Porażka Organizacji Todt w Górach Sowich

Zapewne dla części z widzów pewnym zaskoczeniem mogą być przytoczone przeze mnie dane. W przygotowaniu tego ostatniego odcinka – epilogu serii „Tajemnice Riese” – opierałem się na najnowszych publikacjach Romualda Owczarka: „Zagłada Riese” wydanej w 2014 roku oraz „Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera” wydanej w 2015 roku. Autor tych książek dotarł do kilku nowych nieznanych wcześniej dokumentów, które rzucają więcej światła na budowę kompleksu Riese. Z zebranych dokumentów wyłania się obraz klęski Organizacji Todt w Górach Sowich. Porażki, na którą wpływ miały ciągłe zmiany planów oraz pogarszająca się sytuacja na froncie. Wpływ miały również problemy natury technicznej, gdyż drążenie sztolni w solidnych i twardych gnejsach okazało się wyjątkowo czasochłonne. Dziś po nazistowskich planach kreślonych z niezwykłym rozmachem, pozostały tylko puste budzące grozę zimne sztolnie. Czy rzeczywiście Eulengebirge (Góry Sowie) okazały się tak pechowe dla, bądź co bądź, bardzo sprawnej Organizacji Todt?

Albert Speer szef Organizacji Todt – Żródło: Bundesarchiv

Postscriptum do zagłady Riese

Najbardziej zaskakujące informacje podane są w najnowszej publikacji „Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera” z 2015 roku. Co prawda, sama książka dotyczy głównie fabryk zbrojeniowych na terenie Dolnego Śląska, ale w ostatniej części znajduje się postscriptum do książki wydanej rok wcześniej. Tak oto autor pisze na temat bardzo ciekawych odnalezionych niedawno dokumentów.

W tym postscriptum odnoszę się do kilku kwestii, które udało mi się wyjaśnić na podstawie nowo pozyskanych dokumentów archiwalnych przechowywanych w pewnym zagranicznym archiwum. Celowo piszę „w pewnym”, gdyż ku mojemu zaskoczeniu dokumenty te wciąż objęte są zakazem publikowania! Mogę mieć tylko nadzieję, że niebawem zakaz ów zostanie zdjęty i opisane tutaj fakty będzie można podeprzeć odpowiednimi przypisami bibliograficznymi. (str. 382)

Autor wraz z właścicielem wydawnictwa Technol, postanowił jednak zaprezentować informacje zawarte w tych dokumentach, jednakże bez podawania ich przypisów i skanów. A informacje, jak sam mówi, są naprawdę sensacyjne. Romuald Owczarek w swoich publikacjach zazwyczaj podpierał się rzetelną dokumentacją, wierzę więc, że nie są to słowa pisane bez pokrycia.

150 mln Reichsmarek

Po pierwsze, podany jest fragment pisma Inspekcji Zbrojeniowej we Wrocławiu o tzw. Mindestprogrammbauten. Dokument dotyczy stanu realizacji najważniejszych zadań budowlanych na Dolnym Śląsku na kwiecień 1944 roku. Przy poszczególnych zadaniach podane są budżety oraz stopień ich wykorzystania. Tak oto mamy kod Gc 45 M, Wspólnota Przemysłowa Śląsk (Industriegemeinschaft Schlesien AG), koszt: 150 mln RM, wykonane aktualne: 14,7 mln RM. Przypomnę, że to właśnie ta spółka celowa realizowała początkowo zadanie budowy kompleksu Riese. Wynika z tego, że kwota podana przez Alberta Speera jest prawdziwa! Zaskakuje także ilość już wydanych pieniędzy do kwietnia 1944 roku. Kwota 14,7 mln RM to ogromna suma, jak na prace początkowe, kiedy jednocześnie w tym samym czasie na całą budowę (przenoszenie) zakładów Kruppa w Głuszycy przeznaczono zaledwie 790 tys. RM.

