Fabryka REIMAHG Walpersberg

Turyngia. Środkowe Niemcy. Miejscowość Kahla. To właśnie tutaj powstał jeden z najbardziej niezwykłych podziemnych zakładów zbrojeniowych w czasach II wojny światowej. Wykuty został w zboczach masywu Walpersberg, geograficznie położonego na południowym skraju Kotliny Turyńskiej. W 1944 roku Niemcy na bazie istniejących tu wyrobisk kopalni piasku rozpoczęli budowę zakładu zbrojeniowego, który miał produkować nowoczesne myśliwce odrzutowe Messerschmitt Me 262. Inicjatorem budowy zakładu REIMAHG był gauleiter Turyngii, Fritz Sauckel.

Obiekt znany jest pod trzeba nazwami-kryptonimami:

• REIMAHG – skrót od słów Reichsmarschall Hermann Göring, czyli marszałek Rzeszy Hermann Göring
• Kryptonim „Lachs” – czyli łosoś
• Walpersberg – od nazwy masywu górskiego

Na początku istniejące wyrobiska dawnej kopalni zostały powiększone, zaplanowano także wydrążenie nowych podziemi. Sercem obiektu miały być dwie duże podziemne hale montażowe, każda o długości 450 m i szerokości 15 m. Na zewnątrz zaplanowano budowę tzw. bunkrów produkcyjnych, w których następowałby ostateczny montaż samolotu. Najbardziej nowatorskim rozwiązaniem zastosowanym przy fabryce REIMAHG było wybudowanie na grzbiecie góry pasa startowego dla wyprodukowanych samolotów. Podłużny grzbiet masywu Walpersberg został ścięty i wyrównany, a na nim wybudowano pas o długości 1100 m i szerokości ponad 30 m. Z tego pasa miały startować gotowe samoloty. Docelowo obiekt miał produkować aż 1200 Messerschmittów miesięcznie, to jest 40 szt. dziennie.

Jeszcze nie w pełni gotowa fabryka rozpoczęła produkcję samolotów 21 lutego 1945 roku. Tego dnia z pasa startowego wystartował pierwszy wyprodukowany tutaj Messerschmitt Me 262. Szacuje się, że do końca wojny w obiekcie REIMAHG wyprodukowano od 20 do 30 tego typu samolotów. Niewiele. Bierzmy jednak pod uwagę, że była to końcówka wojny i że budowa zakładów nigdy nie została w pełni ukończona.

Podziękowania dla stowarzyszenia Geschichts- und Forschungsverein Walpersberg e.V., w szczególności dla Franziski Lange i Franka Süßenbacha, za pomoc w realizacji filmu, opiekę merytoryczną i udzielenie wywiadu.

Strona stowarzyszenia – walpersberg.com

Podziękowania dla kopalni Kamsdorf, w szczególności dla naszej przewodniczki Katrin, za udostępnienie wyrobisk kopalni na potrzeby filmu, pomoc merytoryczną i udzielenie wywiadu.

Strona kopalni – www.besucherbergwerk-kamsdorf.de

Artykuł REIMAHG – Tajne projekty III Rzeszy pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej zamieszczam dla przypomnienia pierwszą część filmu.

W poprzednim filmie zaprezentowane zostały zmiany jakie zaszły przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Wydarzenia te zostały odtworzone na podstawie protokołów przesłuchań, zeznań świadków i relacji osób biorących udział w naradach budowlanych z udziałem samego Hitlera i najważniejszych urzędników Ministerstwa Uzbrojenia i Produkcji Wojennej, Organizacji Todt oraz Luftwaffe. Z zaprezentowanych i przetłumaczonych dokumentów wyłania się obraz budowy, która ulegała kilkukrotnie poważnym zmianą. Budowa systemu rozproszonych kwater dla sztabów, łącznie z kwaterą główną dla wodza III Rzeszy, ostatecznie nigdy nie została zrealizowana na Śląsku. Jednocześnie w tle cały czas przewijała się kwestia produkcji zbrojeniowej, tak niezbędnej dla odwrócenia losów przegranej wojny. Był to jeden z głównych tematów poruszanych w czasie gorączkowych wojennych narad.

Szczegółowe informacje nt. zaprezentowanych dokumentów znajdują się tutaj.

Zakłady Krupp AG w Głuszycy

W pierwszej połowie filmu przeprowadziłem niezwykle ciekawą rozmowę z Grzegorzem Borensztajnem z Fundacji Szlakiem Riese, na temat zakładów zbrojeniowe Krupp AG w Głuszycy. Zakłady te zostały ulokowane w dawnych zakładach bawełnianych Meyer Kauffmann Textilwerke. W czasie wojny produkowano w nich części do samolotów wojskowych. Grzegorz ciekawie opowiada o ich losach i odnalezionych dokumentach.

W Głuszycy zakłady Krupp AG istniały w dwóch miejscach:

• Zakład I (Werk I) – lokalizacja
• Zakład II (Werk II) – lokalizacja

Relacje i zeznania świadków

W drugiej połowie filmu zaprezentowałem relacje i wspomnienia światków:

• Wspomnienia Anny Gwiazdy w listach do Józefa Piszczka, opracowane na podstawie publikacji „Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci”, autor Zbigniew Dawidowicz.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Davida Halivniego, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Freda Schwartza, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208.
• Fragment publikacji „Das nationalsozialistische Lagersystem” autor Martin Weinmann.
• Fragment zeznań Oswalda Pohla (NMT 4 s. 1504 i 1505) – LINK
• Fragment listów Leo Müllera do Piotra Kruszyńskiego, opisane w publikacji „Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, autor Dariusz Garba.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej dla przypomnienia zamieszczam wspomniany na początku filmu materiał na temat hipotezy związanej z raportem Siegfrieda Schmelchera.

Zeznania, dokumenty i wspomnienia zaprezentowane na filmie

Poniżej zamieszczam linki i bibliografie do dokumentów i wspomnień zaprezentowanych na filmie. To na ich podstawie próbowałem odtworzyć przebieg wydarzeń, które zaszły na placach budowy w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Zaprezentowane w filmie dokumenty i oświadczenia z tzw. procesów norymberskich pochodzą ze zbiorów Harvard Law School Library.

Konferencja z 6 na 7 kwietnia 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Carl Otto Saur – LINK

Konferencja z 20 czerwca 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Albert Speer – LINK

Notatka służbowa z 24 sierpnia 1944 roku

Notatka służbowa ze spotkania pomiędzy generałem Alfredem Jodlem i pułkownikiem Gustavem Streve. W trakcie spotkania omawiano kwestie budowy nowych kwater głównych Adolfa Hitlera. Dokument pochodzi ze zbiorów Bundesarchiv (Barsch. RW 47/2), szerzej był już omawiany na blogu – LINK

Wizyta Müllera i Schmelchera w Jedlinie-Zdroju 28 września 1944 roku

Wizyta Leo Müllera i Siegfrieda Schmelchera w Jedlinie-Zdroju u dyrektora Maiera (poprawna forma zapisu nazwiska Meyer) z Wyższego Kierownictwa Budowy „Riese” (niem. OBL „Riese”). Müller i Schmelcher przywieźli ze sobą okrojony program dla Riese. O wizycie w Jedlinie pisał Leo Müllera w liście do Piotra Kruszyńskiego z dnia 7 maja 2002 roku. List został opublikowany za zgodą Piotra Kruszyńskiego przez Dariusza Garbę.

