Aplikacja „SCHRONY” – Schrony w Twojej okolicy

Przedstawiam dwie strony (aplikacje webowe) przygotowane przez Państwową Straż Pożarną, które zostały opublikowane w zeszłym roku. Z założenia obie strony miały pokazywać na mapie znajdujące się w naszej okolicy schrony i miejsca doraźnego ukrycia. Na stronie aplikacji czytamy:

„Państwowa Straż Pożarna przeprowadziła inwentaryzację obiektów na terenie całego kraju w ramach tzw. rozpoznania operacyjnego prowadzonego własnymi siłami. Celem inwentaryzacji było rozpoznawanie zagrożeń, w tym w szczególności identyfikacja obiektów osłonowych (miejsc doraźnego schronienia zwanych dalej „MDS”) możliwych do wykorzystania w ramach ochrony ludności podczas krótkotrwałych ekstremalnych zjawisk pogodowych. Inwentaryzowano również budowle ochronne oraz schrony cywilne wyartykułowane w Konwencji Genewskiej.”

Aplikacje funkcjonują pod dwoma adresami: LINK 1 i LINK 2 (druga strona służy do podglądu i analizy danych).

Aplikacja prezentuje trzy główne typu obiektów ochronnych:

• schrony – budowle ochronne o obudowie konstrukcyjnie zamkniętej, hermetycznej, zapewniającej ochronę osób, urządzeń, zapasów materiałowych lub innych dóbr materialnych przed założonymi czynnikami rażenia oddziałującymi ze wszystkich stron.
• ukrycia – budowle ochronne niehermetyczne, wyposażoną w najprostsze instalacje zapewniające ochronę osób, urządzeń, zapasów materiałowych lub innych dóbr materialnych przed założonymi czynnikami rażenia oddziałującymi z określonych stron.
• schronienia doraźne – miejsca doraźnego schronienia, które pełnią rolę osłony przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi, takimi jak wichury, orkany, trąby powietrzne, a także odrywającymi się elementami konstrukcji obiektów budowlanych i połamanymi drzewami.

Każde z prezentowanych miejsce posiada dodatkowe dane np. powierzchnię mkw. i szacowaną liczbę osób, którą może pomieścić. Oprócz wymienionych obiektów naniesione są również Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze PSP i jednostki OSP ujęte w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym.

Szybki przegląd naniesionych obiektów wskazuje, że przeważającą część z nich stanowią piwnice pod blokami wielorodzinnymi. W sieci pojawiły się także głosy krytyczne, jakoby część z wymienionych schronów nie była możliwa do wykorzystania w momencie zagrożenia ze względu na zasypane lub zablokowane wejścia. Rzetelność i weryfikację zaprezentowanych danych pozostawiam czytelnikom. Obie aplikacje są trudne w obsłudze i nieintuicyjne. Bardzo trudno w nich przeszukiwać dane punktów POI, które co chwila przeskakują lub zawieszają się.

Artykuł Mapa schronów w Polsce – Aplikacja „Schrony” pochodzi z serwisu Eloblog.

Powodem przygotowania wyżej zamieszczonego wywiadu było pojawienie się na rynku wydawniczym najnowszej książki Romualda Owczarka pt. Tajemnicze archiwa „Riese”. Książka została wydana nakładem Wydawnictwa Technol. To najnowsza książka Owczarka związana z budową kompleksu Riese, napisana i wydana 9 lat po wcześniejszej publikacji pt. Zagłada „Riese”. Najnowsza pozycja jest efektem kilku lat intensywnej pracy autora nad poszukiwaniem nowych dokumentów w polskich i zagranicznych archiwach. Pozyskane dokumenty pozwoliły rzucić więcej światła na kulisy realizacji tajnego projektu Riese, a także uporządkować chronologicznie ciąg wydarzeń. Jak sam autor przyznaje, książka w 70% oparta jest na nigdy wcześniej nie publikowanych dokumentach.

Artykuł Archiwa kompleksu Riese – Czy wiemy coś więcej? pochodzi z serwisu Eloblog.

Katastrofa zapory na rzece Biała Desna (Bílá Desná)

Czeska część Gór Izerskich, rzeka Bílá Desná, czyli po polsku Biała Desna. W odległości niespełna 4 km od polskiej granicy znajduje się miejsce, w którym wydarzyła się jedna z najtragiczniejszych katastrof w Sudetach. To tutaj, zaledwie po 10 miesiącach od oddania do użytku, pękła zapora wodna wybudowana na rzece Biała Desna. Katastrofa wydarzyła się po południu 18 września 1916 roku, w czasie ładnej i bezdeszczowej pogody. Strumień wody wypływający z korpusu zapory zauważony został około 15:30. Błyskawicznie powiększał się z każdą minutą, a po ponad godzinie doszło do całkowitego przerwania konstrukcji. Wówczas w zbiorniku znajdowało się około 290 tys. m³ wody. Pęknięta zapora uwolniła ogromne masy wody, które wdarły się do koryta rzeki. Powstała fala miała 13 m wysokości i uderzyła w zabudowania niżej położonej miejscowości Desná.

Widok jaki ukazał się po przejściu fali był przerażający. Woda odsłoniła dziesiątki uszkodzonych lub zniszczonych budynków. Zewsząd walały się fragmenty ich wyposażenia, przemieszane z gruzem, kamieniami i połamanym drewnem. Niektórym budynkom położonym niżej miejscowości udało się przetrwać przejście fali, ale ich wygląd był lichy. Wyglądały jakby ktoś poprzecinał je wielkim ostrzem, a z pourywanych elewacji dostrzec można było wnętrza domostw. Łącznie żywioł pochłonął 65 ofiar (62 plus 3 ofiary doliczone później). Fala, która przeszła przez Desnę, zniszczyła 33 domy, a 69 zostało uszkodzonych. 307 osób pozostało bez dachu nad głową. Obecnie jako przyczynę pęknięcia zapory najczęściej podaje się wady gruntowe.

Wizualizacja katastrofy zapory na Białej Desnej

Jako uzupełnienie zachęcam również do obejrzenia poniższego filmu. Jest to wizualizacja 3D opracowana przez Povodí Labe w 100. rocznicę pęknięcia zapory. Wizualizacja jest próbą odtworzenia przebiegu katastrofy.

Przerwana zapora – Protržená přehrada

Dziś pozostałości przerwanej zapory i teren po dawnym zbiorniku są chętnie odwiedzane przez turystów. W 1996 roku zapora została uznana za narodowy pomnik kultury Republiki Czeskiej (czes. Národní kulturní památka). Teren został kilka lat temu odsłonięty i oczyszczony (wycięto drzewa porastające konstrukcję). Dzięki temu lepiej widoczny jest teraz zarys korpusu zapory. Przy zaporze znajduje się niewielka Krömerova bouda, w której możemy na chwile zatrzymać się i kupić coś do picia. Do zapory najlepiej dostać się pieszym szlakiem z miejscowości Desná. Wejście na teren po dawnej zaporze jest bezpłatne.

Mapa i miejsce lokalizacji przerwanej zapory na Białej Desnej

Artykuł Gdy pęknie zapora – Katastrofa zapory na rzece Biała Desna pochodzi z serwisu Eloblog.

Historia budowy mostów w Stańczykach

Mosty kolejowe w Stańczykach (niem. Staatshausen) zostały wybudowane w latach 1912–1926. Pierwszy z mostów (północny) powstał w latach 1912–1914. Drugi (południowy) wybudowano już po I wojnie światowej w latach 1923–1926. Mosty zostały wybudowane przez Niemców na trasie linii kolejowej Gołdap–Żytkiejmy–Gąbin (dziś Gusiew na terenie obwodu kaliningradzkiego), wówczas na terenach należących do Prus Wschodnich. Uroczyste uruchomienie linii nastąpiło w 1927 roku. Tory zostały jednak położone tylko na jednym moście i tylko jeden z mostów (północny) był używany. Według rozkładu jazdy z 1938 roku na linii kursowały trzy pary pociągów. Po zakończeniu II wojny światowej linia została rozebrana przez sowietów, a podział Prus Wschodnich sprawił, że przestała mieć jakiekolwiek znaczenie. Mosty przestały więc pełnić swoją funkcję. Dziś pozostają już tylko niezwykłą atrakcją pogranicza Mazur i Suwalszczyzny, przyciągającą ciekawskich turystów.