19 tys. robotników na budowie

Po drugie, podane są sprawozdania stanu zatrudnienia dla poszczególnych kierownictw budów. Pod koniec 1944 roku na obszarze działania Wielozadaniowej Grupy Organizacji Todt Niemcy VII z/s w Pradze, w ramach najpilniejszych zadań zatrudnionych było ponad 143 tys. osób. W samym Oberbauleitung Riese pracowało 18 905 osób w tym: 2 617 Niemców, 4 628 robotników zagranicznych (prawdopodobnie przymusowych) i 11 660 więźniów obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Żeby uściślić datowanie stanu zatrudnienia, chodzi o koniec listopada 1944 roku. W filmie podaje stan na styczeń 1945 roku, wybiegłem trochę błędnie na miesiąc do przodu. Pod koniec stycznia podany stan zatrudnienia mógł już ulec redukcji. Jednak to wciąż spora liczba osób. Kiedy kręciliśmy ten odcinek filmu, Krzysztof Sikorski przyrównał ją do ilości znanych nam podziemi. Przypomnę, że według zestawienia Piotra Kruszyńskiego, całość kompleksu Riese ma powierzchnię około 26 tys. m². Gdybyśmy więc tylko samych więźniów obozowych (11 660 osób) umieścili w podziemiach, to na jednego więźnia przypadałoby około 2,2 m² podziemi. Oczywiście szereg prac odbywało się również na zewnątrz, dodatkowo zapewne na kilka zmian, a w samych podziemiach pracowało się metodą dwupoziomową itd. Niemniej jednak przy podanym zestawieniu liczba osób pracujących przy Riese wydaje się zbyt duża w stosunku do ilości zainwentaryzowanych współcześnie sztolni.

Ostatni rozkaz dla Riese

Po trzecie, Romuald Owczarek dotarł do ostatniego polecenia wydanego dla budowy kompleksu Riese. Chodzi o wniosek dyrektora Müllera z OT, który polecił ujęcie w Mindestprogrammbauten nowego zadania. Zagospodarowania niedokończonych sztolni Riese na cele obronne oraz na potrzeby produkcji zbrojeniowej: magazyny broni, amunicji, części etc. Polecenie wykonania takiego zadania wydał Komisarz Obrony Rzeszy Dolnego Śląska w połowie kwietnia, a wniosek Müllera został przedłożony już 26 kwietnia 1945 roku. Zakres robót: wykonanie obudowy sztolni, montaż instalacji elektrycznych, wentylacji, ogrzewania. Termin realizacji do 15 maja 1945 roku, koszt wykonania 250 tys. RM, liczba robotników 200 mężczyzn. Z podkreśleniem, że obiekt ma być odporny na wszelkie bombardowania. Zakres prac i przeznaczona kwota wydaje się być już tylko cieniem początkowych planów. Wspomniany nowy plan zagospodarowania sporządzany jest już w momencie, kiedy trwa oblężenie Berlina. Czyżby Niemcy optymistyczne wykonywali rozkazy do samego końca? Ordnung musste sein!

Szkic Augusta Manningera z OT z 1945 roku przedstawiający budowę Riese

Podsumowanie

Jakie więc wnioski można wysunąć z przytoczonych tutaj i w poprzednich odcinkach informacji? Nawet dziś trudno mi je jednoznacznie określić. Opcji jest kilka. Budowa w Górach Sowich zaplanowana została, jako kwatera dla Adolfa Hitlera i sztabów wojskowych. Takie przeznaczenie widnieje w uzyskanych dokumentach i pojawia się także w relacjach świadków. Jeżeli faktycznie mamy do czynienia tylko „przykrywką”, to muszę przyznać, że zorganizowaną w sposób mistrzowski. Przeznaczenie Riese zmieniało się wraz z upływem czasu. Potwierdzeniem tego mogą być dokumenty uzyskane przez Romualda Owczarka. Co stało za nowym przeznaczeniem na cele obronne i zbrojeniowe? Nie wiadomo.