28 września 1944 roku Schmelcher i Müller, odwiedziny u Maiera w Jedlinie. Schmelcher przywiózł ze sobą od von Belowa ostateczny, okrojony program dla Riese, żeby pomóc Maierowi.

„Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, D. Garba, s. 292.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Wizyta pułkownika von Belowa w Jedlinie-Zdroju

O wizycie w Jedlinie-Zdroju wspominał również pułkownik Nicolaus von Below, adiutant Hitlera ds. Luftwaffe, w swoich wspomnieniach wydanych po wojnie.

Parę razy nas w Salzbrunn odwiedzał [Karl Hanke], a my wykorzystywaliśmy te spotkania z nim także po to, żeby zwiedzić okolicę. To było dla mnie szczególnie interesujące ze względu na budowanie na Śląsku kwatery głównej Führera. Oprócz fundamentów nic tam jeszcze nie można było zobaczyć. Również w zamku Fürstenstein nie było widać żadnego znaczniejszego postępu robót. Ja zawsze uważałem tę budowę za całkiem już niepotrzebną. Te bezpośrednie oględziny przyznały mi rację, i w końcu dopiąłem tego, że przerwano te roboty.

„Byłem adiutantem Hitlera 1937–1945”, N. v. Below s. 273.

Zeznania Xaverego Dorscha

Zeznania Xaverego Dorscha złożone przed międzynarodowym trybunałem w Norymberdze.

Zeznania złożone w czasie procesu Erharda Milcha (NMT 2 s. 318, 1363–1364, 1366) – LINK

Oświadczenie z dnia 28 grudnia 1946 roku (NOKW-447) – LINK

Zeznania Fritza Schmeltera

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-372) – LINK

Zeznania Karla Otto Saura

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-320) – LINK

Druga część filmu:

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

W zeszłym miesiącu Sztolnie Walimskie zorganizowały wyjazd do kompleksu Mittelbau-Dora, położonego w Niemczech koło miejscowości Nordhausen. Celem wyjazdu było poznanie historii podziemnej fabryki z czasów II wojny światowej. W końcu niektórzy sugerują, że kompleks Riese również miał być podziemną fabryką. Pora więc na podzielenie się zdjęciami z tej wyprawy i kilkoma spostrzeżeniami. W pierwszym artykule opiszę historię fabryki Mittelwerk GmbH i obozu koncentracyjnego KZ Mittelbau-Dora. W drugim artykule podzielę się pełną fotorelacją i informacjami na temat zwiedzania kompleksu.

Podziemna fabryka rakiet

Podziemny kompleks Mittelbau-Dora wydrążony w Górach Harzu to prawdziwa legenda podziemnego świata. To właśnie tutaj Niemcy produkowali, a w zasadzie to składali w całość, latające bomby V-1 i rakiety V-2. Decyzja o ulokowaniu produkcji zbrojeniowej koło miejscowości Nordhausen zapadła w sierpniu 1943 roku. Bezpośrednią przyczyną było zbombardowanie przez aliantów zakładów doświadczalnych w Peenemünde, które pracowały nad rozwojem broni rakietowej. W celu zapewnienia bezpieczeństwa produkcji tzw. broni odwetowej, podjęto decyzję o ulokowaniu zakładów pod ziemią w masywie góry Kohnstein. Już wcześniej w tym miejscu istniały sztolnie, które pełniły funkcję magazynów na paliwo. Wraz z decyzją o ulokowaniu produkcji, zapadła również decyzja o utworzeniu obozu pracy i przywiezieniu do niego części więźniów z obozu w Buchenwaldzie.

Góra Kohnstein – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1992-068-24A

Schemat podziemi kompleksu Mittelbau-Dora (Mittelwerk)

19 października 1943 roku spółka Mittelwerk GmbH otrzymała zlecenie na wyprodukowanie 12 tys. rakiet V-2. Już w grudniu tego samego roku zmontowano pierwszy egzemplarz. Do kwietnia 1945 roku wyprodukowano ponad 6 tys. egzemplarzy rakiet V-2. W podziemiach Mittelbau-Dora produkowano także tzw. latające bomby V-1. Ważnym elementem składowym podziemnego kompleksu była pobliska bocznica kolejowa, która umożliwiała transport części i wywóz gotowych rakiet. Sama linia montażowa zorganizowana była również w oparciu o transport kolejowy i torowiska. Do przepastnych sztolni prowadziły tory, którymi do środka dostarczano niezbędne części. Następnie na kolejowych lawetach montowano rakiety. Po wyjeździe z drugiej strony góry gotowe egzemplarze poddawane były kontroli jakości.

Jedno z wejść do kompleksu Mittelbau-Dora – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1991-061-16

Podziemia Mittelbau-Dora – Źródło: Bundesarchiv Bild 183-1985-0123-027

Podziemia Mittelbau-Dora – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1991-061-18

Produkcja latających bomb V-1 – Źródło: Bundesarchiv Bild 183-1985-0123-027

Jedna z na wpół gotowych rakiet odnalezionych przez Amerykanów – Źródło: U.S. Army

Podziemia Mittelbau-Dora i części do produkcji broni – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1992-068-16A

11 kwietnia 1945 roku na teren fabryki wkroczyła amerykańska 1. Armia. Wywiad już wcześniej wiedział o produkcji broni w tym miejscu. Alianci nie zdecydowali się jednak na przeprowadzenie nalotu bezpośrednio na obiekt, tylko na węzeł kolejowy w Nordhausen. Zapewne powód był bardzo prozaiczny. Wojna i tak była już wygrana, więc nie było sensu niszczyć cennych nowoczesnych technologii, które lada moment wpadną w amerykańskie ręce. Po zajęciu obiektu Amerykanie wywieźli do siebie części do rakiet, kompletne egzemplarze i odnalezioną dokumentację. Amerykanie wykorzystali pozyskane technologie do rozwoju swojej własnej broni rakietowej. Być może to właśnie jedna z rakiet wywiezionych z Mittelbau-Dora posłużyła rok później do wykonania pierwszego zdjęcia z kosmosu. W lipcu 1945 roku, zgodnie z podziałem stref okupacyjnych Niemiec, kompleks został przekazany Armii Czerwonej.

Inspekcja amerykańskiej armii przed wejściem do kompleksu Mittelbau-Dora – Źródło: U.S. Air Force

Wyjaśnienie pojęć

W kwestii nazewnictwa podziemnego kompleksu wydrążonego w górze Kohnstein i pobliskiego obozu koncentracyjnego należy się kilka słów wyjaśnienia. W odniesieniu do kompleksu Mittelbau-Dora pojawia się kilka różnych nazw, które są zamiennie używane. Oto co dokładnie oznaczają.

