Miasta 300 lat temu na Śląsku

Zaprezentowane archiwalne panoramy Śląska pochodzą z lat 30-tych XVIII wieku. Większość z nich opatrzona jest datą z lat pomiędzy 1737-1739. Autorem tych starych grafik jest śląski rysownik Friedrich Bernhard Werner, czasem występujący również pod swoim czeskim imieniem Bedřich. Warto wspomnieć, że w momencie tworzenia i publikowania tych rysunków, Śląsk znajdował się w przededniu ważnych wydarzeń – wybuchu wojen śląskich. Pierwsza z nich wybuchła w roku 1740, druga w roku 1744, a ostatnia w roku 1756. Dla Śląska wojny te były brzemienne w skutkach, gdyż oderwały tę krainę już na zawsze od Korony Czeskiej, tym samym rozpoczynając okres pruskiej dominacji i wpływów. Warto również zwrócić uwagę na to, że duża część z miast posiadała jeszcze mury miejskie, stanowiące niejako gorset, często uniemożliwiający rozwój miasta. Mury miejskie rozbierane były później, jak w przypadku Wrocławia stało się to dopiero na początku XIX wieku.

Ponieważ teren Górnego i Dolnego Śląska nie jest tożsamy z obecnym podziałem administracyjnym, zamieszczone grafiki podzieliłem współczesnymi województwami. W nawiasach zapisałem ówcześnie obowiązujące i podane nazwy miast. Zwracam uwagę, że mogą się one różnić od przedwojennych niemieckich nazw. Język, jak i nazwy miast, ewoluowały przez stulecia.

Województwo dolnośląskie

Wrocław (Breslau) – Rok 1737 – Tak wyglądały miasta 300 lat temu!