Wraz z namnażaniem się trudności, budowa Riese mogła przerosnąć nawet Organizację Todt. Trudno w to uwierzyć, jednak taka opcja jest możliwa. Zastanawiające są jednak liczby przedstawiające kwoty przeznaczone na realizację projektu oraz ilości wykorzystanych robotników. Sugerują one o wiele większy zakres prac, niż ten znany współcześnie. Jednakże są to tylko dokumenty, które w warunkach państwa totalitarnego nie zawsze muszą być zgodne z rzeczywistością. Wyjaśnieniem może być również to, że budowa Riese mogła stać się na pewnym etapie zwykłym przekrętem finansowym. Kwoty, liczby oraz chaotyczna budowa w górach miały tylko potwierdzić realizację planów, gdy w tym samym czasie ktoś czerpał z tego korzyści. Wszakże zbliżał się nieuchronnie koniec wojny, co jednocześnie mogło być impulsem do takich działań. W końcu liczby i kwoty mogą również potwierdzać to, o czym już od dawna spekulowano. O tym, że znamy tylko część kompleksu, a reszta została ukryta. Jeżeli tak by było, to chylę czoła przed planistami tej konspiracji, gdyż jej zakres byłby naprawdę szeroki. Jak więc było naprawdę? Każdy czytelnik i widz sam musi wyciągnąć wnioski na ten temat i odpowiedzieć na to pytanie.

Pomimo tego, iż jest to piąty i ostatni odcinek tej serii filmów, zapewne jeszcze nie raz wrócę do tematu kompleksu Riese w Górach Sowich. Pozdrawiam i dziękuję za oglądanie!

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

PRODUKCJA FILMOWA

ahojMEDIA
www.ahojmedia.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Zagłada Riese – Romuald Owczarek
2. Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera – Romuald Owczarek
3. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv
   www.bundesarchiv.de

Artykuł Klęska Organizacji Todt – Tajemnice Riese cz. 5 pochodzi z serwisu Eloblog.

Sekret inżyniera Dalmusa

Anthon Dalmus to chyba najbardziej zagadkowa postać związana z historią tajemniczego kompleksu Riese na Dolnym Śląsku. Większość powojennych relacji na temat Riese, a także późniejszych przytaczanych informacji o kompleksie, pochodzi właśnie od zeznań Dalmusa. Inżyniera, który oprowadzał ludzi po niedokończonych budowlach i opowiadał o niezrealizowanych planach. Na podstawie tych przekazanych informacji, zbudowano większość późniejszych teorii o Riese. O samym Dalmusie nie wiele jednak wiadomo, pomimo opublikowania jego pracowniczych dokumentów. Badaczom tajemnic Riese udało się uzyskać istniejące jedyne zdjęcie inżyniera, które zachowało się w jego pracowniczej kartotece.

Anthon Dalmus

Anthon Dalmus w powojennych relacjach

Na temat postaci Dalmusa istnieje sporo relacji w powojennej prasie. Osobiście dla mnie ciekawy jest jeden z reportaży Zbigniewa Mosingiewicza, który wybrał się z inżynierem na przejażdżkę po Górach Sowich. Relacja jest niezwykłe ciekawa, gdyż pokazuje bardzo dziwne zachowanie Dalmusa, o ile została ona rzetelnie przedstawiona przez dziennikarza Słowa Polskiego.

Towarzysz mój rzuca takie pytanie. „Czy plotki mieszkańców na temat mającego tu powstać atomowego podziemnego miasteczka odpowiadały prawdzie?” Czerwona twarz Dolmussa robi się miejscami blada, a szare oczy przykrywają się powiekami. Łapie się za twarz nerwowym ruchem – jakby chciał odepchnąć nasze pytanie i dopiero po dobrej chwili zaczyna mówić. „Nie, to nie jest prawda.” Waży starannie każde słowo. „Plany podziemnego miasta widziałem w głównym biurze Organizacji Todt w Berlinie i mogę na to przysięgać.” Wątpimy w tej chwili w prawdomówność Dolmussa.