• Dora – początkowa nazwa obozu pracy w czasie kiedy był jeszcze filią obozu KZ Buchenwald, od 23 sierpnia 1943 roku do 28 października 1944 roku. Również nazwa głównego obozu.
• Mittelbau – późniejsza nazwa obozu koncentracyjnego KZ Mittelbau, który usamodzielnił się 28 października 1944 roku. Obóz składał się z niemal 40 podobozów, a jego komendantura miała siedzibę w obozie głównym Dora. Nazwa składa się z dwóch słów: „Mittel” – środek i „Bau” – budowa. Taka koncepcja nazwy pojawiła się w zakładach Junkersa i nawiązywała do przeniesienia produkcji zbrojeniowej pod ziemię w środkowych (stąd „Mittel”) Niemczech.
• Mittelwerk – nazwa zakładów zbrojeniowych Mittelwerk GmbH, które prowadziły produkcję rakiet pod ziemią. Mittelwerk GmbH był spółką będącą własnością skarbu państwa.
• KZ Mittelbau-Dora – współczesna oficjalna nazwa miejsca pamięci i obozu koncentracyjnego składająca się z dwóch historycznych nazw.

Obóz koncentracyjny

Rozbudowa i funkcjonowanie podziemnej fabryki nie byłoby możliwe bez niewolniczej pracy tysięcy więźniów. Podobnie jak obóz Gross-Rosen, również i ten składał się z licznych filii – podobozów. Szacuje się, że przez KZ Mittelbau przeszło około 60 tys. więźniów, z czego co najmniej jedna trzecia z nich nie dożyła końca wojny. W obozie głównym Dora, który znajdował się tuż przy podziemnej fabryce, przebywało 15 tys. więźniów. Wbrew pozorom, większość więźniów nie pracowała przy montażu rakiet, ale przy rozbudowie obozu. Tylko niewielka część więźniów pracowała w podziemnej fabryce. W kwietniu 1945 roku Polacy stanowili największą grupę narodowościową spośród wszystkich więźniów, łącznie w obozie głównym i podobozach przebywało około 13 tys. więźniów z Polski.

Obóz Dora i zarysowane schematy podziemi (na czarno – już istniejące, na biało – w planie) – Źródło: Hans W. Wichert, Decknamenverzeichnis deutscher unterirdischer Bauten

Współczesny plan miejsca pamięci KZ Mittelbau-Dora

Tak wygląda współcześnie teren obozu KZ Mittelbau-Dora

Pomnik poświęcony ofiarom Dory

Komory krematorium

Dwóch ocalałych więźniów po wyzwoleniu obozu przez amerykańskie wojska – Źródło: U.S. National Archives and Records Administration

Mittelbau-Dora a Riese

Jedną z hipotez wykorzystania kompleksu Riese na Dolnym Śląsku jest prowadzenie w jego podziemiach produkcji zbrojeniowej. Jednak porównanie sowiogórskich kompleksów z kompleksem zbrojeniowym w Górach Harzu, stawia tę hipotezę pod dużym znakiem zapytania. Pamiętajmy, że porównujemy podziemia Riese do obiektu, w którym rzeczywiście była prowadzona produkcja zbrojeniowa. Otóż przede wszystkim mamy do czynienia z zupełnie różnymi gabarytami podziemi. Porównanie kompleksu Włodarz – największego z kompleksów Riese – do podziemi Dory, wygląda jak zestawienie Dawida z Goliatem. Nie mówiąc już o pozostałych mniejszych kompleksach Riese. Poniżej przygotowałem grafikę z porównaniem wszystkich podziemi Riese z podziemiami fabryki Mittelwerk. Starałem się zachować jednakową skalę dla wszystkich kompleksów, mam nadzieję, że mi się udało. Jak łatwo zauważyć w tym zestawieniu olbrzymem wcale nie jest Riese.

Porównanie wielkości podziemi kompleksu Mittelwerk (Mittelbau-Dora) ze wszystkimi podziemiami kompleksu Riese na Dolnym Śląsku

Pamiętajmy jednak, że fabrykę Mittelwerk ulokowano w podziemiach, które już wcześniej częściowo istniały. Wystarczyło je tylko powiększyć. Dodatkowo Niemcy planowali jeszcze dalszą rozbudowę kompleksu o kolejne podziemne hale i korytarze. Należy również podkreślić, że kompleksy w Górach Sowich i pod górą Kohnstein powstawały w zupełnie różnych warunkach geologicznych. Podziemia w Górach Sowich były drążone w bardzo twardym gnejsie, który znacząco wpłynął na spowolnienie tempa pracy. Natomiast podziemia w górze Kohnstein były drążone w bardziej miękkiej skale, w anhydrycie. Oprócz długości kompleksów, Mittelwerk posiada również o wiele większe przekroje hal i wyrobisk. Niektóre hale w kompleksie Mittelbau-Dora posiadają po kilkanaście metrów wysokości, co umożliwiało postawienie rakiety V-2 w pozycji pionowej, a u góry znajdowało się jeszcze miejsce np. na suwnicę.

W podziemnej fabryce Mittelwerk niektóre z hal miały po kilkanaście metrów wysokości – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1991-081-15

Wysokie podziemne hale w zakładach Mittelwerk – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1992-068-18A

Należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden bardzo istotny element. Otóż podziemia Mittelbau-Dora w większości nie posiadały obudowy. Inaczej niż w kompleksach Riese, gdzie zaplanowano wykonanie obudowy z żelbetu, a w niektórych obiektach (kompleksy Rzeczka, Osówka i Książ) już ją częściowo wykonano. Wykonanie obudowy wiązało się z dodatkowym wysiłkiem przy drążeniu podziemi. Możemy tylko przypuszczać, że Niemcy nie zdecydowali się na dodatkową obudowę, stawiając czas drążenia podziemi ponad bezpieczeństwem przebywających w środku ludzi. Kompleksy w Górach Sowich miały jednak odmienny charakter. Wykonanie obudowy sugeruje nam, że mamy tam do czynienia z innym typem podziemi, innym przeznaczeniem. Coś, co miało być ulokowane w podziemiach Riese, musiało mieć o wiele istotniejsze znaczenie i ważniejszą funkcję, niż tylko podziemna masowa montownia rakiet i pocisków.

Podziemia kompleksu Mittelbau-Dora

Tak wyglądają współcześnie udostępnione dla turystów fragmenty podziemi

Podziemia kompleksu Mittelbau-Dora w większości są nieobetonowane

Więcej zdjęć ze zwiedzania obozu KZ Mittelbau-Dora i podziemnej fabryki znajduje się w tym artykule.

Mapa KZ Mittelbau-Dora (Mittelwerk)

Artykuł Prawdziwy olbrzym! Mittelbau-Dora – Podziemna fabryka rakiet pochodzi z serwisu Eloblog.

Warszawa 1935 Wola

Film powstał przy udziale Polskiego Gazownictwa i Górnictwa Naftowego S.A., które jest spadkobiercą i opiekunem jednego z najważniejszych obiektów przemysłowej Woli – Gazowni Miejskiej. Rekonstrukcja powstała pod patronatem Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jak czytamy na YouTubie:

„Niezwykła rekonstrukcja przedwojennej warszawskiej dzielnicy. Zobacz odtworzone techniką cyfrową przedwojenne ulice i budowle tej szczególnej części Warszawy. Jako spadkobierca i opiekun jednego z najważniejszych obiektów przemysłowej Woli – Gazowni Warszawskiej, przyczyniamy się do zachowania pamięci o historii tej niezwykłej części miasta.”