Wrocław od strony Odry – Rok 1737

Legnica (Liegnitz) – Rok 1738

Świdnica (Schweidnitz) – Rok 1738

Kamienna Góra (Landeshut) – Rok 1738

Oleśnica (Oles) – Rok 1737

Wołów (Wohlau) – Rok 1737

Środa Śląska (Neumarck) – Rok 1737

Ząbkowice Śląskie (Franckenstein) – Rok 1738

Ziębice (Münsterberg) – Rok 1738

Jelenia Góra (Hirschberg) – Rok 1739

Jawor (Jauer) – Rok 1739

Kowary (Schmiedeberg) – Rok 1739

Głogów (Glogau) – Rok 1739

Bardo (Warta) – Rok 1738

Oława (Olau) – Rok 1737

Twardogóra (Festenberg) – Rok 1737

Niemcza (Nimtsch) – Rok 1737

Strzelin (Streelen) – Rok 1737

Bierutów (Bernstadt) – Rok 1737

Trzebnica (Trebnitz) i Dobroszyce (Juliusburg) – Rok 1737

Ścinawa (Stignau) – Rok 1737

Wąsosz (Herrnstadt) – Rok 1737

Opactwo Cystersów w Lubiążu (Leubus) – 1737

Lubin (Lüben) – Rok 1738

Złotoryja (Goldberg) – Rok 1738

Prochowice (Parchwitz) – Rok 1738

Zamek Grodziec (Graditzberg) – Rok 1738

Świebodzice (Freyberg) – Rok 1738

Zamek Książ (Scloß Fürstentstein) – Rok 1738

Dzierżoniów (Reichenbach) – Rok 1738

Strzegom (Strigau) – Rok 1738

Sobótka (Zubten) i Ślęża – Rok 1738

Złoty Stok (Reichstein) – Rok 1738

Srebrna Góra (Silberberg) – Rok 1738

Góra (Gurau) – Rok 1739

Lubomierz (Liebethal) – Rok 1739

Cieplice Śląskie-Zdrój (Warmbad) – Rok 1739

Lwówek Śląski (Lemberg) – Rok 1739

Gryfów Śląski (Greiffenberg) – Rok 1739

Bolesławiec (Buntzlau) – Rok 1739

Prusice (Prausnitz) – Rok 1739

Głębowice (Gros Strenz) – Rok 1737

Województwo opolskie

Opole (Oppeln) – Rok 1739

Brzeg (Brieg) – Rok 1737

Nysa (Neis) – Rok 1738

Namysłów (Namslau) – Rok 1737

Głubczyce (Leobschütz) – Rok 1737

Głogówek (Klein Glogau) – Rok 1739

Otmuchów (Ottmachau) – Rok 1738

Głuchołazy (Ziegenhals) – Rok 1738

Grodków (Grotkau) – Rok 1738

Paczków (Patschkau) – Rok 1738

Prudnik (Neustadt) – Rok 1739

Krapkowice (Krapitz) – Rok 1739

Koźle, Kędzierzyn-Koźle (Kosel) – Rok 1739

Województwo śląskie

Racibórz (Ratibor) – Rok 1739

Cieszyn (Teschen) – Rok 1738

Rudy (Rauden) – Rok 1737

Województwo lubuskie

Żagań (Sagan) – Rok 1737

Kożuchów (Freystad) – Rok 1739

Artykuł Tak wyglądały miasta 300 lat temu na Dolnym i Górnym Śląsku! pochodzi z serwisu Eloblog.

Ustalenie zachodniej granicy Polski

Najważniejszym wątkiem w filmie jest kwestia oparcia zachodniej granicy na dwóch rzekach Odrze i Nysie, oraz rozbieżności, jakie pojawiły się w łonie aliantów. Ponieważ występowały dwie rzeki Nysy o tej samej nazwie, Nysa Kłodzka i Nysa Łużycka, mogło to doprowadzić do pewnych nieporozumień. Na podstawie dostępnych materiałów, wydaje się, że decyzja o przesunięciu granicy dalej na zachód zapadła niemalże jednoosobowo. To właśnie radziecki przywódca Józef Stalin była tą osobą, której zależało na takim ruchu. Sprzeciwiając się postawie pozostałych aliantów. Zwłaszcza wobec Winstona Churchilla, który zdecydowanie sprzeciwiał się przesunięciu granicy na Nysę Łużycką. Po wojnie miał powiedzieć.

„Nigdy nie zgodziłbym się na Nysę Łużycką i odkładałem ten punkt do momentu ostatecznej konfrontacji.”

Poniżej moja mapa użyta w filmie. Zaznaczone są na niej rzeki: Odra, Nysa Kłodzka i Nysa Łużycka. Widać, jak duży obszar mieści się między dwoma Nysami. Do dystans około 200 km. Gdyby granica została oparta na Nysie Kłodzkie, z obszaru Polski odpadłby jeden z bardziej uprzemysłowionych i bogatych w surowce terenów.

Odra, Nysa Kłodzka i Łużycka – Ustalanie zachodniej granicy Polski

A oto poniżej archiwalna radziecka mapa ujawniona z rosyjskich archiwów. Pochodzi ona prawdopodobnie z lata 1944 roku. Zaznaczone linie zachodniej granicy Polski przebiegają wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. Prawdopodobnie zostały nakreślone przez samego Stalina. Jednak już na tej mapie można zauważyć, że granica na Nysie Kłodzkiej została przekreślona i przeniesiona kawałek dalej na zachód. Prawdopodobnie na rzekę Oława. Świadczy to o tym, że już wtedy Stalin rozważał przesunięcie polskiej granicy dalej na zachód. Niestety nie mam pliku w lepszej rozdzielczości.

Radziecka mapa Polski z nowymi granicami – Lato 1944 rok

Na tej samej mapie można również zauważyć, że trochę inaczej została wytyczona południowa granica z Czechosłowacją. Obecnie z Republiką Czeską. Widzimy wyraźnie odcięte kreskami Ziemię Kłodzką oraz fragment obszaru położonego na Górnym Śląsku z Leobschütz (Głubczycami) i Ratibor (Raciborzem). Na filmie wspominam także o mało znanym konflikcie granicznym, który wybuchł tuż po wojnie pomiędzy Polską a Czechosłowacją. O tym sporze granicznym możemy przeczytać w artykule Newsweeka, który załączam na dole bibliografii.

Odcięta Ziemia Kłodzka i Górny Śląsk w rejonie Głubczyc i Raciborza

Ostatecznie jednak Stalin zdecydował się na oparcie zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej. Poniekąd wymusił to na pozostałych sojusznikach. Zachodni alianci w końcu przystali na stanowisko Stalina, ale odroczyli ostatecznie uznanie takiej granicy do czasu zwołania konferencji pokojowej. A ta z powodu rozpadu Wielkiej Trójki już nigdy się nie odbyła. Oczywiście Stalin nie podjął tej decyzji z sympatii do Polaków. Chciał w ten sposób osiągnąć kilka celów. W moim filmie wymieniam trzy.

