Katastrofa zapory na rzece Biała Desna (Bílá Desná)

Czeska część Gór Izerskich, rzeka Bílá Desná, czyli po polsku Biała Desna. W odległości niespełna 4 km od polskiej granicy znajduje się miejsce, w którym wydarzyła się jedna z najtragiczniejszych katastrof w Sudetach. To tutaj, zaledwie po 10 miesiącach od oddania do użytku, pękła zapora wodna wybudowana na rzece Biała Desna. Katastrofa wydarzyła się po południu 18 września 1916 roku, w czasie ładnej i bezdeszczowej pogody. Strumień wody wypływający z korpusu zapory zauważony został około 15:30. Błyskawicznie powiększał się z każdą minutą, a po ponad godzinie doszło do całkowitego przerwania konstrukcji. Wówczas w zbiorniku znajdowało się około 290 tys. m³ wody. Pęknięta zapora uwolniła ogromne masy wody, które wdarły się do koryta rzeki. Powstała fala miała 13 m wysokości i uderzyła w zabudowania niżej położonej miejscowości Desná.

Widok jaki ukazał się po przejściu fali był przerażający. Woda odsłoniła dziesiątki uszkodzonych lub zniszczonych budynków. Zewsząd walały się fragmenty ich wyposażenia, przemieszane z gruzem, kamieniami i połamanym drewnem. Niektórym budynkom położonym niżej miejscowości udało się przetrwać przejście fali, ale ich wygląd był lichy. Wyglądały jakby ktoś poprzecinał je wielkim ostrzem, a z pourywanych elewacji dostrzec można było wnętrza domostw. Łącznie żywioł pochłonął 65 ofiar (62 plus 3 ofiary doliczone później). Fala, która przeszła przez Desnę, zniszczyła 33 domy, a 69 zostało uszkodzonych. 307 osób pozostało bez dachu nad głową. Obecnie jako przyczynę pęknięcia zapory najczęściej podaje się wady gruntowe.

Wizualizacja katastrofy zapory na Białej Desnej

Jako uzupełnienie zachęcam również do obejrzenia poniższego filmu. Jest to wizualizacja 3D opracowana przez Povodí Labe w 100. rocznicę pęknięcia zapory. Wizualizacja jest próbą odtworzenia przebiegu katastrofy.

Przerwana zapora – Protržená přehrada

Dziś pozostałości przerwanej zapory i teren po dawnym zbiorniku są chętnie odwiedzane przez turystów. W 1996 roku zapora została uznana za narodowy pomnik kultury Republiki Czeskiej (czes. Národní kulturní památka). Teren został kilka lat temu odsłonięty i oczyszczony (wycięto drzewa porastające konstrukcję). Dzięki temu lepiej widoczny jest teraz zarys korpusu zapory. Przy zaporze znajduje się niewielka Krömerova bouda, w której możemy na chwile zatrzymać się i kupić coś do picia. Do zapory najlepiej dostać się pieszym szlakiem z miejscowości Desná. Wejście na teren po dawnej zaporze jest bezpłatne.

Mapa i miejsce lokalizacji przerwanej zapory na Białej Desnej

Artykuł Gdy pęknie zapora – Katastrofa zapory na rzece Biała Desna pochodzi z serwisu Eloblog.

Zbiór starych map Europy

W ostatnich tygodniach dużą popularność w sieci zdobył serwis prezentujący XIX-wieczne mapy Europy na tle współczesnej mapy. Stare mapy prezentowane są w formie nakładki naniesionej na warstwę map OpenStreetMap. Domyślnie widzimy tylko archiwalne mapy, ale dzięki suwakowi Opacity możemy zmniejszać lub zwiększać przeźroczystość archiwalnych map. W ten sposób możemy porównać oba widoki, a ponieważ mapy naniesione są precyzyjnie, to możemy sprawdzić jak bardzo zmieniła się nasza okolica. Jeżeli zezwolimy serwis automatycznie wykryje naszą lokalizację. Oprócz warstwy OpenStreetMap możemy również wybrać zdjęcie satelitarne maps Here, ale w przypadku Polski są one dość ubogie.