W komentarzach pod filmem na YouTube ktoś zamieścił rozpiskę poszczególnych fragmentów dzielnicy zaprezentowanych na animacji. Cytuję ją bezpośrednio tutaj, bo może być bardzo przydatna. Poszczególne minuty przedstawiają:

• 0:27 – Ul. Wolska widziana w kierunku ul. Towarowej.
• 0:36 – Elewatory zbożowe przy ul. Bema.
• 0:49 – Gazownia przy ul. Dworskiej, obecnie ul. Kasprzaka.
• 0:53 – Chłodna widziana w kierunku ul. Towarowej.
• 1:00 – Ponownie Gazownia Miejska.
• 1:02 – Widok z ul. Okopowej na ul. Towarową poprzez rogatki wolskie.
• 1:09 – Kercelak (plac Kercelego plac w warszawskiej dzielnicy Wola oraz targowisko).
• 1:14 – Ul. Żytnia widziana na wschód, tuż przed skrzyżowaniem z ul. Okopową.
• 1:18 – Ul. Okopowa widziana w kierunku południowym, na pierwszym planie skrzyżowanie z ul. Żytnią.
• 1:28 – Zajezdnia tramwajowa przy ul. Młynarskiej.
• 1:40 – Tramwaj wyjeżdża na ul. Wolską z zajezdni przy ul. Młynarskiej.

Warszawa 1935 Wola – ul. Żytnia widziana na wschód, tuż przed skrzyżowaniem z ul. Okopową

Wola przed wojną i dziś

Podczas II wojny światowej Wola była dzielnicą, która uległa straszliwemu zniszczeniu. Bardzo dobrze widać to na porównaniach przedwojennych i powojennych zdjęć lotniczych.

Wola, Nowolipki

Zobacz także: Przedwojenna Warszawa na zdjęciach lotniczych z 1935 roku

Artykuł Animacja przedwojennej Warszawy – Warszawa 1935 Wola pochodzi z serwisu Eloblog.

Budujemy magistralę węglową

Koleje stały się oczkiem w głowie architektów międzywojennej Polski. Podobnie zresztą jak Gdynia, która aspirowała do roli jednego z najważniejszych graczy na Bałtyku. Ta druga nie mogła jednak stać się faktyczną dumą II Rzeczypospolitej bez rozwiniętej sieci kolejowej. Dla górniczej Polski, połączenie nowego portu z Górnym Śląskiem stało się więc priorytetem. Zwłaszcza w obliczu wojny celnej z Niemcami, która napędzała inwestycje mimo panującego kryzysu gospodarczego. Do budowy kolei dorzucili się Francuzi, którzy mimo niemal dziesięciu lat od zakończenia pierwszej wojny światowej wciąż upatrywali w Niemcach zagrożenie. Prace ruszyły w 1928 roku, a już pięć lat później pierwsze pociągi odjechały z Górnego Śląska nad Bałtyk.

Budowa wiaduktu na budowanym drugim torze magistrali węglowej w Tczewie, nad linią Tczew-Kustrin – Źródło: NAC

Luxtorpeda, czyli polskie Pendolino sprzed 80 lat

Młoda Polska odziedziczyła po zaborcach dość bogaty tabor kolejowy, jednak zarówno wagony, jak i lokomotywy okazały się przestarzałe wobec techniki idącej do przodu. Dostrzeżono więc potrzebę wymiany floty lokomotyw z parowej na spalinową, niestety przedstawiciel tej drugiej wersji był tylko jeden. Prace nad nową dumą kolei na dobre przyśpieszyły w latach 30, kiedy w zachodniej Europie czasy przejazdów pociągów prowadzonych przez spalinowe lokomotywy systematycznie się skracały. Dla budowniczych Drugiej Rzeczypospolitej, gdzie coraz intensywniej rozwijała się turystyka górska, priorytetem stało się skrócenie czasu podróży między Krakowem a Zakopanem. Skoro zachód potrafi budować szybkie koleje na nizinach, to my to zrobimy w górach – myślał zapewne niejeden inżynier kreślący plany podhalańskich szlaków. I to się udało w roku 1936, kiedy ruszająca spod Wawelu Luxtorpeda w niewiele ponad 2 godziny dojechała do stolicy Tatr. Ustanowiony w ten sposób rekord – wynoszący dokładnie 2 godziny i 18 minut – nie zaspokoił marzeń urzędników i inżynierów, którzy pragnęli czynić polską kolej coraz nowocześniejszą. Do wybuchu drugiej wojny światowej, w Krakowie stacjonowało 6 superszybkich lokomotyw.

Luxtorpeda – Polskie Koleje Państwowe – Źródło: NAC

Pierwszy polski elektrowóz

Aspirująca do europejskich wyżyn kolejowych Polska nie mogła pominąć kolejnego istotnego faktu – elektryfikacji, która w latach 30 XX-go wieku stała się w Europie zjawiskiem powszechnym. Kiedy wysłużone, pochodzące niekiedy jeszcze z XIX-go wieku parowozy powoli odchodziły na zasłużoną emeryturę, inżynierowie po raz kolejny usiedli do desek kreślarskich, pragnąc stworzyć pierwszy w Polsce zespół trakcyjny. Ta sztuka – podobnie jak konstruktorom Luxtorpedy – również udała się w 1936 roku, kiedy pierwsze elektrowozy wyjechały na trasę Otwock-Pruszków. Elektryczne zespoły trakcyjne początkowo miały obsługiwać Aglomeracje Warszawską, wybuch wojny pokrzyżował jednak plany ich rozwoju na całą Polskę. I choć złośliwi powiedzą zapewne, że ówczesne elektrowozy niewiele różnią się od obecnych to należy postawić sobie pytanie – czy teraz nasza kolej jest zacofana, czy raczej wtedy była nowatorska?

Elektryczny zespół trakcyjny EW51 – Źródło: NAC

Powojenne ćwierćwiecze

Druga wojna światowa przyniosła znaczne szkody dla sieci kolejowej. Dźwigająca się z wojennych gruzów Polska nie była w stanie kontynuować ambitnych planów przedwojennych władz. Mimo to, już w latach 50-tych podjęto elektryfikację kolejnych szlaków. 22 marca 1957 roku odtworzono Ministerstwo Komunikacji – instytucję o przedwojennych tradycjach – a w roku 1960 Polskie Koleje Państwowe zostały otoczone szczególną opieką państwa – założono, że nie mogą upaść! Mimo wszystko, skala inwestycji nie zadowalała Polaków, zwłaszcza że wskutek zmiany granicy z ZSRR w 1951 roku, nowowybudowana linia do Krystynopola znalazła się w granicach Wielkiego Brata. W latach 60-tych elektryfikacja kolei postępowała coraz bardziej, zbudowana została także nowa linia łącząca Rzeszów z Tarnobrzegiem.