Akwedukty Puszczy Rominckiej

Mosty w Stańczykach to pięcioprzęsłowe konstrukcje o długości ponad 200 m i wysokości 40 m. Mówi się, że są to najwyższe mosty w Polsce, choć czy tak jest rzeczywiście nie mam pewności. Ze względu na swoją formę przypominającą nieco rzymskie akwedukty zostały ochrzczone Akweduktami Puszczy Rominckiej.

Na konstrukcji jednego z mostów można zauważyć wtopioną belkę. Na tej podstawie zaczęto snuć różnego rodzaju fantastyczne hipotezy, jakoby to budowniczowie mostu zatapiali w betonie drewniane belki jako element (substytut?) zbrojenia. Oczywiście są to tylko wymysły, a widoczna belka najprawdopodobniej była częścią szalunku i wtopiła się w konstrukcję przypadkiem.

Często o mostach w Stańczykach mówi się jako o „opuszczonych mostach”. Ciężko miejsce tak licznie odwiedzane przez turystów i dodatkowo biletowane, określić mianem „opuszczone”. Mosty w Stańczykach opuszczonymi już dawno nie są i zamieniły się w atrakcję nastawioną już na masowego turystę. Ma to swoje plusy i minusy. Przed mostami znajduje się duży parking na samochody, a przy parkingu budka z zapiekankami i napojami. Samo wejście na mosty jest biletowane, a z tego co można przeczytać w sieci obiekt jest prywatną własnością. Na samych mostach pojawiły się też latarnie, a miejsce po dawnym torowisku zostało wyłożone kostką. Moim zdaniem zatarło to trochę dziewiczy charakter tego miejsca. Z drugiej strony widać, że ktoś o obiekt dba i mosty mają opiekuna. To duży plus.

Mosty w Kiepojciach i Botkunach

Ciekawostka, na tej samej trasie kolejowej znajduje się jeszcze kilka innych nieczynnych mostów. Jeżeli ktoś chciałby zobaczyć prawdziwe opuszczone mosty (bez masowej otoczki turystycznej) polecam odwiedzić mosty w Kiepojciach lub Botkunach. Co prawda są one krótsze od obiektów w Stańczykach, ale równie ciekawe i prawdziwie opuszczone. Najbliżej od Stańczyków znajdują się mosty w Kiepojciach.

Poniżej zamieszczam mapę z zaznaczonymi głównymi mostami w Stańczykach oraz pozostałymi mostami w Kiepojciach i Botkunach.

Artykuł Mosty w Stańczykach – Niezwykła atrakcja Puszczy Rominckiej pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek, pałac, a może twierdza?

Istnieje pewne zamieszanie w kwestii nazw stosowanych dla poszczególnych historycznych obiektów. Nie zawsze wiemy, czy coś możemy nazwać pałacem, czy dworem? Czy coś było jeszcze grodem, a może już zamkiem? Zainspirowany lipcowo-wrześniowym wydaniem kwartalnika Archeologia Żywa postanowiłem przygotować krótki artykuł-poradnik związany z nazwami. Przy czym należy podkreślić, że poniższe definicje są tylko próbą usystematyzowania nazw. W każdym przypadku znajdziemy kilka wyjątków odbiegających od tych reguł. Dodatkowym problemem jest wielofazowość obiektów. Budowle na przestrzeni wielu lat były rozbudowywane i zmieniały swoje formy. W miejscu grodów często były budowane zamki, a te z kolei z czasem przebudowywano na okazałe rezydencje. Pomimo, iż formą bliższe już były pałacom, wciąż historycznie w stosunku do nich używano nazwy „zamek”. Dodatkowo w XIX wieku pojawia się grupa obiektów budowana specjalnie jako tzw. romantyczne ruiny, w stosunku do których używano nazwy „zamek”, choć z punktu historycznego zamkami nigdy nie były. To wszystko sprawia, iż często kwestia nazewnictwa jest tylko kwestią tego, jaka nazwa przyjęła się powszechnie w stosunku do danego obiektu.

Gród

Grody powstawały w prehistorii i wczesnym średniowieczu. To najstarszy rodzaj założenia obronnego, które możemy spotkać na terenie Polski. W Europie grody pojawiają się w epoce brązu. Na ziemiach polskich związane były z systemem prawa „książęcego”, przed feudalnego, oraz o gospodarkę naturalną i wymienną, przed towarowo-pieniężną. Grody pełniły funkcje siedziby rodowej, plemiennej lub książęcej. Często były budowane na naturalnych wzniesieniach lub w zakolach rzek. Posiadały umocnienia drewniano-ziemne np. wały/palisady, często z wieżą bramną. Grody w warunkach geograficznych, które temu sprzyjały (np. na terenach przedgórzy), bardzo często były budowane również z użyciem kamienia. Niektóre z grodów z czasem ewoluowały w zamki.

Makieta wyspowego grodu na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Rekonstrukcja bramy wjazdowej grodu w Biskupinie

Gródek stożkowaty / rezydencja typu „motte”

Gródek stożkowaty to rodzaj średniowiecznej siedziby rycerskiej, na zachodzie Europy znanej lepiej pod nazwą rezydencji typu „motte” lub „motte and bailey”. Ten rodzaj budowli pojawia się na zachodzie Europy w IX wieku, po upadku Imperium Karolińskiego. Gródki stożkowate pełniły funkcje siedziby pomniejszego feudała. Były ściśle związane z ówczesnym systemem feudalnym, ponieważ przejście do systemu feudalnego umożliwiało rycerstwu i możnowładcom na zakładanie obronnych siedzib. Gródki stożkowate składały się z drewnianej wieży wybudowanej na specjalnie usypanym do tego celu kopcu, posiadały umocnienia drewniano-ziemne, rzadziej kamienne. Często budowane były z podgrodziem. Z czasem ich funkcje rezydencjalne przejęły dwory, a w zasadzie można również powiedzieć, że rezydencje typu „motte” to rodzaj wczesnego obronnego dworu. Trzeba również dopowiedzieć i podkreślić, że duża część badaczy uznaje gródki stożkowate za jeden z rodzajów zamków. W takim pojmowaniu definicji rezydencja typu „motte” jest po prostu jednym z typów konstrukcyjnych zamków.

XIX-wieczna grafika przedstawiająca rezydencję typu „motte” – Autor: Arcisse de Caumont

Rekonstrukcja rezydencji typu „motte” w Lütjenburg (Niemcy) – Źródło: commons.wikimedia.org

Zamek

Zamki stanowią przykład budowli obronnych najbardziej kojarzonych z czasami średniowiecza. Budowane były od średniowiecza aż do wczesnej nowożytności. Podobnie jak rezydencje typu „motte and bailey” rozpowszechniły się w Europie po upadku Imperium Karolińskiego. Zamki zazwyczaj pełniły funkcje siedziby feudała lub monarchy. Przeważnie były to już budowle w pełni murowane (kamienne lub ceglane). Ich cechami wspólnymi były takie elementy jak: główna wieża, baszty, wieże bramne, dziedziniec i znajdujące się na nim zabudowania mieszkalne. A wszystko to otoczone murem obwodowym i fosą. Ciekawostka, 1/4 zamków w Polsce znajduje się na obszarze Dolnego Śląska. Rozwój broni palnej przyczynił się do głębokiej zmiany w sposobie budowy i użytkowania zamków. Same zamki były zaś często niszczone w czasie wojen lub po prostu rozbierane. Te, które miały więcej szczęścia, były przebudowywane do postaci rezydencji, w formie i funkcji bardziej zbliżonej ku pałacowi.