Serwis dostępny jest pod adresem: mapire.eu

Obszar Polski złożony jest z trzech różnych zestawów map, zgodnie z ówczesnym podziałem terytorium na trzech zaborców – mapy Cesarstwa Niemieckiego (Królestwa Prus), Austro-Węgier i Imperium Rosyjskiego. Dla osób, które interesują się starymi mapami, prezentowane arkusze nie stanowią same w sobie nowości. Nowością jest tutaj ich forma prezentacji, umożliwiająca szybkie porównanie współczesnych i archiwalnych map.

Warto również podkreślić, że serwis posiada opcję porównywania map w dwóch oddzielnych oknach. Aby włączyć tę funkcję należy najpierw kliknąć w okno mapy (aby włączyć tryb opcji), a następnie w w zakładce Option, która powinna pojawić się pod mapą, należy wybrać opcję Synchronized view.

Zobacz także:

Artykuł Zbiór XIX-wiecznych starych map Europy pochodzi z serwisu Eloblog.

Zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda

Zabójstwo habsburskiego arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żony czeskiej arystokratki Zofii von Chotek, wywróciło obowiązujący od blisko 100 lat układ równowagi w najpotężniejszym kontynencie świata – Europie. Przyczyniło się do wybuchu I wojny światowej, a w konsekwencji również II wojny światowej, która to była jej naturalną kontynuacją. W wyniku rozpętanych wojen miliony istnień ludzkich straciło życie na różnych frontach walki. Ginąc na morzach, w powietrzu i błotnistych okopach. Walcząc o skrawki ziemi porozrywanej przez artyleryjskie pociski, jeszcze nigdy w historii ludzkości tak wielu, nie umierało za tak niewiele. Ostatecznie Wielka Wojna obaliła same dynastie, które rządziły najpotężniejszymi państwami Europy od setek lat. Habsburgowie, Hohenzollernowie, Romanowowie, poszli w rozsypkę… Z kolei ich upadek był pożywką do narodzin XX-wiecznych totalitarnych systemów – Komunizmu i Faszyzmu, których to terror pochłonął kolejne setki milionów niewinnych istnień. Zniszczona Europa na zawsze utraciła swoją wiodącą pozycję. Europa po 28 czerwca 1914 roku już nigdy nie była taka sama, jak wcześniej. Ale tego dnia nikt jeszcze o tym nie wiedział.

Franciszek Ferdynand i Zofia von Chotek

Morderstwo bez znaczenia

Wszystko układałoby się w logiczną całość, gdyby nie to, że ich smierć była tak de facto bez znaczenia. Stanowiła zaledwie incydent, tylko lokalnie ważny z punktu politycznych rozgrywek wielonarodowego imperium Habsburgów. Nie była też czymś wyjątkowym. Już wcześniej w historii członkowie europejskich monarchii ginęli w zamachach lub niejasnych okolicznościach. Jednak żadne z tych wcześniejszych wydarzeń nie doprowadziło do tego, do czego doprowadziło morderstwo z Sarajewa. Myślę, że słowo „pretekst” – które często się przy tej okazji używa – nie jest tutaj odpowiednie. Wydarzenia z tego sierpniowego dnia były tylko jednym z elementów całej serii wydarzeń, które umożliwiły to, co europejskie narody szczerze pragnęły już od dłuższego czasu. Skoczyć sobie do gardeł.

Europa w roku 1914

28 czerwca 1914 roku

Tego dnia następca tronu Cesarstwa Austro-Węgier Franciszek Ferdynand wybrał się z wizytą do Sarajewa. Podróżował wraz ze swoją żoną Zofią. Bośnia była wówczas częścią wielonarodowego państwa Habsburgów. Franciszek Ferdynand zlekceważył ostrzeżenia i zdecydował się na podroż w czasie serbskiego święta narodowego – Dnia św. Wita. W pewnym sensie wyglądało to na prowokację, przynajmniej w oczach sąsiedniej Serbii, skonfliktowanej z Austro-Węgrami. Już rano tego dnia dokonano pierwszego zamachu, rzucając bombę w kierunku auta arcyksięcia, ale eksplozja nie spowodowała żadnych obrażeń. Goście pojechali więc dalej na obiad do miejskiego ratusza.