Dekada Gierka

W latach 70-tych przedwojenną tradycję budowy polskich kolei postanowił wskrzesić Pierwszy Sekretarz Edward Gierek. Chyba nawet najmłodsi kojarzą Dworzec Centralny w Warszawie i Film „Czterdziestolatek”, gdzie inżynier Karwowski osobiście nadzorował jedną z ważniejszych inwestycji kolejowych Polski Ludowej. I tak w 1975 roku , po trzech latach od podjęcia decyzji o budowie, nowy warszawski dworzec otworzył swe podwoje dla pasażerów. Każdemu, kto choć raz odwiedził stolicę, trudno wyobrazić ją sobie bez niekwestionowanego symbolu epoki Gierka. Ale nie tylko dworce były obiektem zainteresowania człowieka, który dał Polakom Coca-Colę. W 1974 roku rozpoczęto budowę Centralnej Magistrali Kolejowej, na którą 40 lat później wyjechały składy Pendolino. Podobnie jak w przypadku „Gierkówki”, nowa linia kolejowa łączyła Mazowsze z Zagłębiem Dąbrowskim. Ekipa Gierka nie uniknęła jednak wpadek – po dziś dzień wspominany jest chaos na kolei, jaki nastąpił podczas zimy stulecia na przełomie 1978 i 1979 roku.

Warszawa Centralna w 1970 roku – Polskie Koleje Państwowe

Pierwsze lata wolnej Polski i wejście w XXI wiek

Lata 80 nie przyniosły PKP większych inwestycji. Zmiana ustroju nie sprzyjała zmianom na kolei, dopiero więc po upadku komunizmu Polskie Koleje Państwowe mogły zacząć przeżywać swoją trzecią młodość. Lata 90 to głównie okres wielkich planów, związanych także z… zakupem Pendolino. Pierwsze pomysły na sprowadzenie nad Wisłę szybkich pociągów pamiętają czasy prezydentury Lecha Wałęsy, ich wyjazd na polskie tory miał być symbolem wejścia kolei w XXI wiek. Niemniej w zubożałej Polsce brakowało pieniędzy na wielkie inwestycje taborowe i modernizacje. Także na początku tysiąclecia, kiedy Polaków musiały zadowolić jedynie modernizacje pojedynczych egzemplarzy. W tym samym czasie PKP dzieliły się na coraz liczniejsze spółki, co stało się jednym z podstawowych powodów do narzekania. Nadzieja pojawiła się po otrzymaniu przez Polskę i Ukrainę prawa do organizacji piłkarskich mistrzostw Europy w 2012. Plany były ambitne – z wykonaniem poszło już nieco gorzej, jednak wiele ze szlaków zostało zmodernizowanych i doprowadzonych do stanu pozwalającego na rozwijanie wyższych prędkości. To pozwoliło na to, co nastąpiło w ostatnich latach czyli intensywną wymianę taboru, zarówno podmiejskiego, jak i dalekobieżnego. Coraz rzadziej zdarza nam się jeździć pociągami, gdzie ponarzekać możemy na hałas czy drugiej czystości toaletę, a nawet jeśli trafimy na nie najlepszej jakości pociąg, zdajemy sobie sprawy, że zmiany na kolei, chociaż powolne cały czas zmierzają ku lepszemu.

Historia PKP to okres wzlotów i upadków – jak w każdym przedsiębiorstwie, zwłaszcza funkcjonującym tyle lat. Choć na kolei miały miejsce także wydarzenia tragiczne – jak na przykład katastrofa pod Otłoczynem, czy ostatnie zderzenie czołowe pociągów pod Szczekocinami, gdzie życie straciło 16 osób – pociągi wciąż pozostają znacznie bezpieczniejszym środkiem komunikacji niż samochody. Chcieli byśmy jednak, aby nasze pociągi były jeszcze bardziej bezpieczne, czyste, punktualne i wygodne, czego i sobie i kolejarzom – w dniu 90-tych urodzin Polskich Kolei Państwowych – serdecznie życzymy.

Artykuł Polskie Koleje Państwowe – 90. rocznica powstania PKP pochodzi z serwisu Eloblog.

Zabytkowe browary w Żywcu – Muzeum Browaru Żywiec

Pierwszy zakład, który odwiedziłem znajdował się w Żywcu. Było to w roku 2013. Browar w Żywcu został założony już w roku 1865 przez arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga. Jego losy były różne, uzależnione głównie od wydarzeń i sytuacji politycznej w jakich znajdował się region. W okresie PRLu browary należały do skarbu państwa. Wtedy też zostały rozbudowane i zmodernizowane. Z tego okresu pochodzi słynne logo, które znajduje się na etykiecie piwa. Z jego powstaniem wiąże się pewna ciekawostka. Na etykiecie znajduje się bowiem para tańcząca krakowiaka, która przecież nie miała żadnego związku z żywieckim regionem. Piwo miało iść na eksport do USA. Zrobiono więc badania wśród amerykańskiej Polonii, z których wynikało, że to właśnie para krakowiaków kojarzy się najbardziej z Polską. Tak więc znalazła się ona na etykiecie tylko w celach marketingowych, wbrew historii i tradycji. Wizerunek jednak przyjął się dobrze i wykorzystywany jest do dnia dzisiejszego.

Para tańcząca krakowiaka z etykiety piwa

Po przemianach gospodarczych żywieckie browary zostały przekształcone i sprywatyzowane. Obecnie ich większościowym udziałowcem jest holenderski koncern Heineken. Odwiedzając zabytkowe browary w Żywcu zwiedzamy głównie muzeum poświęcone historii browarnictwa. Ekspozycja jest bogata i multimedialna, sięgająca od początków piwowarstwa, po czasy współczesne. Jeżeli dobrze pamiętam, można również zwiedzać część przemysłową browarów, z której ja zrezygnowałem. Na koniec wycieczki w cenie biletu jest degustacja piwa, a dla zmotoryzowanych soku owocowego.

Stara panorama browarów w Żywcu

Widok współczesny na zabytkowe browary w Żywcu

Makieta zabytkowych browarów w Żywcu

Ekspozycja Muzeum Browaru Żywiec

Ekspozycja Muzeum Browaru Żywiec

Ekspozycja Muzeum Browaru Żywiec

Degustacja po zwiedzaniu Muzeum Browaru Żywiec

Zabytkowe browary w Tychach – Tyskie Browarium

Drugi zakład znajduje się w Tychach na Górnym Śląsku. Miałem okazję zwiedzać go w roku 2014. Pierwsze wzmianki o warzeniu piwa w tym miejscu pochodzą juz z XVII wieku. Jednak prawdziwy rozkwit tyskich browarów związany jest z postacią Jana Henryka XI von Hochberga, księcia von Pless. Rodzina Hochbergów von Pless była jedną z najbogatszych rodzin w ówczesnych Prusach. W skład ich posiadłości wchodziły m.in. sławny Zamek w Pszczynie na Górnym Śląsku oraz Zamek Książ na Dolnym Śląsku. Dziś wizerunek Jana Henryka XI możemy zobaczyć na etykiecie piwa marki „Książęce”, które również produkowane jest przez ten sam browar.