Rekonstrukcja średniowiecznego Zamku Grodno w Zagórzu Śl. – Autor: prof. Jerzy Rozpędowski

Ruiny Zamku Ogrodzieniec

Twierdza / Forteca

Kolejną grupę obiektów obronnych stanowią twierdze. Budowane były od końca średniowiecza aż do końca XIX wieku. Pełniły funkcje ufortyfikowanych obszarów (np. cytadela, klasztor, miasto). Z twierdzami najbardziej kojarzone są tzw. twierdze bastionowe. Do ich budowy przyczyniło się wynalezienie prochu i późniejszy rozwój broni palnej. Twierdze składały się z wałów ziemnych, rowów, bastionów i innych obiektów fortyfikacyjnych, na których umieszczano artylerię. Ostatecznie zaniechano ich używania po I wojnie światowej, choć niektóre obiekty były wykorzystywane również w późniejszych konfliktach np. Twierdza Modlin w czasie II wojny światowej (kampania wrześniowa).

Plan fortyfikacji Drezna z 1750 roku – Autor: Matthäus Seutter

Twierdza w Kłodzku – Foto: Michał Jabłoński

Dwór

Dwory budowane były od późnego średniowiecza aż do XX wieku. Choć można tu doszukiwać się ich jeszcze wcześniejszego używania, bo czym np. były podmiejskie wille Rzymian, jak nie rodzajem dworów? Dwory zastąpiły wcześniej funkcjonujące rycerskie rezydencje typu „motte”. W skrócie można określić je jako wiejskie domy szlachty. Ich funkcja obronna była znikoma. Dwór w XVII wieku był już budynkiem oddzielonym od zabudowań gospodarczych. W XIX wieku większość dworów była już murowana. Ciekawostka, na terenie Dolnego Śląska było około 400 dworów. W późniejszych wiekach dwory mogły być dalej rozbudowywane. W czasach PRLu wiele z nich uległo zrujnowaniu.

Zrekonstruowany dwór rodziny Mickiewiczów w Nowogródku (Białoruś)

Renesansowy Dwór Czarne w Jeleniej Górze

Pałac

Pałace to ostatnia i zarazem jedna z najpopularniejszych grup obiektów. Budowane są od II połowy XVII wieku aż do dziś. Choć również i tutaj można doszukać się ich protoplastów znacznie wcześniej, bo i nawet w starożytności. Pałace stanowią przykład budowli pełniących już tylko funkcje rezydencjalne, niemalże całkowicie pozbawione cech obronnych (z wyjątkiem obiektów typu „palazzo in fortezza”). Pałace budowane były jako okazałe rezydencje, często z przyległymi założeniami parkowymi. W Europie intensywny rozwój pałaców przypadł na czas baroku. Ciekawostka, na obszarze Polski znajduje się około 2800 pałaców, z czego 2000 pozostaje w ruinie.

Pałac w Rogalinie

Pałac Wojanów

Poradnik do ściągnięcia

Ten artykuł powstał na bazie artykułu z kwartalnika Archeologia Żywa nr 3 (69) 2018, autorstwa Radosława Biela, w którym autor podjął się próby usystematyzowania używanych definicji.

Poniżej autor artykułu przygotował również krótką ściągawkę, którą można swobodnie wykorzystywać i rozpowszechniać.

Zamek, pałac, a może twierdza? – Autor: Radosław Biel

Pobierz poradnik → link

Artykuł Zamek, gród, dwór, pałac, twierdza… Jak to wszystko rozróżnić? pochodzi z serwisu Eloblog.

Autostrada Sudecka – Droga Sudecka

W latach 30. XX wieku, po dojściu nazistów do władzy, Niemcy rozpoczęły realizację szeregu przedsięwzięć o charakterze budowlanym. Budowa nowoczesnych dróg i autostrad była ważnym elementem politycznego programu III Rzeszy. Oprócz efektów propagandowych miała stanowić również remedium na problem dużego bezrobocia w Niemczech. Pod płaszczem budowy obiektów cywilnych bardzo często kryła się również realizacja celów o charakterze militarnym. Również w Sudetach rozpoczęto realizację budowy nowej drogi, która do historii przeszła pod nazwą Autostrady Sudeckiej lub Drogi Sudeckiej – z języka niemieckiego Sudetenstraße.

Budowa Autostrady Sudeckiej w Górach Bystrzyckich – Źródło: polska-org.pl

Przedwojenne zdjęcie Drogi Sudeckiej, w dole widać Bystrzycę Kłodzką – Źródło: polska-org.pl

Więcej przedwojennych zdjęć z tego odcinka Autostrady Sudeckiej znajduje się na stronie polska-org.pl.

Autostrada Sudecka – Odcinek w Górach Bystrzyckich

Film został poświęcony głównie odcinkowi Drogi Sudeckiej, który znajduje się na terenie Gór Bystrzyckich, ponieważ to właśnie przy tym fragmencie sudeckiej trasy wybudowano najciekawsze obiekty. Przy odcinku Autostrady Sudeckiej biegnącym od Przełęczy Spalona do Przełęczy nad Porębą ulokowano 4 obiekty – schrony. Dwa z nich wybudowano nad Przełęczą nad Porębą. Kolejne dwa znajdują się w okolicach Schroniska PTTK „Jagodna” na Przełęczy Spalona. Zdaniem członków Stowarzyszenia Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej prawdopodobnym jest, że umocnienia te już istniały, gdy rozpoczynano budowę bystrzyckiego odcinka Autostrady Sudeckiej.

Przełęcz nad Poręba, w tle Droga Sudecka i szczyt Jagodnej – Foto: Michał Jabłoński

W Górach Bystrzyckich Autostrada Sudecka przebiega po zboczu Jagodnej – Foto: Michał Jabłoński

Pierwszy ze schronów znajduje się około 250 m na południowy wschód od skrzyżowania dróg nad Przełęczą nad Porębą. Był to obiekt o konstrukcji żelbetowej o grubości ścian 40 cm, ze strzelnicami osłoniętymi płytami pancernymi o grubości 30 mm i dwiema izbami oddzielonymi drzwiami pancernymi. Schron był wkomponowany w zbocze Dębosza i przykryty warstwą ziemi porośniętej roślinnością. Załogę stanowiło prawdopodobnie 9 żołnierzy wyposażonych w 3 karabiny maszynowe MG 08/15 i działko 37 mm PAK 36. Schron został wysadzony prawdopodobnie tuż po zakończeniu wojny.

Pozostałości po większym schronie nad Przełęczą nad Porębą

Ten sam schron widok z drona – Foto: Michał Jabłoński

Makieta rekonstrukcja większego schronu nad Przełęczą nad Porębą – Stowarzyszenie Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej

Drugi obiekt znajduje się kawałek dalej, około 200 m na północny zachód od skrzyżowania dróg. Schron również o konstrukcji żelbetowej o grubości 40 cm ze strzelnicą osłoniętą płytą pancerną. Ten obiekt był znacznie mniejszy i składał się tylko z jednej izby bojowej. Załogę stanowiło 2 żołnierzy, którzy obsługiwali karabin maszynowy MG 08/15. Bunkier był wpuszczony w ziemię, a strop pokryty warstwą ziemi porośniętą roślinnością i co ciekawe, prawdopodobnie posiadał drewnianą okiennicę maskującą strzelnicę. Schron po wojnie znalazł nowe zastosowanie, służył jako tzw. „mogilnik” czyli miejsce składowania przeterminowanych środków ochrony roślin.