• Zantagonizowanie przyszłych stosunków między Polską a Niemcami. Na dobrych relacjach Rosjanom nigdy nie zależało.
• Uzależnienie Polski od Związku Radzieckiego. W praktyce tylko ZSRR mógł być gwarantem takiej granicy.
• Przesiedlając ludność polską i niemiecką, Stalin rozbił i osłabił społeczności nacechowane nacjonalizmem. Potencjalnie wrogie wobec komunistycznych planów i ideologii.

Clement Attlee, Harry Truman i Józef Stalin w Poczdamie

Zalążki polskiej administracji

Zanim jeszcze rozpoczęła się konferencja aliantów w Poczdamie, dochodzi o tak zwanych pierwszych „dzikich wypędzeń”. Nowe polskie jednostki administracyjne, rozpoczynają akcje wysiedlania ludności niemieckiej. Oto jeden z zachowanych rozkazów, który pochodzi z miejscowości Bad Salzbrunn, dziś Szczawno-Zdrój. Tłumaczenie tego rozkazu możemy znaleźć na łamach portalu dolny-slask.org.pl.

Rozkaz wysiedlenia ludności niemieckiej w Bad Salzbrunn (dziś Szczawno-Zdrój)

Do Wrocławiu już 9 maja 1945 roku, dzień po ogłoszeniu pokoju w Europie, przybyła polska delegacja. Razem z pierwszym powojennym prezydentem Wrocławia Bolesławem Drobnerem. Zalążki nowej polskiej administracji działają w pośpiechu i zaczynają przejmować ocalałe budynki. Dzieje się to jeszcze przed oficjalnym powołaniem Polskiego Rządu Jedności Narodowej. Polscy urzędnicy, którzy pojawili się w zniszczonym Wrocławiu, prowadzą typową politykę faktów dokonanych. Działają bez mandatu międzynarodowego, opierając się jedynie na decyzjach sowieckich mocodawców.

Bolesław Drobner we Wrocławiu – Historia Zachodniej Granicy Polski

Na potrzeby filmu, a dokładnie miniaturki, przygotowałem jedno pokolorowane archiwalne zdjęcie. Jedna z bardziej rozpoznawalnych fotografii związanych z utrwalaniem zachodnich granic Polski. Zdjęcie przedstawia żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego, którzy montują słupek graniczny przy Odrze w 1945 roku. Raczej nie ma wątpliwości, że zdjęcie to zostało zaaranżowane i miało wymiar propagandowy.

Żołnierze 1. Armii WP – Film o historii zachodniej granicy Polski

Pokolorowane zdjęcie żołnierzy 1. Armii WP

Sytuacja powojenna

W moim filmie poruszam również sytuację polityczną i międzynarodową, która miała miejsce po wojnie. Praktycznie, aż do lat 70-tych władze PRLu nie były pewne trwałości przyłączenia Ziem Odzyskanych. Ta sytuacja zmieniła się dopiero wraz z wizytą Willego Brandta, podczas której doszło do podpisania układu normalizującego kwestię zachodniej granicy Polski. Jeżeli mówimy o wizycie kanclerza RFN, nie mogło zabraknąć również historycznego gestu pod pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie.

Willy Brandt klęczy pod pomnikiem w Warszawie – Źródło: commons.wikimedia.org

Podpisanie układu wywołało spore kontrowersje w Niemczech, które były wtedy mocno podzielone politycznie. Warto jeszcze uzupełnić informacje, które podaję na filmie. Niemiecki Trybunał Konstytucyjny odrzucił skargę na podpisany układ. Uznał dokument za zgodny z konstytucją. Jego treść zinterpretował jednak, że nie jest ona uznaniem nowych granic, ale przyjęciem do wiadomości przez RFN stanu faktycznego oraz zobowiązaniem się do niepodejmowania działań w celu jego zmiany. Tak więc po zjednoczeniu Niemiec wymagane było podpisanie kolejnego porozumienia w roku 1990, które to ostatecznie potwierdziło przebieg nowych granic.