Artykuł „Słowa Polskiego” 3.11.1947 r. – Podziemne Tajemnice Gór Sowich B. Rdułtowski str. 89

Inna bardzo ciekawa relacja została sporządzona wiele lat później, przez Ryszarda Makowskiego dziennikarza Trybuny Wałbrzyskiej. Dalmus ukrywa się tutaj pod inicjałami A.D. Makowski prawdopodobnie nie wiedział, że pod koniec lat 40 powstał cykl reportaży o Riese, właśnie przy udziale Dalmusa. Relacja dziennikarza Trybuny Wałbrzyskiej jest ciekawa, gdyż ukazuje nam Dalmusa, jako majora niemieckiej armii nieznającego języka polskiego… To bardzo dziwne zachowanie, zważywszy na jego poprzednią pracę dla Ministerstwa Odbudowy.

Jest to starszy Pan, który był odpowiedzialny za całość prac budowlanych na terenie budowy fortyfikacji Wału Atlantyckiego, wyrzutni rakietowych, głównej kwatery Hitlera w Kętrzynie oraz budowy nowej kwatery w okolicach Wałbrzycha. […] Przez wiele lat służył w wojsku. […] Języka polskiego nie zna…

Artykuł „Trybuny Wałbrzyskiej” 11.12.1959 r. Podziemne Tajemnice Gór Sowich B. Rdułtowski str. 174

Trzeba przyznać, że major sypie nazwiskami, ale nie pamięta np. nazwisk lekarzy obozowych, dowódców SS czy nawet członków stu osobowej specjalnej jednostki Abwhery – kontrwywiadu… Wie, że było tu ponad stu wyższych oficerów SS. Nazwisk nie przypomina sobie, a przecież prawie każdego dnia kontaktował się z nimi…

Artykuł „Trybuny Wałbrzyskiej” 23.12.1959 r. Podziemne Tajemnice Gór Sowich B. Rdułtowski str. 183

Kim więc był ten tajemniczy inżynier, który – to bez dwóch zdań – wykonywał, jakąś dziwną misję w Górach Sowich? Czy był Niemcem, czy Austriakiem? No i w końcu, czy faktycznie był strażnikiem pilnującym niemieckich tajemnic ukrytych w sowiogórskich sztolniach? A może Dalmus pracował dla kogoś innego? Może ten zagadkowy budowniczy Riese grał „do innej bramki”?

Zobacz także: część 5 – Klęska Organizacji Todt
http://eloblog.pl/kleska-organizacji-todt-tajemnice-riese-cz-5/

Uzupełnienie: Ciekawostki o Riese – Kim był Anthon Dalmus?

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

PRODUKCJA FILMOWA

ahojMEDIA
www.ahojmedia.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć
2. Podziemne Tajemnice Gór Sowich – Bartosz Rdułtowski
3. Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci – Zbigniew Dawidowicz
4. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński
5. Wojenne Tajemnice Zamku Książ Podziemia – Piotr Kruszyński

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Archiwum Historii Mówionej Ziemi Wałbrzyskiej
   www.archiwum-historii-mowionej.pl
2. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv / das Münchener Digitalisierungszentrum
   www.bundesarchiv.de

Artykuł Sekret inżyniera Dalmusa – Tajemnice Riese cz. 4 pochodzi z serwisu Eloblog.