Pozostałości po mniejszym schronie nad Przełęczą nad Porębą

Ten sam schron widok z drona – Foto: Michał Jabłoński

Makieta rekonstrukcja mniejszego schronu nad Przełęczą nad Porębą – Stowarzyszenie Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej

Trzeci obiekt znajduje się we wsi Spalona powyżej schroniska „Jagodna”. Był to również obiekt o konstrukcji żelbetowej ze strzelnicami osłoniętymi płytami pancernymi. Obiekt składał się z dwóch izb, jednej bojowej i drugiej w formie garażu dla działka. Załogę stanowiło 9 żołnierzy, którzy obsługiwali 3 karabiny maszynowe MG 08/15 i działko 37 mm PAK 36. Najciekawsze jednak było maskowanie tego schronu. Nie był on wkomponowany w zboczę góry ani zamaskowany w lesie. Bunkier znajdował się w bezpośredniej lokalizacji obiektu turystycznego, jakim już przed wojną było schronisko „Jagodna”. Tak bliska lokalizacja miejsca będącego celem wycieczek sprawiła, że konstruktorzy potraktowali zupełnie inaczej kwestię maskowania obiektu. Zamiast klasycznego maskowania upodobnili schron do innych budowli związanych z działalnością schroniska. Ściany schronu zostały więc obłożone warstwą cegieł, które miały symulować mur warstwowy. Dach obiektu był najprawdopodobniej kryty drewnianym gontem, podobnym do tego zastosowanego w schronisku „Jagodna”. Z góry wyglądał więc jak kolejny z obiektów schroniska. Dodatkowo schron posiadał drewniane okiennice, które zasłaniały strzelnice. Całość więc zarówno z ziemi, jaki i z powietrza, przypominała bardziej budynek gospodarczy schroniska niż bunkier. Dziś schron służy głównie – jak widać na poniższym zdjęciu – jako podstawa pod tablicę informacyjną.

Większy schron znajdujący się na Przełęczy Spalona przy tzw. Autostradzie Sudeckiej

Makieta rekonstrukcja większego schronu na Przełęczy Spalona – Stowarzyszenie Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej

Czwarty obiekt znajduje się również w pobliżu schroniska „Jagodna”. Była to konstrukcja żelbetowa, której załogę stanowiło 4 żołnierze obsługujących 2 karabiny maszynowe. W celu zamaskowania obiektu ściany zostały pokryte tynkiem w kolorze piaskowym. Prawdopodobnie również w przypadku tego schronu zastosowano maskujący dach kryty gontem.

Mniejszy schron znajdujący się na Przełęczy Spalona

Makieta rekonstrukcja mniejszego schronu na Przełęczy Spalona – Stowarzyszenie Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej

Przełęcz Spalona, w tle Autostrada Sudecka i Schronisko PTTK „Jagodna” – Foto: Michał Jabłoński

Autostrada Sudecka to nie tylko schrony w Górach Bystrzyckich, to również chodniki minerskie i zagadkowe przepusty znajdujące się tuż pod drogą. W odległości około 2 km od skrzyżowania na Przełęczy nad Porębą znajdują się 4 chodniki minerskie. Chodniki zostały ulokowane tuż pod jezdnią przy ostrym zakręcie.

Jedno z czterech wejść do chodnika minerskiego

Wnętrze najdłuższego chodnika znajdującego się pod Autostradą Sudecką

Makieta chodników minerskich znajdujących się pod drogą – Stowarzyszenie Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej

Jeden z zagadkowych przepustów znajdujących się tuż pod jezdnią

Odcinek Autostrady Sudeckiej biegnący od Przełęczy Spalona w kierunku Przełęczy nad Porębą to szeroka droga o szerokości co najmniej 6 m. Trawersuje ona na zboczach Jagodnej – najwyższego szczytu Gór Bystrzyckich. To jedna z najwyżej położonych dróg w Polsce. Dziś ma status drogi wojewódzkiej. Mocno podniszczony asfalt nie przypomina już dawnej luksusowej górskiej trasy.

Współcześnie droga jest w fatalnym stanie, ale wciąż można nią przejechać autem

Mapa odcinek Autostrady Sudeckiej od Przełęczy Spalona do Przełęczy nad Porębą

Współpraca

Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Konsultacja merytoryczna i makiety schronów: Włodzimierz Włodarczyk

Specjalne podziękowania za pomoc w realizacji programu dla Stowarzyszenia Przyjaciół Bystrzycy Kłodzkiej.

Bibliografia: Hitlerowskie fortyfikacje Drogi Sudeckiej w Górach Bystrzyckich – „Karkonosz” 5 .1991 r., M. Battek, R. Jurga, A. Kędryna
Zdjęcia archiwalne: polska-org.pl

Artykuł Autostrada Sudecka – Zagadka Gór Bystrzyckich pochodzi z serwisu Eloblog.

Darmowe e-książki o Dolnym Śląsku

Postanowiłem stworzyć w jednym artykule zestawienie darmowych publikacji poświęconych Dolnemu Śląskowi. W trakcie poszukiwania materiałów związanych z regionem udało mi się natrafić na kilka darmowych i ciekawych pozycji. W większości są to książki związane z historią Dolnego Śląska, ale znalazły się również pozycje związane z innymi dziedzinami np. geologią. Większość z nich skupia się na konkretnym wybranym temacie. Wśród darmowych e-książek są publikacje zarówno popularnonaukowe, jak i publikacje stanowiące formę pracy naukowej. Z pewnością jednak pomogą one wzbogacić również ogólną wiedzę o Dolnym Śląsku.

Wszystkie niżej wzmiankowane darmowe e-książki zamieszczone są na innych serwisach. Podaję do nich tylko linki. Ufam, że wskazane pozycje zostały przez te serwisy udostępnione zgodnie z prawem i z poszanowaniem własności intelektualnych autorów tych publikacji.

Na razie zestawienie obejmuje tylko kilka pozycji. Z czasem, jeżeli pojawią się nowe darmowe publikacje, uzupełnię listę o nowe e-książki. Jeżeli posiadacie linki do innych darmowych publikacji zachęcam do pozostawienia informacji w komentarzu.

Lista publikacji:

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku

Publikacja poświęcona średniowiecznym zamkom wzniesionym na pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego.
Autor – Artur Boguszewicz
Link – www.bibliotekacyfrowa.pl

Corona Silesiae: zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku – Artur Boguszewicz

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz w Czechach

Publikacja poświęcona historii wybranych schronisk górskich w Karkonoszach i Górach Izerskich. Praca obejmuje zarówno znane i popularne schroniska jak np. Dom Śląski czy Strzechę Akademicką, jak i te schroniska, które już przestały istnieć.
Autor – praca zbiorowa, redakcja Ivo Łaborewicz
Link – docplayer.pl

Schroniska turystyczne Karkonoszy i Gór Izerskich w Polsce oraz w Czechach – Redakcja Ivo Łaborewicz

Przewodnik geoturystyczny po Karkonoskim Parku Narodowym

Przewodnik został wydany i opracowany przez Karkonoski Park Narodowy. W prosty i przystępny sposób opisuje historię geologiczną polskich Karkonoszy wraz w wybranymi geostanowiskami.
Autor – Roksana Knapik
Link – kpnmab.pl

Przewodnik geoturystyczny po Karkonoskim Parku Narodowym – Roksana Knapik

Karkonoski Park Narodowy

Monografia poświęcona Karkonoskiemu Parkowi Narodowemu. Rys historyczny, budowa geologiczna, klimat, świat zwierząt i roślin Karkonoszy.
Autor – Andrzej Raj, Roksana Knapik
Link – kpnmab.pl

Karkonoski Park Narodowy – Andrzej Raj, Roksana Knapik

Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku

Katalog poznanych dotąd krzyży i kapliczek pokutnych w województwie dolnośląskim i przyległych obszarach województw lubuskiego i opolskiego. Publika została przygotowana w formie przewodnika po tych niezwykłych zabytkach dawanego prawa.
Autor – Witold Komorowski
Link – kamienne-krzyze.dwspit.pl

Kamienne krzyże i kapliczki na Dolnym Śląsku – Witold Komorowski

Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy

Książka, rozprawa habilitacyjna, poświęcona wrocławskim budynkom, które powstały według zasad lansowanych przez narodowy socjalizm. Katalog zawiera opisy obiektów istniejących, zniszczonych, a także pozostawionych w fazie planowania w czasach III Rzeszy. Publikacja odnosi się również do niektórych obiektów wybudowanych poza stolicą Dolnego Śląska.
Autor – Janusz L. Dobesz
Link – www.dbc.wroc.pl