Sceny do filmu

Taka ciekawostka, duża część scen do filmu została nakręcona na trójstyku granic Polski, Czech i Niemiec. Polecam odwiedzenie tego miejsca. Na poniższym zdjęciu widać Nysę Łużycką rozdzielającą Polskę i Niemcy.

Trójstyk granic Polski, Czech i Niemiec

BIBLIOGRAFIA

1. „Dolny Śląsk Monografia Historyczna” – pod redakcją Wojciecha Wrzesińskiego
2. „Mikrokosmos” – Norman Davies
3. „Dyplomacja” – Henry Kissinger

STRONY WWW, GRAFIKI, ZDJĘCIA

1. http://www.historia.uwazamrze.pl/artykul/858278 – Bogdan Musiał
2. http://www.dw.de/padł-na-kolana-bo-poczuł-że-wieniec-nie-wystarczy/a-6300666
3. http://www.dw.de/niewyjaśniona-zagadka-uklęknięcia-williego-brandta-w-warszawie/a-6273886
4. http://swiat.newsweek.pl/w–newsweeku-historii—wojna-polsko-czeska-1945-roku,105309,1,1.html
5. http://pl.wikipedia.org/wiki/Konferencja_teherańska
6. http://pl.wikipedia.org/wiki/Konferencja_poczdamska
7. http://pl.wikipedia.org/wiki/Ziemie_Odzyskane

ARCHIWALNE ZDJĘCIA

1. Zdjęcia Wrocławia, Legnicy i żołnierzy Armii Czerwonej
   http://dolny-slask.org.pl
2. Das Bundesarchiv
3. Zdjęcie żołnierzy z Ziemi Kłodzkiej
   http://ioh.pl/artykuly/pokaz/konflikt-graniczny-polskoczechosowacki-w-latach,1076/
4. Zdjęcie Repatrianci
   http://schwiebus.pl/articles.php?id=171

Zobacz także: Pytania i odpowiedzi – Historia granic Polski

Artykuł Film o historii zachodniej granicy Polski pochodzi z serwisu Eloblog.

W kwestii przypomnienia, o technologii LIDAR pisałem w jednym z moich poprzednich artykułów. Zachęcam do zapoznania się z nim i odkrywania miejsc we własnej okolicy.

Lista ukrytych niezwykłych miejsc w Polsce

Tymczasem postanowiłem przygotować zestawienie 10 niezwykłych miejsc w Polsce. Miejsc ukrytych zazwyczaj w lasach, na zboczach, pod warstwą ziemi, które możemy dostrzec właśnie dzięki technologii LIDAR. Niektóre z nich są już znane i popularne, ale dzięki nowym technologiom możemy przyjrzeć się im na nowo, tym razem z powietrza. Jedno z miejsc w zestawieniu zostało odkryte tylko dzięki zastosowaniu skaningu laserowego.

Lista niezwykłych miejsc w Polsce na mapach LIDAR

Lista 10 niezwykłych miejsc w Polsce uszeregowane jest chronologicznie, ze względu na ich wiek. Od najstarszych znalezisk do współczesnych. Na zdjęciach po lewej stronie jest mapa obrazu LIDAR, po prawej zdjęcie lotnicze lub satelitarne. Na końcu artykułu na mapie zaznaczam jeszcze raz te same miejsca wraz z dokładnymi linkami do Geoportalu.

1. Krzemionki Opatowskie – Prehistoryczne kopalnie

Najstarsze znalezisko z niezwykłych miejsc w Polsce w moim zestawieniu, bo pochodzące aż z epoki neolitu. W tym miejscu, w latach około 3900-1600 p.n.e., pradawne ludy wydobywały krzemień pasiasty. Krzemień był głównym surowcem wykorzystywanym do produkcji narzędzi w tamtym okresie. Ten z Krzemionek był nie tylko wykorzystywany przez miejscową ludność, ale i eksportowany nawet na odległość ponad 600 km. Po zakończeniu wydobycia miejsca eksploatacji porósł las. Dzięki temu przetrwały one do naszych czasów.