Narodziny legendy Riese

Odkrywanie kompleksu Riese, pozostawionego przez Niemców w Górach Sowich, rozpoczęło się niemal tuż po zakończeniu wojny. Oczywiście najpierw Ziemie Odzyskane kontrolowali Rosjanie i ich „trofiejne brygady”, których celem było demontowanie i wywożenie niemieckiego mienia do ZSRR. Sowieci potrafili demontować dosłownie całe fabryki. Nie wiadomo, co dokładnie robili na kompleksie Riese. Z tego, co wiem, prawdopodobnie najbardziej byli zainteresowani kompleksem Soboń. Długo przebywali również na Zamku Książ. Po Rosjanach przyszła kolej na organy nowej polskiej administracji. Od lokalnych struktur powiatowych, po państwowe Przedsiębiorstwo Poszukiwań Terenowych. Nie ma, co się oszukiwać, można śmiało nazwać PPT polskim odpowiednikiem sowieckich „trofiejnych brygad”. Warto tutaj przytoczyć wspomniany już na filmie raport PPT z 1950 roku.

Pozyskano 8655 ton tłucznia granitowego, 752 tony kostki granitowej, 442 tony szyn wąskotorowych, 55 ton wagoników wywrotek, 135 ton podkładów kolejowych, 36 ton złomu żelaznego, 15 ton cegły budowlanej. Na potrzeby przetransportowania tych dóbr konieczne było wykorzystanie 496 wagonów kolejowych.

Podsumowanie Działalności PPT – Tajemnica Riese J. M. Kowalski, R. J. Kudelski, Z. Rekuć str. 106

Oprócz organów państwowych do odkrywania tajemnic Riese włączyła się także prasa. Szczególnie aktywny był tutaj redaktor Zbigniew Mosingiewicz ze Słowa Polskiego. Powstanie wielu artykułów prasowych na temat Riese oraz plotki lokalnej ludności doprowadziły do narodzin legendy Riese, która trwa do dnia dzisiejszego. Zainteresowanie podziemiami przez oficjalne organy administracji państwowej nie zakończyło się na roku 1950. W późniejszym czasie podejmowano kolejne czynności. Na terenie szczególnie aktywnie działała Główna Komisja Badań Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, której pracami w Górach Sowich kierował dr Jacek Wilczur. Komisja podlegała ówcześnie resortowi sprawiedliwości.

Jacek Wilczur w podziemiach Osówki – Zbiory: Archiwum Historii Mówionej Ziemi Wałbrzyskiej

Przesłuchanie świadka budowy Riese Władysława Milejskiego – Zbiory: Archiwum Historii Mówionej Ziemi Wałbrzyskiej

Kompleks Riese – Mapa podziemi i rozmiary

Przedstawiam poniżej zestawienie podziemi Riese wraz z mapą z podziałem na poszczególne kompleksy. Wszystkie dane zostały zaczerpnięte z publikacji Piotra Kruszyńskiego, szczegółowe źródło jest w bibliografii na samym dole. Ponieważ publikacja ta została wydana ponad 10 lat tamu, niektóre wartości mogły ulec zmianie w świetle nowych odkryć. Przypomnę tylko, że w 2013 roku dokonano odkrycia sztolni na kompleksie Soboń. Rzuty kompleksów zostały zaczerpnięte z Wikimediów i nałożone zostały: po lewej na obraz LIDAR, po prawej na obraz ortofotomapy tzw. satelita. O tym, czym jest obraz LIDAR, można poczytać w tym moim artykule.

Kompleks „Rzeczka” – dawniej Dorfbach. Kompleks udostępniony do zwiedzania.
Długość 500 m, powierzchnia 2500 m², objętość 14000 m³, sztolni 3.

Kompleks „Rzeczka” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Kompleks „Jugowice” – dawniej grzbiet Mittelberg.
Długość 500 m, powierzchnia 1500 m², objętość 3500 m³, sztolni 6 (7).

Kompleks „Jugowice” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Kompleks „Włodarz” – dawniej wzgórze Wolsfberg. Kompleks największy ze wszystkich, udostępniony do zwiedzania.
Długość 3000 m, powierzchnia 8700 m², objętość 31000 m³, sztolni 4.