Wrocławska architektura spod znaku swastyki na tle budownictwa III Rzeszy – Janusz L. Dobesz

Śmierć nieczysta na Śląsku

Studia nad obrządkiem pogrzebowym społeczeństwa przedindustrialnego. Autor publikacji omawia sposoby pochówku określonych grup osób, którym odmawiano pogrzebu w tradycyjny sposób, np. skazańcom, samobójcom, niechrzczonym, dzieciom, ofiarom zarazy. Publikacja prezentuje również wyniki badań archeologicznych.
Autor – Paweł Duma
Link – www.academia.edu

Śmierć nieczysta na Śląsku – Autor: Paweł Duma

Budynki i budowle dolnośląskich folwarków

Publikacja jest wynikiem wieloletnich obserwacji, jakie autorka prowadziła nad zabudowaniami wchodzącymi w skład dawnych założeń dworsko- oraz pałacowo-folwarcznych.
Autor – Renata Gubańska
Link – www.dbc.wroc.pl

Budynki i budowle dolnośląskich folwarków – Renata Gubańska

Architektura podziemi

Architektura podziemi, w tym również na podstawie wybranych obiektów na terenie Dolnego Śląska. Dawne kopalnie, grobowce, miejskie podziemia i obiekty o charakterze militarnym.
Autor – Marek W. Lorenc
Link – www.dbc.wroc.pl

Architektura podziemi – Marek W. Lorenc

Zwierzęta Karkonoszy

Świat zwierząt Karkonoszy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem gatunkowym. Jest to związane z występowaniem pięter roślinnych o odmiennym klimacie i z różnorodną mozaiką zbiorowisk flory.
Autor – Roman Rąpała
Link – kpnmab.pl

Zwierzęta Karkonoszy – Roman Rąpała

Artykuł Darmowe e-książki, które pomogą lepiej poznać Dolny Śląsk pochodzi z serwisu Eloblog.

Współczesny zamek w Puszczy Noteckiej?

O ciekawym i dość intrygującym znalezisku donosi jeden z użytkowników portalu Wykop. We wpisie na tzw. mikroblogu pojawiła się informacja o budowie niecodziennego obiektu niedaleko Poznania. Na zdjęciach satelitarnych Google Maps została uchwycona budowa olbrzymiego obiektu na jeziorze w środku Puszczy Noteckiej. Więcej informacji na temat tego intrygującego obiektu przynosi analiza zdjęć satelitarnych pochodzących z różnych okresów. Na zdjęciu satelitarnym z 2014 roku widzimy samo jezioro. Natomiast na zdjęciu z 2017 roku widzimy już, że na jeziorze została usypana sztuczna wyspa, na której ruszyła budowa potężnego obiektu. Pomiary wykonane za pomocą narzędzi na dostępnych Geoportalu wskazują, że sztuczna wyspa ma około 300 m długości. Z tego co piszą internauci, teren jest ogrodzony i nie ma do niego swobodnego wstępu.

Link do Google Maps.

Czy ktoś buduje zamek w Puszczy Noteckiej? – Źródło: Google Maps

Porównanie zdjęć satelitarnych z 2014 i 2017 roku – Źródło: Google Earth

Trochę bardziej szczegółowe zdjęcia dostępne są na rządowym serwisie Geoportal. Choć obiekt jest w budowie wyraźnie widać jakąś formę murów wraz z osadzonymi na nich basztami.

Budowa zagadkowego obiektu w Puszczy Noteckiej – Źródło: Geoportal.gov.pl

Link do Geoportalu.

Nie tylko użytkownicy portalu Wykop dostrzegli tę dziwną budowę. Również na innych portalach możemy znaleźć komentarze osób zaintrygowanych tematem.

„Niewiele wiadomo na temat szczegółów tego przedsięwzięcia i czemu ten obiekt ma ostatecznie służyć. Budowa ta jest owiana mgłą tajemnicy. Nawet mieszkańcy Stobnicy tego nie wiedzą. Kiedy doszliśmy tam bliżej ujrzeliśmy wysoki płot z drutem kolczastym i górujące nad lasem zarośnięte zielskiem zwały ziemi wybranej z miejsca, gdzie powstaje sztuczny zbiornik wodny.”
Autor: Lech Źródło: www.goryszlaki.hekko.pl

Czym jest ta budowla? Komu ma służyć? Kto ją finansuje? Żeby nie zostać oskarżonym o rozsiewanie niesprawdzonych lub nieprawdziwych informacji nie będę przytaczał wypowiedzi zamieszczanych w sieci. Bez problemu możecie jednak sami odszukać o czym piszą internauci.

Artykuł Tajemnicza budowla w środku lasu – Ktoś buduje zamek w Puszczy Noteckiej? pochodzi z serwisu Eloblog.

10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku

Zazwyczaj na moim blogu piszę o niezwykłych budowlach, które możemy spotkać na naszych szlakach turystycznych. Dziś przygotowałem artykuł nieco inny. Również związany z niezwykłymi obiektami, ale tymi, które nigdy nie zostały wybudowane. Okazuje się, że niezrealizowane plany nie są tylko domeną powojennej historii Polski. Oto 10 różnych niewybudowanych obiektów na terenie Dolnego Śląska. Większość z nich pochodzi ze stolicy Śląska – Wrocławia. Nie ma się czemu dziwić. To właśnie tu, w tym najważniejszym śląskim mieście, lansowano odważne projekty budowlane.

1. Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego

Pierwsza z budowli w zasadzie nie należy do obiektów niezrealizowanych, ale raczej do obiektów nigdy nieukończonych. Mowa jest o barokowym, monumentalnym Gmachu Głównym Uniwersytetu Wrocławskiego. Prace przy budowie obiektu rozpoczęły się w 1728 roku. Według pierwotnych projektów budynek miał się składać z dwóch skrzydeł o tej samej długości. Każde skrzydło miało mieć swoją własną wieżę, a po środku miała znajdować się główna trzecia najwyższa strzelista wieża. Po czterech latach od rozpoczęcia budowy zachodnie skrzydło było już ukończone. Dalszą budowę gmachu przerwał wybuch wojen śląskich. Po ich zakończeniu Śląsk znalazł się w rękach Prusaków, a dalszy rozwój uniwersytetu został zaniechany. Z trzech zaplanowanych wież ukończono tylko jedną, zwaną dziś Wieżą Matematyczną. Nie udało się ukończyć także w całości skrzydła wschodniego.

Tak miał wyglądać Gmach Główny Uniwersytetu Wrocławskiego – Źródło: dolny-slask.org.pl

A tak współcześnie wygląda wybudowana część gmachu

2. Niezrealizowane koncepcje Mostu Grunwaldzkiego

Most Grunwaldzki, dawniej zwany Kaiserbrücke, to jeden z najbardziej charakterystycznych mostów Wrocławia. W zasadzie można go śmiało nazwać jednym z symboli tego miasta. Wielokrotnie jego wizerunek był umieszczany i powielany na zdjęciach promujących Wrocław. Mało osób jednak wie, że charakterystyczną bryłę Mostu Grunwaldzkiego mogła zastąpić zupełnie inna konstrukcja. Wśród archiwalnych szkiców zachowało się kilka koncepcji budowy Mostu Grunwaldzkiego, prezentujących budowlę w odmiennej formie. Dwie z tych niezrealizowanych budowli zamieszczam poniżej. Ostatecznie wybrano jednak inny, dobrze nam znany projekt mostu, a jego budowę ukończono w 1910 roku.