Krzemionki Opatowskie – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

2. Cmentarzysko kurhanowe w Dąbrowie

Kurhany to w skrócie mogiły w kształcie kopca. Na tym obszarze wzdłuż Odry znajduje się kilkadziesiąt cmentarzysk kurhanowych pochodzących z epoki brązu. Związane są one z aktywnością kultury łużyckiej na tym terenie. Jedne z takich cmentarzysk położone jest niedaleko wsi Dąbrowa koło Zielonej Góry. Znajduje się na cyplu nad brzegiem Odry, w miejscu nieprzypadkowo trudno dostępnym. Naliczono tutaj 55 kurhanów, które są wyraźnie widoczne, jako punkty na mapach LIDAR. Większości z nich to groby ciałopalne. Znajdowały się w nich przepalone ludzkie kości wraz z naczyniami ceramicznymi. Więcej na temat cmentarzysk kurhanowych na tym regionie możemy przeczytać w tym artykule.

Cmentarzysko kurhanowe – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

3. Wczesnośredniowieczne słowiańskie grodzisko

Grodzisko położone jest we wsi Chodlik na Lubelszczyźnie. Prowadzone tutaj prace archeologiczne i badania ustaliły, że czasy świetności tego grodziska przypadały na okres od VIII do X wieku. Funkcjonowało więc w okresie jeszcze przed powstaniem państwa polskiego. Na terenach wokół grodziska odkryto także wiele osad, pozostałości wczesnośredniowiecznych domów oraz fragmenty glinianych naczyń. Tutaj krzyżowało się wiele szlaków handlowych. Grodzisko mogło więc stanowić centrum większego regionu osadniczego położonego w dolinie rzeki Chodelki. Na mapach LIDAR wyraźnie widać zarysy sporej wielkości wałów obronnych. Więcej na temat tego miejsca możemy przeczytać na stronach misji archeologicznej.

Wczesnośredniowieczne grodzisko – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

4. Ślady dawnego górnictwa w Sudetach

Już od średniowiecza na obszarze Sudetów rozwijały się pierwsze formy górnictwa. W początkowym etapie stosowano tylko proste metody, wydobywając lub poszukując kamieni, minerałów i surowców tuż pod powierzchnią ziemi. Ślady tych działalności można spotkać w wielu rejonach Sudetów. Dziś porośnięte lasem zbocza skutecznie je zasłaniają. Dzięki technologii LIDAR jesteśmy w stanie odkryć te miejsca i dostrzec ich skalę. Tutaj poniżej zaznaczone są ślady wydobywania rudy żelaza. Leje ułożone są w jednej linii, tak jak wychodziła żyła kruszcowa.

Ślady dawnego górnictwa w Sudetach – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

5. Fortyfikacje twierdzy Srebrna Góra

Okazale prezentuje się pruska Twierdza Srebrna Góra, której budowę rozpoczęto w drugiej połowie XVIII wieku. Choć system fortyfikacji możemy dostrzec ze zwykłej mapy satelitarnej, to jednak jego prawdziwy rozmiar i zasięg widzimy dopiero po lotniczym skaningu. Zazwyczaj kojarzymy ją tylko z głównym donżonem, jednak jej zasięg jest znacznie większy, bo powiększony o kilka dodatkowych fortów. Doskonale widać sposób umiejscowienia fortyfikacji z wykorzystaniem potencjału górskiego terenu. To największa twierdza górska w Europie.

Fortyfikacje Twierdzy Srebrna Góra – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

6. Dawne stanowiska artylerii na Helu

Wśród lasów części Mierzei Helskiej poukrywane są pozostałości dawnego systemu fortyfikacji. Ich historia rozpoczyna się jeszcze przed II wojną światową, kiedy to władze Polski podjęły decyzję o budowie Rejonu Umocnionego Hel. Powstały wtedy różnego rodzaju stanowiska ogniowe. Po wojnie obszar ten był również wykorzystywany w celach militarny. Rozbudowie uległ także system fortyfikacji. Dziś ich pozostałości można zwiedzać i oglądać. Są również doskonale odwzorowane na mapie LIDAR.