Jan Henryk XI von Hochberg i fragment etykiety piwa „Książęce” z jego wizerunkiem – Zbiory: Fundacja Księżnej Daisy von Pless

Po II Wojnie Światowej zakład został znacjonalizowany, zresztą jak wiele innych podobnych przedsiębiorstw. Po przemianach gospodarczych Tyskie Browary Książęce sprywatyzowano i obecnie są częścią Kompanii Piwowarskiej, a ta z kolei jest własnością południowoafrykańskiego koncernu SABMiller. Współcześnie na terenie browaru utworzono tzw. Tyskie Browarium, które udostępnione jest do zwiedzania. Zwiedzanie odbywa się w kilku etapach. Najpierw odwiedzamy wystawę poświęconą historii piwowarstwa, gdzie prezentowany jest również film. Później wraz z przewodnikiem idziemy zwiedzać zabytkową część tyskich browarów. Dalej odwiedzamy współczesne zakłady, które produkują piwo w sposób już zautomatyzowany i nowoczesny. Na sam koniec degustacja wyrobów, oczywiście w ramach biletu.

Stara panorama browarów książęcych w Tychach – Zbiory: Fundacja Księżnej Daisy von Pless

Tyskie Browarium

Zabytkowy samochód Tyskich Browarów Książęcych

Ekspozycja w Tyskiem Browarium

Ekspozycja w Tyskiem Browarium

Stare plany zabytkowych browarów w Tychach

Zabytkowa warzelnia Browarów Książęcych

Zabytkowa warzelnia Browarów Książęcych

Zabytkowa warzelnia Browarów Książęcych

Współczesne części browarów w Tychach

Współczesne części browarów w Tychach

Informacje na temat zwiedzania zabytkowych browarów znajdują się na ich stronach: Tyskie Browarium i Muzeum Browaru Żywiec. Radzę wcześniej rezerwować zwiedzanie. Poniżej mapa z zaznaczonymi lokalizacjami.

Artykuł Zabytkowe browary w Tychach i Żywcu pochodzi z serwisu Eloblog.

S3 Olga w Dolinie Jonastal

Pierwszym z nich jest kompleks S3 Olga drążony w dolinie Jonastal. Kompleks szykowany był przez SS na kwaterę Adolfa Hitlera. Prace nad Olgą rozpoczęto jesienią 1944 roku, obiekt nie został ukończony. Pomimo krótkiego okresu pracy wydrążono prawie 2 km chodników, to jest około ¼ długości Riese. Sporo, zważywszy na tak krótki czas.

S3 Olga w dolinie Jonastal

Fabryka zbrojeniowa Mittelwerk w Górach Harzu

Podziemny kompleks Mittelwerk, położony w Górach Harzu, to prawdziwy olbrzym zbrojeniowy. Zwany jest także mylnie kompleksem Dora, od pobliskiego Konzentrationslager Mittelbau-Dora. W podziemnej fabryce zbrojeniowej montowane były między innymi latające bomby V-1 oraz rakiety V-2. W Górach Harzu pod ziemią zaczęto lokować produkcję zbrojeniową po tym, jak zostały zbombardowane zakłady w Świnoujściu.

Latające bomby V-1 w fabryce Mittelwerk – Foto: Bundesarchiv

Podziemia Mittelwerk składają się z dwóch równoległych tuneli o długości około 1,9 km. Między nimi znajduje się 46 hal produkcyjnych. Nie mogłem doszukać się konkretnej i dokładnej łącznej długości podziemi, ale zauważyłem, że jest ona szacowana w Internecie na 15-20 km. Może ktoś ma dokładne dane?

Podziemny olbrzym zbrojeniowy – Kompleks Mittelwerk

Ostwall – Międzyrzecki Rejon Umocniony

Kolejnym kompleksem jest Ostwall – Międzyrzecki Rejon Umocniony, w skrócie MRU. To potężny kompleks umocnień budowanych głównie w latach 30 ubiegłego wieku. Obecnie MRU znajduje się na terenie Polski w okolicach Międzyrzecza. Kompleks MRU miał posłużyć, jako ochorna wschodnich granic III Rzeszy, w wypadku ewentualnego zagrożenia ze strony Polski lub ZSRR. W momencie kiedy naziści zaczęli planować ofensywę na ZSRR, kompleks utracił na znaczeniu i zaniechano jego rozbudowy. W 1944 roku wznowiono przy nim pracę, ale nie odegrał on żadnej kluczowej roli w obronie III Rzeszy.

Podziemia MRU – Foto: Shilton77 Źródło: commons.wikimedia.org

Podziemia MRU są naprawdę imponujące. Ich łączną długość szacuje się na około 32-35 km (dane z Wikipedii). Mapa w lepszej rozdzielczości dostępna jest pod tym linkiem.

Podziemny olbrzym – Ostwall MRU – Autor: Blackfish

Olbrzymy – Podsumowanie

Porównując kompleks Riese do trzech wyżej wymienionych obiektów podziemnych, wypada on zaskakująco słabo. Przede wszystkim w kontekście swojego kryptonimu – Olbrzym. Kompleks Riese jest znacznie mniejszy niż znajdujący się również w Polsce kompleks MRU. Riese jest większe od Olgi, ale za to wypada gorzej w relacji czas pracy – długość wydrążonych sztolni. Czy kompleks Riese okazał się klapą budowlaną niespełniającą ambicji nadanej nazwy? Czy też rzeczywiście nie znamy jeszcze jego pełnych rozmiarów? Poniżej załączam mapę ze wszystkimi wspomnianymi kompleksami.

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Zagłada Riese – Romuald Owczarek
2. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński
3. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć

ZDJĘCIA

1. ahojMEDIA
   www.ahojmedia.pl
2. Zdjęcia Archiwalne
   Das Bundesarchiv

Artykuł Ciekawostki o Riese – Prawdziwy olbrzym pochodzi z serwisu Eloblog.

W czasie II wojny światowej w Waldenburgu na Śląsku, dzisiejszym Wałbrzychu, zlokalizowane były zakłady produkujące syntetyczny metylobenzen, zwany popularnie toluen. Wybudowano także trzeci pod względem wielkości produkcji w III Rzeszy, zakład wytwarzający metanol. Rozpoczęto również budowę fabryki, której celem była produkcja nadtlenku wodoru, potrzebnego do paliwa rakietowego. Jak to się stało, że o ich istnieniu nie wiedzieliśmy przez dziesiątki lat?

Zakłady produkcji metylobenzenu – Toluenu

Powszechnie przez wiele lat uważano, że w Wałbrzychu były zlokalizowane zakłady produkujące syntetyczną benzynę, która to była uzyskiwana w wyniku syntezy chemicznej przy udziale węgla brunatnego. Tego typu zakłady zlokalizowano również w Policach. Taka informacja pochodziła od agenta ZWZ Armii Krajowej, który 1942 roku przedstawił meldunek na ten temat. W Wałbrzychu jednak węgla brunatnego nie wydobywano, a notatka sporządzona przez agenta zwierała wiele dziś oczywistych błędów. Jak więc było naprawdę?

Przed wybuchem wojny na Wzgórzu Matyldy w Wałbrzychu, potężna rodzina Hochbergów von Pless postanowiła wybudować zakłady azotowe i fabrykę kwasu siarkowego. Hochbergowie byli znanym rodem posiadającym w regionie kopalnie, zakłady koksownicze oraz sławny Zamek Książ. Jednak sytuacja finansowa rodu ulegała systematycznemu pogorszeniu. Decyzja o budowie zakładów azotowych okazała się chybiona. Na produkt nie było zbytu, więc w połowie lat 30 zostały one przejęte przez syndyk.

