 2018 to wydanie folderu informacyjnego.

Więcej zdjęć z obiektów ze Świerzawy, Siedlęcina i Lubiechowej – medievalis.przewodnikwroclaw.eu

Mapa Kaczawski Szlak Średniowiecznych Malowideł Ściennych

Artykuł Kaczawski Szlak Średniowiecznych Malowideł Ściennych pochodzi z serwisu Eloblog.

Rekonstrukcja historii Zamku we Wleniu

Pojawiły się w sieci dwa ciekawe filmy przedstawiające etapy rozbudowy dwóch średniowiecznych dolnośląskich zabytków. Pierwszym z nich jest zaprezentowany powyżej model Zamku we Wleniu, a drugim wizualizacja rozbudowy pobliskiej Wieży Książęcej w Siedlęcinie. Obie animacje zostały przygotowane przez Śląskie Studio Architektury. Jakiś czas wcześniej to samo studio przygotowało rewelacyjny model Wrocławia z 1562 roku. Na wyżej zamieszczonym filmie możemy zobaczyć zmiany, jakie przechodził Zamek we Wleniu na przestrzeni wieków. Od wczesnośredniowiecznego grodu z przełomu X-XI wieku, poprzez murowany zamek romański z XIII wieku, zamek gotycki z XIV wieku, skończywszy na obiekcie z czasów nowożytnych.

Zamek we Wleniu należy do jednych z najstarszych zamków w Polsce. Podobnie jak wiele innych tego typu warowni na Śląsku, również i w tym przypadku murowany zamek poprzedzał drewniany gród. Wczesnośredniowieczny gród istniał już tutaj w X-XI wieku. Na początku XI wieku, za czasów Bolesława Krzywoustego, gród został podniesiony do rangi kasztelanii. Natomiast wzniesienie murowanego zamku przypisuje się Bolesławowi I Wysokiemu, pod koniec XII wieku. Obecnie zamek udostępniony jest dla turystów.

Wczesnośredniowieczny gród X-XI wiek – Wizualizacja: Śląskie Studio Architektury

Zamek gotycki, wizualizacja Zamku we Wleniu koniec XIV wieku – Wizualizacja: Śląskie Studio Architektury

Zamek we Wleniu współcześnie

Poniżej zamieszczam jeszcze jedną wersję filmu, tym razem opublikowaną na kanale YouTube Wieży Książęcej w Siedlęcinie.

Mapa lokalizacji Zamku we Wleniu

Zobacz także: Mapa zamków Dolnego Śląska

Artykuł Wizualizacja etapów rozbudowy Zamku we Wleniu pochodzi z serwisu Eloblog.

Szlak Zamków Piastowskich

Szlak Zamków Piastowskich to szlak prowadzący po piastowskich zamkach i grodach na terenie Dolnego Śląska. Szlak ma długość 146 km i biegnie w całości na obszarze województwa dolnośląskiego. W terenie oznaczony jest kolorem zielonym. Szlak Zamków Piastowskich biegnie od Zamku Grodno, przez Zamek Książ, do Zamku Grodziec, w sumie łączy ze sobą kilkanaście warowni. W większości są to zamki typowo górskie wybudowane na obszarze Sudetów. Na szlaku znajduje się 13 zamków i jedna wieża mieszkalno-obronna.

Oznaczenie – Szlak Zamków Piastowskich

Zielony szlak łączy zamki i warownie, których pochodzenie sięga czasów Piastów Śląskich. Należy jednak podkreślić, iż nie są to wszystkie zamki wybudowane przez Piastów Śląskich, a jedynie ich namiastka. W rzeczywistości jest ich znacznie więcej, a mapę wszystkich zamków na terenie województwa dolnośląskiego można zobaczyć w tym artykule. Zamki zlokalizowane na szlaku są zachowane w różnym stanie. Po niektórych pozostały tylko nieduże fragmenty murów, inne zachował się w o wiele lepszej kondycji. Niektóre z zamków zostały w minionych wiekach całkowicie przebudowane, tracąc tym samym swój średniowieczny charakter. Liczne zamki i zamczyska są niewątpliwie charakterystycznym elementem Dolnego Śląska. Zapraszam do ich zwiedzania.

Zamek Grodno – Foto: Adrian Sitko

Zamek Stary Książ

Zamek Książ – Foto: Adrian Sitko

Zamek Cisy

Zamek Kłaczyna – Foto: labiryntarium.pl

Zamek Świny – Foto: Jerzy Strzelecki Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek Bolków – Foto: Barbara Maliszewska Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek Niesytno – Zamek w odbudowie, zdjęcie z 2015 roku

Zamek Bolczów – Foto: Robert Karczmarczyk

Zamek Sokolec – Z tego zamku pozostały tylko niewielkie fragmenty murów – Foto: Marek Budzyń

Zamek Koziniec – Z tego zamku również pozostały tylko fragmenty murów – Foto: Jan Wieczorek

Zamek Wleń

Wieża Książęca w Siedlęcinie

Zamek Grodziec

Mapa przebieg Szlaku Zamków Piastowskich

Pan prof. Jacek Potocki zwraca uwagę na pewne współczesne problemy związane z przebiegiem szlaku:

„Przeszło 60 lat temu Tadeusz Steć wytyczył i w części osobiście wyznakował Szlak Zamków Piastowskich. Znawcy Sudetów wiedzą, że prowadzi on przez Sudety Zachodnie i Środkowe, znakowany jest kolorem zielonym, a początek i koniec szlaku wyznaczają średniowieczne warownie Grodziec i Grodno. Znakowanie szlaku trwało kilka lat: w 1952 r. wyznakowano odcinek Wleń – Bolków, w 1953 r. Bolków – Książ – Świebodzice, w 1955 r. Wleń – Grodziec. […] Szlak ten, mimo nieprzeciętnych walorów widokowych, przyrodniczych, a przede wszystkim kulturowych, trochę jakby popadł w zapomnienie. Przyczyn tego stanu rzeczy jest kilka. Po pierwsze, znaczna część szlaku prowadzi przez stosunkowo mało popularne wśród turystów partie Sudetów. Po drugie, od lat 90 drastycznie pogorszyła się dostępność komunikacyjna terenów, przez które szlak przebiega (zlikwidowano kilka linii kolejowych, którymi można było dojechać do miejscowości położonych na szlaku). Po trzecie, wyasfaltowano wiele odcinków dróg, którymi szlak prowadzi, niektóre polne drogi zanikły, więc trzeba było robić obejścia, które nieraz też prowadzono asfaltem. W efekcie, jak policzyłem niedawno, w chwili obecnej aż 40% długości szlaku, to szosy, na niektórych odcinkach dość ruchliwe.”

Jednocześnie prof. Jacek Potocki proponuje modyfikację jego przebiegu na pewnym odcinku, o czym szerzej możemy przeczytać w tym poście.

Koniecznie zobacz także:

• • • • Mapa zamków Dolnego Śląska – Dolnośląska kraina zamków
      • Średniowieczne wieże mieszkalno-obronne na Dolnym Śląsku
      • Szlak Orlich Gniazd – Mapa zamków

Artykuł Szlak Zamków Piastowskich – Śladami Piastów Śląskich pochodzi z serwisu Eloblog.