Jedna z niezrealizowanych koncepcji Mostu Grunwaldzkiego – Źródło: dolny-slask.org.pl

Kolejna z niezrealizowanych koncepcji Mostu Grunwaldzkiego – Źródło: dolny-slask.org.pl

3. Wieżowiec na Rynku we Wrocławiu

Wrocławski Rynek to jedno z najpopularniejszych miejsc we Wrocławiu. To również jeden z największych średniowiecznych placów targowych w Europie. Mało osób jednak wie, że w latach 20-tych XX wieku planowano na środku Rynku we Wrocławiu wybudować wieżowiec. A wszystko to za sprawą wizji znanego i cenionego wrocławskiego architekta – Maxa Berga. Max Berg zasłynął przede wszystkim jako projektant modernistycznej Hali Stulecia we Wrocławiu, która dziś wpisana jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Berg przez wiele lat (1909–1924) pełnił również funkcję miejskiego architekta we Wrocławiu. Na fali swojego zafascynowania wieżowcami i modernizmem architekt przedłożył koncepcje budowy kilku żelbetowych wieżowców we Wrocławiu. Jeden z nich miał się znaleźć w samym ścisłym centrum miasta, na rynku. Do realizacji tych planów jednak nie doszło. Pozostały jednak po pomyśle odważne szkice Berga.

Szkic projektu wieżowca na Rynku we Wrocławiu, w lewym dolnym rogu widać Stary Ratusz – Źródło: dolny-slask.org.pl

Kolejny szkic wieżowca na Rynku, tym razem od południowej strony – Źródło: dolny-slask.org.pl

4. Wieżowiec na pl. Powstańców Warszawy we Wrocławiu

Koncepcja budowy wieżowca na Rynku we Wrocławiu to nie jedyny pomysł Maxa Berga. Równie monumentalne wieżowce miały się znaleźć również w innych częściach miasta. Budowę jednego z nich Max Berg zaproponował nad Odrą, tuż obok Mostu Grunwaldzkiego. Dziś w tym miejscu, przy placu Powstańców Warszawy (dawniej Lessing Platz), znajduje się charakterystyczny budynek Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego. Został on jednak wybudowany znacznie później. Wcześniej w wizji Maxa Berga miał w tym miejscu stanąć potężny, modernistyczny gmach, który swoimi rozmiarami przyćmiłby okoliczne budynki. Również i ta koncepcja Berga nie znalazła poparcia, a sam architekt wkrótce w atmosferze lekkiego skandalu zrezygnował z pełnionej funkcji miejskiego architekta. Jeden z internautów przygotował ciekawą wizualizację śmiałych planów Maxa Berga. Zamieszczam ją również poniżej.

Szkic wieżowca na pl. Powstańców Warszawy we Wrocławiu – Źródło: dolny-slask.org.pl

5. Zapora wodna Wałbrzych-Konradów

Końcówka XIX wieku to czas wielkich powodzi, które nawiedzają Dolny Śląsk. Ich katastrofalne skutki (zwłaszcza powódź z 1897 roku) były impulsem do wdrożenia ambitnego programu przeciwpowodziowego w Sudetach. Ważnym elementem działań przeciwpowodziowych była budowa nowoczesnych zapór wodnych, które mogłyby łagodzić skutki gwałtownych opadów, ale i również ujarzmiać moc zgromadzonej wody, przekształcając ją w energię elektryczną. Zbiorniki powstałe ze spiętrzonej wody mogły również pełnić funkcje retencyjne. Do sztandarowych inwestycji z tego okresu należą m.in. zapory w Pilchowicach, Leśnej i Zagórzu Śląskim. Okazuje się, że Niemcy planowali wybudować również kolejne zapory w Sudetach. Oto projekt jednej z nich, zlokalizowanej w Górach Wałbrzyskich, nazwanej zapora Wałbrzych-Konradów. Budowa tego zbiornika jednak nigdy nie została rozpoczęta.

Więcej informacji na temat tej budowli, a także dokładniejsze plany są na serwisie dolny-slask.org.pl.

Plany niezrealizowanej zapory i zbiornika Wałbrzych-Konradów (Waldenburg-Konradswaldau) – Źródło: dolny-slask.org.pl

Plany niezrealizowanej zapory i zbiornika Wałbrzych-Konradów (Waldenburg-Konradswaldau) – Źródło: dolny-slask.org.pl

6. Autostrada Wrocław-Wiedeń

Budowa sieci nowoczesnych autostrad w III Rzeszy, tzw. Reichsautobahn, była jednym z głównych i prestiżowych zadań realizowanych po dojściu do władzy przez nazistów. Liczby są imponujące i mówią same za siebie. W ciągu kilku lat (1933–1939) wybudowano około 4 tys. km autostrad. Po wybuchu wojny tempo budowy nowych autostrad znacznie spadło, jednak wciąż planowano realizacje kolejnych, nowych inwestycji. Zwłaszcza, że zwiększeniu uległo terytorium III Rzeszy (np. poprzez Anschluss Austrii), co oznaczało konieczność skomunikowania nowych terenów. W takich okolicznościach powstał pomysł budowy autostrady Wrocław-Wiedeń (Breslau-Wien). Na temat historii budowy tej autostrady pisałem już we wcześniejszym artykule. Najbardziej zaawansowane prace były prowadzono na Morawach. Na terenie Dolnego Śląska pomysł nie wyszedł poza fazę deski kreślarskiej.

Plan przebiegu autostrady w lepszej rozdzielczości dostępny jest na serwisie dolny-slask.org.pl.

Planowany przebieg autostrady Wrocław-Wiedeń na terenie Dolnego Śląska – Źródło: dolny-slask.org.pl

7. Pałac Kultury i Nauki we Wrocławiu

Okazuje się, że nie tylko Niemcy w dwudziestoleciu międzywojennym mieli wizje wznoszenia monumentalnych budowli w centrum Wrocławia. Podobne koncepcje pojawiały się również po wojnie, zwłaszcza wtedy, kiedy to w wyniku działań wojennych wiele zniszczonych miejsc czekało na nowe zagospodarowanie. Jednym z takich miejsc był obszar wokół placu Grunwaldzkiego, gdzie Niemcy w czasie wojny zorganizowali prowizoryczne lotnisko. To właśnie na placu Grunwaldzkim pojawił się pomysł budowy monumentalnego pałacu w stylu socrealistycznym, żywo przypominającym Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Koncepcje budowy takiego pałacu-wieżowca przygotował architekt Tadeusz Teodorowicz-Todorowski. Wrocławski Pałac Kultury i Nauki, choć dumnie prezentowany w postaci makiet na pierwszomajowych pochodach, nie miał szans na realizację. Pomysł więc zaniechano, myślę, że tym razem z korzyścią dla miasta.

Więcej zdjęć projektu dostępnych jest na serwisie dolny-slask.org.pl.

Wizja wrocławskiego Pałacu Kultury i Nauki, po lewej stronie widoczny jest Most Grunwaldzki – 10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku

8. Nieukończona elektrownia szczytowo-pompowa w Młotach

W latach 70-tych we wsi Młoty niedaleko Bystrzycy Kłodzkiej ruszyła budowa tzw. elektrowni szczytowo-pompowej. Konstrukcji bliźniaczo podobnej do Elektrowni Porąbka-Żar w województwie śląskim. Głównymi elementami elektrowni miały być dwa zbiorniki położone na różnych wysokościach: dolny i górny. Dolny zbiornik powstałby w wyniku budowy zapory na rzece Bystrzyca. Po spiętrzeniu wód rzeki miano zalać wieś Młoty i w ten sposób stworzyć sztuczny zbiornik. Budowę drugiego, górnego zbiornika, zaplanowano wyżej na sąsiednim szczycie. Oba zbiorniki byłyby ze sobą połączone sztolniami (upadowymi), przez które woda byłaby na przemian pompowana i spuszczana, tym samym magazynując i generując energię. Tyle w teorii. Budowa elektrowni nigdy nie została jednak ukończona, pomimo tego, iż część prac górniczych została już wykonana. Wydrążona została już sztolnia obiegowa, którą miano puścić nurt rzeki. W górze Zamkowa Kopa zaczęto drążyć sztolnie łączące oba zbiorniki. Przygotowano również teren pod budowę zapory. Budowa elektrowni została wstrzymana w latach 80-tych. Choć co jakiś czas pojawiają się informacje o wznowieniu budowy, jej realizacja wciąż pozostaje zawieszona w próżni.