Zakłady Azotowe przerobione poźniej na zakłady chemiczne IG Farben – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wkrótce wybuchła wojna i Niemcy zaczęli szukać możliwości zastąpienia oryginalnych produktów syntetycznymi substytutami. Takie kroki poczyniono również w stosunku do metylobenzenu, zwanego toluenem. Toluen jest bezbarwną, przeźroczystą i łatwopalną cieczą. Podczas wojny wykorzystywany był do produkcji materiałów wybuchowych, a konkretnie trotylu. Był również składnikiem wysokooktanowych paliw lotniczych. Podjęto więc decyzję o budowie zakładów toluenu na bazie już wybudowanych nowych zakładów azotowych w Wałbrzychu, które to zostały przejęte przez państwo. Misję budowy zakładów powierzono potężnemu koncernowi chemicznemu IG Farben (Interessen Gemeinschaft Farbenindustrie AG). IG Farben był jednym z najważniejszych producentów III Rzeszy, dostarczających ogromne ilości materiałów chemicznych na potrzeby nazistowskiej machiny wojennej.

Rozbudowa zakładów IG Farben

Budowa zakładów metylobenzenu ruszyła w czerwcu 1941 roku. Syntetyczny toluen otrzymał również roboczą nazwę Witol. Pierwsze wyprodukowane partie chemikaliów okazały się zaskakująco dobrej jakości. Postanowiono więc dalej rozbudowywać tajne wałbrzyskie zakłady. W ramach tworzenia  zakładów toluenu, wybudowano również od podstaw fabrykę metanolu. Rozbudowa zakładów na Wzgórzu Matyldy sprawiła, że zwiększyło się także zapotrzebowanie na gaz koksowniczy. Podjęto więc kolejną decyzję, tym razem o budowie zakładu produkcji gazu syntezowego – Wasseranlage. Jednak z jakichś powodów nie udało się zakończyć tej inwestycji.

Po rozbudowie zakładów w Wałbrzychu, wielkość produkcji toluenu zaplanowano na 4 tys. ton miesięcznie. W szczytowym okresie na przełomie roku 1944-45 na Wzgórzu Matyldy pracowało ponad 800 osób.

Plany zakładów naniesione na współczesne zdjęcie satelitarne – Źródło: dolny-slask.org.pl i Google Earth

Zakład produkcji nadtlenku wodoru – Geprolu

Zakład produkcji metylobenzenu okazał się na tyle dużym sukcesem, że postanowiono uruchomić w Wałbrzychu kolejną fabrykę. Tym razem chodziło o zakład produkcji nadtlenku wodoru. Nadtlenek wodoru był wykorzystywany, jako utleniacz do paliwa rakietowego, a te z kolei było wykorzystywane w konstrukcjach typu rakiety V-2 i rakietoplany Messerschmitt Me-163. Decyzja o budowie fabryki nadlenku wodoru została podjęta po tym, jak alianci zbombardowali zakłady doświadczalne w Ludwigshafen. Uzyskiwany eksperymentalną metodą nadtlenek wodoru otrzymał nazwę Geprol. Szacowano, że zakład produkcyjny ma wytwarzać około 2 tys. ton tego związku chemicznego na miesiąc. Nie udało się jednak ukończyć jego budowy przed zakończeniem wojny. Szacuje się, że wykonano około 1/3 prac potrzebnych do ukończenia budowy.

Rakieta V-2 z zaznaczonym zbiornikiem nadtlenku wodoru

Likwidacja zakładów chemicznych

W odróżnieniu do wielu zwykłych fabryk produkcyjnych, zakładów chemicznych z Wałbrzycha nie udało się ewakuować w głąb III Rzeszy. Zapewne dlatego, że wygaszanie procesów chemicznych nie można przeprowadzić z dnia na dzień. Kadra wałbrzyskich zakładów IG Farben wyjechała przed wkroczeniem Rosjan. Natomiast w czerwcu 1945 roku do Wałbrzycha wkroczyły sowieckie brygady trofiejne, które rozmontowały zakłady na Wzgórzu Matyldy i wywiozły za Bug.

Mapa IG Farben w Wałbrzychu

Niezwykła historia wałbrzyskich zakładów IG Farben została opisana oraz udokumentowana w książce Romualda Owczarka „Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera”. Opisuje ona także losy innych zakładów produkcyjnych na terenie Dolnego Śląska. Osoby, które chcą zgłębić wiedzę na ich temat, zapraszam do jej nabycia. Naprawdę warto.

Wzgórze Matyldy, po zakładach IG Farben pozostał tylko gruz – Grudzień 2015

Zabytkowy Gościniec z końca XIX wieku – Wzgórze Matyldy

Stacja Wałbrzych Fabryczny przy Wzgórzu Matyldy – W tle szyby Kopalni „Wałbrzych”

BIBLIOGRAFIA

1. Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera – Romuald Owczarek

Artykuł Tajne zakłady chemiczne IG Farben w Wałbrzychu pochodzi z serwisu Eloblog.

Atomic Weapons Requirements Study for 1959

Od kilku dni głośno jest o odtajnionych amerykańskich dokumentach pod nazwą „Atomic Weapons Requirements Study For 1959”, na których znalazły się informacje o celach ataków nuklearnych w państwach bloku sowieckiego. Wśród głównych celów znalazł się oczywiście Związek Radziecki, ale są także Chiny i państwa satelickie w Europie Wschodniej. Mnie oczywiście najbardziej zainteresowały cele wyznaczone w Polsce. Postanowiłem zebrać zgromadzone informacje i nanieść je na interaktywną mapę.

Kilka słów na temat samych dokumentów. Zostały one opracowane przez Strategic Air Command w czerwcu 1956 roku, z założeniami na rok 1959. Natomiast, jako dokumenty odtajnione, zostały opublikowane przez National Security Archive 22 grudnia 2015 roku. Opracowanie zawiera wiele celów ataków nuklearnych, jakie miały być przeprowadzone przez US Air Force. W dokumentach wyróżniają się dwie grupy celów.

• Pierwsza grupa to obiekty przemysłowo-miejskie z uwzględnieniem elementów infrastruktury wojskowej.
• Druga grupa to osobna lista z lotniskami, których jest ponad 1100, w tym wiele z Polski.

W dokmentach określono rodzaje samolotów, których zadaniem byłoby przeprowadzenie zaplanowanych ataków. Są to bombowce B-47 Stratojet i B-52 Stratofortress, a także myśliwce F-101, które mógły przenosić jedną bombę termojądrową. Samoloty startowałyby z baz położonych w Wielkiej Brytanii, Hiszpanii lub Maroka. Dalekiego zasięgu bombowce Boeing B-52 mogły startować również bezpośrednio z baz położnych w Stanach Zjednoczonych.