Franciszek Ferdynand i jego żona Zofia wychodzą z ratusza, 10 min później zostają zamordowani – Morderstwo, które zmieniło losy Europy

Zamach w Sarajewie

Po powrocie z ratusza Franciszek Ferdynand wraz z żoną Zofią udali się w dalszą drogę. Nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności, kierujący ich autem szofer pomylił zakręty i skierował limuzynę Gräf & Stift prosto w objęcia kolejnego z serbskich spiskowców – młodego studenta Gavrilo Principa. Ten zaś nie marnując nadarzającej się okazji, oddał serię strzałów do cesarskiej pary. Strzały z bliskiej odległości okazały się śmiertelne.

Zamach w Sarajewie i zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda przedstawione na obrazie

Franciszek zdążył jeszcze wyszeptać:

„Sopherl! Sopherl! Sterbe nicht! Bleibe am Leben für unsere Kinder!”
(Zosiu! Zosiu! Nie umieraj! Żyj dla naszych dzieci!)

Ale Zofia już nie żyła. W chwili śmierci miała 46 lat. Franciszek zmarł później po kilkudziesięciu minutach. Miał 51 lat.

Zamachowiec „Czarnej Ręki”, 19-letni student Gavrilo Princip

Sytuacja po zamachu

Pierwsze tygodnie po morderstwie Franciszka Ferdynanda upłynęły spokojnie. Początkowo trochę napięta sytuacja nie wskazywała, aby zamach w Sarajewie mógł przerodzić się w coś znacznie bardziej poważniejszego. Światowa prasa pozostawała obojętna i zajęła się innymi sprawami. Aktualnie panujący cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I, przyjął śmierć swojego bratanka chłodno. Franciszek Ferdynand nie cieszył się popularnością z powodu poślubienia nisko urodzonej Czeszki. Zasłynął także, jako pedantyczny sadysta zamiłowany w polowaniach na dzikie zwierzęta. W swoim czeskim Zamku Konopiště arcyksiążę przechowywał niezliczone ilości zwierzęcych trofeów. Jego zamiłowanie do mordowania zwierząt i skrupulatnego konserwowania ich szczątków było conajmniej niestosowne, nawet jak na monarsze standardy. Podobno cesarz Franciszek Józef po jego śmierci miał odetchnąć z ulgą i powiedzieć:

„Bóg nie pozwala wyzywać losu – mruknął do swojego adiutanta – Najwyższe moce przywróciły porządek, którego ja sam już nie byłem w stanie utrzymać.”

Dalsze losy wydarzeń pozostawały w rękach nieroztropnej dyplomacji i butnych wojskowych. Austro-Węgry wystosowały stosowne ultimatum wobec Serbii, a ta ogłosiła częściową mobilizację. Zaniepokojone Imperium Rosyjskie udzieliło jej popracia, jednocześnie Rosjanie nie konsultowali tego z innymi swoimi sojusznikami – Francją i Wielką Brytanią. Miesiąc po zamachu Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, pomimo iż ta spełniła większość z punktów ultimatum. W odpowiedzi Rosja zaczęła mobilizację swoich własnych wojsk. To zaś skłoniło Cesarstwo Niemieckie na postawienie własnego ultimatum najpierw Rosjanom, a później Francji. Oba ultimata pozostały bez odpowiedzi, więc kajzer wypowiedział wojnę 1 sierpnia Rosji, a 2 sierpnia Francji. Przystąpienie do wojny Cesarstwa Niemieckiego oznaczało, że lokalny konflikt zamienił się w wojnę europejską. Jednocześnie niemieckie wojska przekroczyły granicę Belgii, a to sprowokowało Wielką Brytanie, która nie zamierzała pozostawać bierna. Przystąpienie do wojny Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii oznaczało, że europejski konflikt zamienił się w wojnę globalną.