Plany budowy zbiorników elektrowni znajdują się pod tym linkiem.

Plan budowy elektrowni szczytowo-pompowej w Młotach naniesiony na współczesne zdjęcie satelitarne Google Maps

Ukończona sztolnia obiegowa elektrowni w Młotach – 10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku

9. Pierwsze plany Sky Towera

Koniec końców Wrocław doczekał się swojego nowoczesnego wieżowca z prawdziwego zdarzenia. Budowę pierwszego drapacza chmur podjął się wrocławski biznesmen Leszek Czarnecki. Wieżowiec miał stanąć na miejscu ówcześnie najwyższego wrocławskiego budynku – Poltegoru. Po rozbiórce Poltegoru prace nad budową drapacza chmur ruszyły już pod koniec 2007 roku. Sky Tower – bo taką nazwę otrzymał – był reklamowany jako najwyższy budynek w Polsce. Swoją wysokością miał zdetronizować Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Jednakże kryzys finansowy w 2008 roku, a także nieporozumienia z pierwszym projektantem budowli, doprowadziły do zmiany koncepcji i przeprojektowania Sky Towera. Nie tylko obniżono wysokość budynku, ale i również zmieniono zasadniczo jego formę. Poniżej zamieszczam jedną z pierwszych, niezrealizowanych wizji Sky Towera. Czy w takiej formie byłby on lepszy od zrealizowanej fallicznej budowli? To już oceńcie sami.

Wizualizacja pierwszej koncepcji Sky Towera we Wrocławiu

10. Kopalnia odkrywkowa pod Legnicą

Nie wszyscy wiedzą, że w okolicach Legnicy znajduje się prawdziwy skarb. To ogromne złoża węgla brunatnego, jedne z największych złóż w Europie, których zasoby szacowane są na 5,5 mld ton. Od dłuższego czasu trwa dyskusja nad rozpoczęciem eksploatacji tych złóż. Pod uwagę brane są różne metody eksploatacji, jednak najczęściej mówi się o metodzie odkrywkowej. To oczywiście wiązałoby się ze znaczną ingerencją w środowisko naturalne, wymagałoby także przesiedlenia okolicznej ludności. Nie dziwi więc fakt, że budowa kopalni odkrywkowej spotkała się ze sporym sprzeciwem mieszkańców. Pomysł pozostaje więc wciąż w sferze planów i koncepcji. Ciekawe czy zmieni się to w momencie, kiedy obecnie eksploatowane złoża węgla brunatnego zaczną się kurczyć, gdy jednocześnie Polska wciąż nie będzie w stanie korzystać z alternatywnych źródeł energii.

Planowany obszar działalności kopalni odkrywkowej: kolor czerwony – obszar odkrywki, kolor szary – miejsca na zwałowiska

Artykuł 10 niezrealizowanych budowli na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.

1. Gród na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Początki historii Wrocławia są nierozerwalnie związane z wyspą zwaną Ostrowem Tumskim. To właśnie tu na tej wyspie założono gród, który dał początek ponad 1000-letniej historii miasta. Dziś już ciężko powiedzieć, kiedy po raz pierwszy pojawiła się w tym miejscu jakaś osada. Z pewnością było to znacznie wcześniej, niż pierwsze pisemne wzmianki. Miejsce wyboru grodu nie było przypadkowe. Skrzyżowanie szlaków handlowych, dogodna przeprawa przez Odrę, to wszystko wpłynęło na wybór wyspy. Na politycznej mapie Europy gród pojawia się dopiero w 1000 roku, kiedy to książę Bolesław Chrobry i cesarz Otton III ustanawiają cztery biskupstwa, w tym jedno na grodzie zwanym Wrotizlą. Mijały kolejne wieki, a Ostrów Tumski zmienił się nie do poznania. Kolejne nowe budowle i kościoły zakryły całkowicie pierwotny gród, a w XIX wieku zasypano jedną z odnóg Odry, tym samym na zawsze łącząc grodową wyspę z resztą miasta. Gród na Ostrowie Tumskim należał do najstarszych budowli Dolnego Śląska.

Makieta grodu na Ostrowie Tumskim, II poł. XI / XII wiek

2. Zamek na szczycie Ślęży

Masyw Ślęży stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Dolnego Śląska. Ślęża, zwana również Śląskim Olimpem, już od wieków była miejscem kultu, którego pozostałości do dziś stanowią starożytne rzeźby. Dziś szczyt Ślęży stanowi również cel licznych wycieczek, zwłaszcza mieszkańców niedaleko położonego Wrocławia. Ciekawostką jest to, że dawniej na szczycie góry znajdował się piastowski zamek, po którym do dnia dzisiejszego pozostały tylko nieliczne fragmenty murów. Warownia została wzniesiona w XIV wieku, a jej budowę przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi II Małemu. W czasie wojen husyckich zamek uległ częściowo zniszczeniu, w późniejszym czasie był również siedzibą rycerzy rozbójników. Ostatecznie przestał istnieć w XVI wieku. Dziś w miejscu dawnego zamku wybudowany jest Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. W środku świątyni, pod częściowo przeszkloną posadzką, możemy dostrzec relikty murów dawnego ślężańskiego zamku.

Wyobrażenie wyglądu zamku na szczycie Ślęży – Źródło: dolny-slask.org.pl

3. Kościół Pokoju w Głogowie

Wszyscy znamy dwa dolnośląskie Kościoły Pokoju wpisane na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jeden z kościołów znajduje się w Świdnicy, a drugi w Jaworze. Nie wszyscy jednak wiedzą, że dawniej istniał jeszcze trzeci kościół, wybudowany w Głogowie, który nie dotrwał do naszych czasów. Powstanie Kościołów Pokoju wiąże się z zawarciem tzw. pokoju westfalskiego w 1648 roku, kończącego niezwykle krwawą i niszczącą wojnę trzydziestoletnią. Pokój wymuszał na katolickim cesarzu budowę trzech ewangelickich świątyń, po jednym na terenie każdego z księstw dziedzicznych tj. w Świdnicy, Jaworze i Głogowie. Budowa Kościołów Pokoju była obarczona wieloma restrykcjami, które miały uprzykrzyć życie ewangelikom. Świątynie musiał być wykonane z nietrwałych materiałów, lokowane poza murami miasta, bez wież, dzwonnicy itd. To, co miało być ich wadą, po latach okazało się największą wartością. Niestety Kościół Pokoju w Głogowie nie dotrwał do naszych czasów, gdyż spłonął doszczętnie w czasie pożaru w 1758 roku. Nigdy nie został już odbudowany.

Nieistniejący już Kościół Pokoju w Głogowie – Źródło: dolny-slask.org.pl

4. Wielka Waga Miejska we Wrocławiu

Rynek we Wrocławiu to jeden z największych średniowiecznych placów targowych Europy. To tu przez kilka stuleci skupiało się życie handlowe miasta. Liczne kramy kupieckie, budy i stoiska handlowe funkcjonowały na Rynku aż do początków XX wieku. Dawniej na zachodniej stronie Rynku znajdowała się również tzw. Wielka Waga Miejska, która służyła do ważenia towarów. Była to budowla zbudowana na planie kwadratu, ustawiona na samym środku placu, w której środku dokonywano ważenia produktów. Obok niej odbywały się zwyczajowo targi wełny. Wrocławska Wielka Waga została wzniesiona w 1571 roku. Budowla zachowała się aż do połowy XIX wieku, kiedy to ostatecznie rozebrano ją w 1846 roku. Dziś pamiątkę po Wielkiej Wadze stanowi wmurowana w nawierzchnię Rynku pamiątkowa płyta. Oprócz płyty miejsce, gdzie stała Wielka Waga zaznaczone jest również innym kolorem kostki. Pamiątką po budowli są również liczne litografie i grafiki, na których możemy dostrzec budowlę w otoczeniu kupców handlujących swoimi towarami.