Amerykański bombowiec strategiczny Boeing B-52 Stratofortress

Cele ataków nuklearnych na Polskę

Niestety, dokumenty są w znacznym stopniu niekompletne. Po pierwsze brakuje wielu stron, po drugie duża część kserokopii dokumentów ma pozasłanianie pola. Przez to niemożliwe jest dokładne określenie znaczenia niektórych kodów przypisanych do obiektów. Najwięcej obiektów-celów w Polsce to lotniska. Wynika to z tego, że akurat ta lista jest kompletna. Listy obiektów przemysłowo-miejskich są wybrakowane. Dlatego może dziwić fakt, że są uwzględnione jakieś małe miejscowości, a nie ma większych – wydawałoby się – bardziej kluczowych. Mogły być one również umieszczone w omawianym opracowaniu, niestety braki uniemożliwają ich odnalezienie.

Warszawa – Cele ataków nuklearnych US Air Force

Przy obiektach przemysłowo-miejskich znajdują się zazwyczaj trzycyfrowe kody, które odszyfrowałem za pomocą tabeli kodów i naniosłem na mapę poniżej. Określają one kategorie obiektów-celów, jakie miały być zniszczone w danym miejscu. Na przykład, jakieś obiekty przemysłowe wyrabiające silniki lub pojazdy. Nie wiemy, o jakie konkretnie obiekty chodzi, tego dokumentacja nie uwzględnia. Każdy z nas znając swój region powinien sam powiązać kategorię celu z faktycznym istniejącym zakładem przemysłowym. Trzeba brać jeszcze pod uwagę, żę cele zostały zapewne przygotowane na podstawie informacji przekazanych przez wywiad, a ten z kolei mógł się mylić.

Poznań – Cele ataków nuklearnych US Air Force

Należy jeszcze zwrócić uwagę, że wiele miejscowości na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych, podanych jest w starych niemieckich nazwach. Nie jest to zaskoczeniem, gdyż taka była przyjęta praktyka, nawet na amerykańskich mapach wojskowych. Po pierwsze nazwy i plany niemieckie były już opracowane wcześniej. Po drugie ani Amerykanie, ani nawet PRL nie wierzył w trwałe przyłączenie tych ziem do Polski.

Wszystkie opublikowane dokumenty dostępne są pod tym linkiem.

Mapa celów nuklearnych w Polsce

Cele nuklearne zlokalizowane w Polsce umieściłem na mojej interaktywnej mapie z odpowiednim komentarzem. Dane nanosiłem i tłumaczyłem na szybko, więc ostrzegam, że mogły wkraść się jakieś błędy oraz literówki. Jak już wspomniałem trzycyfrowe liczby to kody kategorii, a nie ilości obiektów. Tam gdzie miałem jakieś wątpliwości postawiłem (?).

Jeżeli pominąłem jakieś miejsce, albo popełniłem błąd w tłumaczeniu lub lokalizacji, proszę o komentarz. Tak samo proszę o komentarz, jeżeli ktoś ma jakieś ciekawe wnioski, co do swojego regionu i przypisanych celów.

Zaskakujące Ludwikowice Kłodzkie!

W całej tej liście przeróżnych obiektów zaskoczyło mnie jedno miejsce! Ludwigsdorf, czyli dzisiejsze Ludwikowice Kłodzkie. Akurat szczęśliwym trafem znalazła się karta, na której przypisane są kody kategorii celów. Co więc mamy przy Ludwikowicach? Występują tylko dwa cele. Lista jest kompletna, gdyż nie urywa się na końcu strony.

• Kod 196 – Poland – Chodzi o kraj lokalizacji miejsca, odczytuje go, jako ogólny cel cel w zbiorczej kategorii elektrowni. Występuje on wszędzie, ale czasem pod innym kodem.
• Kod 275 – Population – Chodzi o cel w postaci ludności, nazwałem go „siłą żywą”. Występuje prawie wszędzie.

Dolny Śląsk w tym Ludwigsdorf (u góry) – Cele ataków nuklearnych US Air Force

Co jest u licha?! Żadnego kodu związanego z produkcją, centrami dowodzenia, składami wojskowymi? Tylko cel – zniszczenie ludności? Czy Amerykanie chcieli lecieć tysiące kilometrów strategicznym bombowcem żeby zrzucić bombę termojądrową na 2-tysięczną wioskę?

Przejdźmy do historii Ludwikowic Kłodzkich. W Ludwigsdorf podczas wojny Niemcy ulokowali fabrykę amunicji Dynamit Nobel AG Mölke. Nie była to zbyt duża fabryka, miesięcznie produkowała tylko około 100 ton amunicji. Fabryka znalazła swoje miejsce na dwanych pokopalnianych terenach, niegdyś należących do kopalni „Wacław”. Na miejscu funkcjonowała też nieduża elektrownia. Zakłady były systematycznie rozbudowywane podczas wojny. Przy produkcji było zatudnionych około 2 tys. osób. Produkowano głównie 200-gramowe kostki trotylu i małokalibrowe pociski artyleryjskie. Wspomnienia przymusowej robotnicy Krystyny Iwanowskiej mówią także o produkcji zapalników do latających bomb V-1.

Kopalnia Wacław, po jej zamknięciu wybudowano fabrykę amunicji – Źródło: dolny-slask.org.pl

Po wojnie w magazynach w Miłkowie (niem. Mölke, póżniej część Ludwikowic) pozostało około 200 ton różnych substancji chemicznych. Fabryka amunicji wstrzymała swoją produkcję w styczniu 1945 roku, oficjalnie z powodu braku dostaw półproduktów. Po wojnie dzięki interwencji polskich oficerów, obiektu nie udało się rozkraść Rosjanom. Przeszedł on pod zarząd resortu chemicznego, a ten oczyścił teren i w 1949 roku przekazał go Dolnośląskim Zakładom Przemysłu Węglowego.

Tak więc produkcji w Ludwikowicach Kłodzkich nie wznowiono. Z tego, co wiem nie udało się też wznowić wydobycia węgla po katastrofie z lat 30. Czemu więc Amerykanie umieścili tą małą wioskę na swojej liście celów? Jeżeli mieli błędne informacje o tym, że Polacy wznowili produkcję amunicji, to czemu nie dali stosownego kodu? Na przykład kodu 023 Ammunition.

Pikanterii dodaje fakt, że wszystko to dzieje się w sąsiedztwie nazistowskiego kompleksu Riese. A na samych pofabrycznych ternach znajduje się nieukończona podstawa chłodni kominowej zwana „Muchołapką”, której przypisuje się różne dziwne – nieuzasadnione – funkcje. Nie jestem zwolennikiem sensacyjnych teorii spiskowych, ale to naprawdę dziwne. Ktoś potrafi to wytłumaczyć?

Opis działaności fabryki – „U bram Riese” R. Owczarek
Wspomnienia K. Iwanowskiej – „Riese hitlerowskie podziemia śmierci” Z. Dawidowicz

UZUPEŁNIENIE

Dnia 4 kwietnia 2016 roku na stronach rządowej agencji National Security Archive został opublikowany pełen dokument z omawianego opracowania SAC. Dokument zawiera aż 306 stron i wskazuje o wiele więcej celów ataków nuklearnych na Polskę, niż przygotowałem na mapie opartej tylko na szczątkowych dokumentach. Dokument jest dostępny pod tym linkiem.

Artykuł Mapa celów ataków nuklearnych na Polskę pochodzi z serwisu Eloblog.