Pamiątki po zamachu w Sarajewie

W wiedeńskim Heeresgeschichtliches Museum w Wiedniu (Muzeum Historii Wojska) przechowuje się do dziś ważne pamiątki z tamtego brzemiennego w skutki wydarzenia. Wystawione są one na stałej, ogólnodostępnej ekspozycji. Najważniejszy i największy z eksponatów to limuzyna marki Gräf & Stift, model z 1910 roku o mocy 28 KM. To właśnie w tym aucie została zamordowana cesarska para. Jest także mundur arcyksięcia Franciszka Ferdynanda z wyblakłymi śladami krwi i wyraźnie widocznymi dziurami na lewej piersi. Można również zobaczyć pistolet marki Browning, z którego Gavrilo Princip strzelał do Fanciszka i Zofi.

Limuzyna marki Gräf & Stift – Zamach w Sarajewie

To właśnie w tym aucie 28 czerwca 1914 roku został zamordowany arcyksiążę Franciszek Ferdynand i jego żona Zofia

Podziurawiony mundur arcyksięcia Franciszka Ferdynanda

Porozrywany mundur i wyblakłe ślady krwi – Zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda

Pistolet marki Browning M1910 należący do zamachowca Gavrilo Principa

Mapa zamach w Sarajewie

Artykuł Zamach w Sarajewie – Morderstwo, które zmieniło Europę pochodzi z serwisu Eloblog.

Lwów na starych zdjęciach

Prezentowane archiwalne fotografie pochodzą z różnych miejsc i okresów w historii miasta. Znajdują się tutaj zdjęcia z czasów II Rzeczpospolitej Polskiej, ale także z okresu kiedy Galicja i Lwów były częścią Cesarstwa Austro-Węgierskiego. Zdjęcia nie są umieszczone chronologicznie, brak jest również przypisanych dat. Większość zdjęć i opisów związanych z ulicami i budynkami zaczerpnąłem z tej rosyjskiej strony. Wrzucam na swojego bloga, aby zachować te cenne informacje dla potomnych. Nie mam pewności, czy wszystkie ulice i miejsca zostały poprawnie opisane. Jeżeli zauważyłeś jakiś błąd, proszę pozostaw sprostowanie w komentarzu.

Panorama Lwowa

Wały Hetmańskie, Opera Lwowska, Teatr Skarbka

Legionów, Wały Hetmańskie, Opera Lwowska – Archiwalne zdjęcia z Lwowa

Plac Bilczewskiego, skrzyżowanie z ulicą Gródecką – Archiwalne zdjęcia z Lwowa

Plac Halicki – Archiwalne zdjęcia z Lwowa

Plac Halicki – Archiwalne zdjęcia z Lwowa

Skrzyżowanie Legionów i Kaźmierzowskiej – Lwów na starych zdjęciach

Skrzyżowanie Piłsudskiego i Kubali – Lwów Stare Zdjęcia

Plac Halicki – Lwów Stare Zdjęcia

Budynek Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie

Budynek Politechniki Lwowskiej

Budynek Poczty Głównej

Po lewej budynek Uniwersytetu Jana Kazimierza, po prawej kościół św. Mikołaja

Ulica Akademicka – Kasyno Miejskie

Ulica Czarnieckiego – Urząd Wojewódzki

Plac Mariacki – Hotel George

Plac Krakowski – Pożar Kamienicy

Plac Mariacki

Plac Mariacki

Wały Hetmańskie i skrzyżowanie z ulicą Skarbkowską – Przedwojenny Lwów

Kościół św. Marii Magdaleny we Lwowie

Ulica Janowska i Kościół Reformatów we Lwowie

Hotel Krakowski we Lwowie – Skrzyżowanie Placu Bernardyńskiego i ulicy Piekarskiej

Skrzyżowanie ulic Hetmańskiej i Skarbkowskiej

Targ na Placu Gołuchowskich we Lwowie

Plac św. Ducha we Lwowie

Samolot na Placu św. Ducha

Lwowskie Ochotnicze Towarzystwo Ratunkowe – ulica Szerwska

Plac Gosiewskiego – Lwów na starych zdjęciach

Plac Mariacki we Lwowie

Dworzec Główny we Lwowie

Park Kilińskiego – Lwów na starych zdjęciach

Wały Hetmańskie we Lwowie

Kajzerwald i lunapark istniejący w latach 1908-1914

Targi Wschodnie – Pawilon przemysłowy, coroczna lwowska wystawa przemysłu polskiego i zagranicznego