Zachodnia strona Rynku, po środku Wielka Waga Miejska w otoczeniu kupców handlujących wełną – Źródło: dolny-slask.org.pl

5. Nowa Synagoga we Wrocławiu

Nowa Synagoga we Wrocławiu była jedną z najbardziej niezwykłych budowli, która na zawsze zniknęła z krajobrazu stolicy Dolnego Śląska. Pomysł wzniesienia nowej okazałej świątyni pojawił się w II połowie XIX wieku, a jej budowę ostatecznie ukończono w 1872 roku. Nowa Synagoga we Wrocławiu była jedną z największych synagog w Niemczech, drugą pod względem wielkości po Nowej Synagodze w Berlinie. W 1933 roku narodowi socjaliści pod przywództwem Adolfa Hitlera dochodzą do władzy w Niemczech. Rozpoczyna się okres tzw. III Rzeszy. Początkowo nic nie wskazywało na krwawe rozwiązanie tzw. „kwestii żydowskiej”. Z roku na rok sytuacja Żydów w Niemczech ulegała jednak pogorszeniu. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku naziści doprowadzili do rozruchów antyżydowskich, które przeszły do historii pod nazwą Nocy Kryształowej. Niszczono żydowskie sklepy, palono synagogi, bezczeszczono cmentarze. Tej nocy ulice Niemiec spłynęły krwią niewinnych ludzi. Jedną z ofiar rozruchów była Nowa Synagoga we Wrocławiu, która została podpalona przez nazistowskie bojówki. Wydarzenia Nocy Kryształowej były preludium do tego, co już wkrótce miało nastąpić w innych częściach Europy.

Nowa Synagoga we Wrocławiu – 10 niezwykłych budowli Dolnego Śląska, które już nie istnieją

6. Śląskie Muzeum Sztuk Pięknych

Budynek Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych to przykład budowli bezpowrotnie utraconej wskutek działań wojennych. Okazały klasycystyczny gmach muzeum został wzniesiony w latach 1875-1880. W swoim kształcie i formie budowla miała przypominać antyczną grecką świątynię. Wejście do muzeum poprzedzał portyk z 10 kolumnami, a w późniejszym czasie przed budynkiem ustawiono również konny pomnik cesarza Fryderyka III. W muzeum przechowywano dzieła sztuki sakralnej, zbiory malarstwa niemieckiego i zachodnioeuropejskiego. W czasie II wojny światowej budynek muzeum został zbombardowany i spłonął. Większość nieewakuowanych zbiorów uległa zniszczeniu lub została rozgrabiona. Ruiny Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych zostały rozebrane dopiero w 1964 roku.

Śląskie Muzeum Sztuk Pięknych – Źródło: dolny-slask.org.pl

7. Kolumna Bismarcka w Staniszowie

Dawna wieża (kolumna) Bismarcka w Staniszowie to przykład budowli, która została zniszczona po wojnie w myśl zasady: „bo była niemiecka”. Wieże i kolumny Bismarcka były specyficzną formą upamiętnienia kanclerza Otto von Bismarcka, zwanego Żelaznym Kanclerzem. Na całym świecie powstało około 240 tego typu obiektów. Jedna z takich wież została wybudowana w latach 1900-1901 na Górze Witosza koło Staniszowa. Budowla przetrwała okres II wojny światowej i miała się jeszcze dobrze w latach 50-tych. Jednak antypolski charakter polityki Bismarcka nie sprzyjał zachowaniu tego typu obiektów. Podjęto więc decyzję o zniszczeniu kolumny. Jak powiadają okoliczni mieszkańcy podjęto kilka prób zniszczenia wieży. Pierwsza próba wysadzenia obiektu – w zderzeniu z solidną niemiecką konstrukcją – okazała się nieskuteczna. Do kolejnej próby saperzy przyłożyli się już znacznie lepiej i budowla z hukiem została wysadzona w powietrze. Po dawnej wieży zachował się tylko cokół i liczne kamienne szczątki porozrzucane wokół wierzchołka góry.

Kolumna (wieża) Bismarcka w Staniszowie – Źródło: dolny-slask.org.pl

8. Pierwsze obserwatorium na Śnieżce

Wszyscy znamy sławne spodki ze szczytu Śnieżki. Charakterystyczne „kosmiczne” zabudowania Wysokogórskiego Obserwatorium Meteorologicznego stały się już nieodłącznym elementem krajobrazu najwyższego szczytu Sudetów. Nie wszyscy jednak wiedzą, że dawniej na Śnieżce funkcjonowało jeszcze starsze obserwatorium. Pierwsze pomiary na Śnieżce były dokonywane w budynku już nieistniejącego schroniska. W latach 1899-1900 wzniesiono dedykowany do tego celu budynek obserwatorium. Jak podaje portal dolny-slask.org.pl, budowla powstała na potrzeby dwóch towarzystw naukowych: wrocławskiego i praskiego. Bryła starego obserwatorium miała formę drewnianej wieży o wysokości 16 m. W budynku pomiary były prowadzone do 1976 roku. Ostatecznie stare obserwatorium zostało rozebrane we wrześniu 1989 roku.

Po lewej stronie budynek pierwszego obserwatorium, po prawej do dziś istniejąca kaplica św. Wawrzyńca – Źródło: dolny-slask.org.pl

9. Stacja paliw na Rynku we Wrocławiu

Znów wracamy na wrocławski Rynek. Okazuje się, że dawniej na Rynku we Wrocławiu handlowano nie tylko wełną, słodyczami, drobiem czy rybami, ale i również bardziej współczesnymi towarami. Starsi mieszkańcy Wrocławia zapewne pamiętają jeszcze, jak na Rynku funkcjonowała stacja paliw. Nie ma się czemu dziwić, wszak dawniej Rynek był miejscem przeznaczonym dla ruchu samochodów. Zgiełk, liczne automobile, przejeżdżające tramwaje, parkingi, tak dawniej wyglądało życie na wrocławskim Rynku. W takim otoczeniu w 1930 roku na Rynku otworzono stację paliw. Na początku była ona własnością OLEX Deutsche Benzin und Petroleum, a po wojnie Centrali Produktów Naftowych CPN. Stacja paliw na Rynku funkcjonowała aż do 1973 roku, kiedy to władze Wrocławia zdecydowały się na jej likwidację.

Stacja paliw na Rynku we Wrocławiu – Foto: S. Arczyński Źródło: dolny-slask.org.pl

10. Biurowiec Poltegor

Dawniej najwyższy budynek we Wrocławiu, w pewnym sensie symbol powojennej historii tego miasta. Poltegor został wybudowany w latach 1974-1982. Obiekt pełnił funkcję biurowca, miał 25 kondygnacji i 92 m wysokości. Nazwa Poltegor była akronimem od nazwy przedsiębiorstwa Polska Technika Górnicza. Poltegor był przez 25 lat najwyższym budynkiem we Wrocławiu. W styczniu 2006 roku biurowiec wraz z otaczającą go działką został zakupiony przez wrocławskiego biznesmena Leszka Czarneckiego. Decyzją nowego właściciela było zburzenie Poltegoru i postawienie na jego miejscu nowego drapacza chmur. 2 czerwca 2007 roku rozpoczęła się rozbiórka obiektu. Krok po kroku, piętro po piętrze, dotychczasowy najwyższy budynek Wrocławia przechodził do historii. W jego miejscu zaś kilka lat później stanął Sky Tower. Poltegor kończy listę 10 już nieistniejących niezwykłych budowli Dolnego Śląska.

Biurowiec Poltegor – Fot: Bartosz Senderek / Creative Commons BY-SA-2.5 / Wikimedia Commons

Mapa z zaznaczoną lokalizacją 10 już nieistniejących budowli Dolnego Śląska.

Artykuł 10 niezwykłych budowli Dolnego Śląska, które już nie istnieją pochodzi z serwisu Eloblog.