Stanowiska artylerii na Helu – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

7. Bunkry Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego

Międzyrzecki Rejon Umocniony bez wątpienia należy do niezwykłych miejsc w Polsce. W skrócie popularnie zwany MRU, jest systemem niemieckich fortyfikacji budowanych głównie w latach 30-tych XX wieku. Ich zadaniem miała być ochrona wschodniej granicy III Rzeszy. Prac budowlanych nigdy do końca nie zrealizowano. MRU znane jest głównie ze swoich podziemi. To co zaznaczyłem na mapie to poukrywane w lesie panzerwerki (bunkry). Licząc od dołu cztery kolejne panzerwerki niepołączone z głównym systemem podziemi. Na samej górze dwa obiekty grupy warownej Schill połączone ze sobą podziemnym korytarzem. W trakcie ofensywy Armii Czerwonej w 1945 roku MRU nie odegrało żadnej znaczącej roli. Po wojnie wraz ze zmianą granic MRU znalazło się na terytorium Polski.

Międzyrzecki Rejon Umocniony – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

8. Ślady komór gazowych w Treblince

Choć miejsca, które zaznaczyłem są ledwo widoczne, to jednak są bardzo istotne. Stanową ślady po dawnych komorach gazowych w niemieckim obozie zagłady w Treblince. Przy wycofywaniu się Niemców z tego terenu, ślady zbrodniczej działalności, w tym komory gazowy, zostały zatarte. W 2014 roku przeprowadzono skanowanie tych terenów z wykorzystaniem technologii LIDAR. Na utworzonym obrazie pojawiło się kilka miejsc, które mogły być pozostałościami po komorach. Przeprowadzone prace archeologiczne w tych miejscach potwierdziły występowanie tych komór gazowych. Szacuje się, że w ciągu kilkunastu miesięcy funkcjonowania obozu, zostało tutaj zamordowanych około 900 tys. Żydów. Więcej na temat wspomnianych prac archeologicznych w Treblince z wykorzystaniem technologii LIDAR można zobaczyć na tym filmie dokumentalnym.

Ślady komór gazowych w Treblince – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

9. Składnica sprzętu wojskowego Gałkówek

Jak podaje Wikimapia, w tym miejscu w latach 1967-2000 funkcjonowała 1. Centralna Składnica Sprzętu Czołgowo-Samochodowego. Przed II wojną światową przechowywano tutaj także uzbrojenie i amunicję dla Armii Łódź. Te liczne leje rozsiane regularnie po lesie to prawdopodobnie miejsca składowania lub przeładunku uzbrojenia i amunicji. Wały miały służyć zminimalizowaniu skutków przypadkowego wybuchu. Widać wyraźnie drogi dojazdowe dla pojazdów, a w samym lesie poukrywanych jest jeszcze kilka budynków.

Składnica sprzętu wojskowego Gałkówek – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

10. Ogromne osuwisko ziemi w Lachowicach

Do niezwykłych miejsc w Polsce na mapach LIDAR dołączam pozostałości po katastrofie geologicznej, która miała miejsce w gminie Lachowice. Ogromnych rozmiarów osuwisko ziemi powstało w roku 2001, w skutek intensywnych opadów i powodzi. Według relacji świadków, przesuwanie zbocza trwało 15 min. Zniszczeniu uległo kilka pobliskich domów. To jedna z największych tego typu katastrof w kraju, która ówcześnie stała się również sporym wydarzeniem medialnym. Po dziś dzień widać wyraźne ślady osuwiska.

Osuwisko ziemi w Lachowicach – Mapa LIDAR Źródło: Geoportal

Poniżej jeszcze raz cała lista 10 niezwykłych miejsc w Polsce na mapie, wraz z linkami do Geoportalu.

Podziękowania dla Grzegorza Bijaka, za pomoc w przygotowaniu materiału. Planuję również przygotować 2 część zestawienia. Zachęcam do uzupełniania mojej listy niezwykłych miejsc w Polsce, o swoje własne znaleziska na mapach LIDAR. Wrzucajcie zrzuty w komentarzach Nie zapomnijcie także wygenerować i dodać w komentarzu hiperłącza do Geoportalu lub podpisać gdzie znajduje się znalezisko.

Zobacz także:

• 10 ukrytych niezwykłych miejsc w Polsce cz. 2
• 10 ukrytych niezwykłych miejsc w Polsce cz. 3

Artykuł 10 ukrytych niezwykłych miejsc w Polsce cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.