Ulica Rutowskiego – Lwów na starych zdjęciach

Sobór św. Jura we Lwowie

Kościół św. Andrzeja i klasztor Bernardynów we Lwowie

Klasztor Bazylianów – Lwów Stare Zdjęcia

Plac św. Teodora – Lwów na starych zdjęciach

Uboga ludność Lwowa w kolejce do Miejskiej Kuchni Ludowej

Szyldy na ulicach

Polecam zwrócić szczególną uwagę na różnego rodzaju szyldy porozwieszane na lwowskich kamienicach. To dobry sposób na poznanie języka polskiego z tamtych czasów, który gdzieniegdzie różni się od współczesnych zasad pisowni. Zwłaszcza w końcówkach typu -ya, -yer, zamiast współczesnych -ia, -jer, np. fryzyer-fryzjer, galanterya-galanteria. To zaskakująco dziwne, jak przez 100 lat zmienił się język. Również niektóre słowa i wyrażenia, które zdążyły już wyjść z powszechnego użycia, mogą wydać się nad wyraz ciekawe.

Rynek, róg Trybunalskiej i Krakowskiej – Piór kwiatów i dodatków do kapeluszy

Ulica Halicka – Wełny, sukna, jedwabie

Ulica Akademicka – Fryzyer

Skrzyżowanie placu Halickiego i ulicy Krzywej – Szkoła Kroju

Plac Akademicki – Naturalna bilinska szczawa alkaliczna

Ulica Legionów – Galanterya, perfumerya

Pasaż Mikolascha – Kinematograf

Lwowskie tramwaje

Na starych zdjęciach z Lwowa możemy zobaczyć również ówczesne tramwaje. Warto wspomnieć, że tramwaje mają we Lwowie długą tradycję. Pierwsza linia konnego tramwaju pojawiła się w tym mieście w roku 1880. Pierwszy elektryczny tramwaj wyjechał na lwowskie ulice w roku 1894. Lwów był jednym z pierwszych miast z elektrycznymi tramwajami w Cesarstwie Austro-Węgierskim. W roku 1939 istniało już kilkanaście lini tramwajowych.

Zajezdnia Tramwajowa – Skrzyżowanie ulic Kadeckiej i Wuleckiej

Tramwaje we Lwowie – ulica Racławicka

Tramwaje we Lwowie – ulica Żółkiewska i Tatarska

Ulica Teatyńska we Lwowie

Tramwaj Lilpop/Sanok dostarczony do Lwowa w 1929 roku

Lwowskie pomniki

Warto jeszcze nadmienić kilka słów na temat pomników, które znajdowały się przed wojną we Lwowie. Część z nich zniknęła w niejasnych okolicznościach po zakończeniu wojny. Niektóre pozostały na swoim miejscu, jak kolumna Adama Mickiewicza. Kilka z pomników zostało po wojnie zabranych do Polski. Tak stało się np. z pomnikiem hrabiego Aleksandra Fredry, który znalazł się na Rynku we Wrocławiu. Natomiast Pomnik króla Jana III Sobieskiego został ostatecznie przeniesiony na Targ Drzewny w Gdańsku.

Plac Mariacki i Pomnik Adama Mickiewicza we Lwowie – Pomnik pozostał na swoim miejscu

Plac i pomnik Franciszka Smolki we Lwowie – Pomnik prawdopodobnie zniszczony przez Sowietów

Park Kościuszki i pomnik Agenora Gołuchowskiego – Pomnik po wojnie usunięty w niejasnych okolicznościach

Pomnik Króla Jana III Sobieskiego we Lwowie

Ten sam pomnik Króla Jana III Sobieskiego przeniesiony do Gdańska – Źródło: commons.wikimedia.org Foto: Nemo

Pomnik Hrabiego Aleksandra Fredry we Lwowie

Ten sam pomnik Hrabiego Aleksandra Fredry przeniesiony do Wrocławia

Artykuł Przedwojenny Lwów na starych zdjęciach pochodzi z serwisu Eloblog.