Kompleks „Włodarz” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Kompleks „Osówka” – dawniej wzgórze Säuferhöhen. Kompleks udostępniony do zwiedzania.
Długość 1700 m, powierzchnia 6200 m², objętość 26000 m³, sztolni 3.

Kompleks „Osówka” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Kompleks „Soboń” – dawniej wzgórze Ramenberg.
Długość 700 m, powierzchnia 1800 m², objętość 4000 m³, sztolni 3.

Kompleks „Soboń” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Kompleks „Sokolec” – dawniej Falkenberg. Jedyny wydrążony w piaskowcu.
Długość 750 m, powierzchnia 2100 m², objętość 6000 m³, sztolni 4.

Kompleks „Sokolec” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Kompleks „Książ” – dawniej Schloss Fürstenstein. Planowane udostępnienie do zwiedzania od 2016 roku.
Długość 950 m, powierzchnia 3200 m², objętość 13000 m³, sztolni 4.

Kompleks „Książ” – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Warto nadmienić, że poszczególne kompleksy występują również pod innymi nazwami, które czasem pochodzą od nazw gór, czasem od nazw miejscowości. Razem długość wszystkich odkrytych kompleksów wynosi 8100 m, powierzchnia 26 tys. m², objętość 97,5 tys. m³, sztolni 27.

Mapa Kompleksu Riese

Kompleks Riese – Infrastruktura naziemna

Jak już wspomniałem oprócz podziemi w kompleksie Riese mamy również elementy infrastruktury naziemnej. Możemy ją podzielić na dwa typy. Pierwszy typ to elementy niezbędne przy budowie kompleksu: nasypy, drogi, linie kolejki wąskotorowej, bazy materiałowe itp. Większość z nich została już rozebrana. Pomimo tego wciąż w rejonie Włodarza i Osówki można spotkać przygotowane składy worków z cementem.

Worki z cementem na Włodarzu – Narodziny Legendy Riese

Drugi typ to elementy mające być już częścią samego kompleksu. Najbardziej rozbudowane z nich znajdują się nad kompleksem Osówka. Jest to żelbetowy jednokondygnacyjny budynek pozostawiony w stanie surowym o długości około 50 m i szerokości 14 m, zwany popularnie Kasynem. Tuż po wpjnie funkjonował także pod nieoficjalną nazwą „Zamek Hitlera”.

Kasyno Osówka – Narodziny Legendy Riese

Wnętrze Kasyna na Osówce – Narodziny Legendy Riese

Podobne obiekty, jak Kasyno na Osówce, planowano wybudować także na Soboniu. Z tą różnicą, że zamierzano postawić ich tam aż kilka. Dla części z nich zdążono już zniwelować teren, a dla niektórych rozpoczęto już budowę fundamentów. Rola Kasyna nie jest również jasna. Jednak obiekt mógł mieć w zasadzie tylko dwie funkcje. Pierwsza z hipotez to bunkier lub jakieś pomieszczenie sztabowe w ramach FHQ, połączone przejściem do szybu łączącym z podziemiami Osówki. Druga hipoteza sugeruje wykorzystanie techniczne obiektu np. jako pomieszczenie techniczne, względnie przeznaczone do badań lub drobnej produkcji. Szerokość otworów drzwiowych oraz przygotowanie przepustów technologicznych w podłodze, sugeruje raczej wykorzystanie techniczne obiektu.

Rozpoczęte budowy obiektów na Soboniu – Narodziny Legendy Riese

Kolejny obiektem znajdującym się niedaleko Kasyna jest tajemnicza budowla zwana Siłownią. Wzbudza on o wiele większe kontrowersje i dyskusje na temat swojego przeznaczenia. Jest to żelbetowy blok o blokach około 30×30 m, w którym znajdują się jakieś komory, studzienki, rury, elementy hydrauliki przemysłowej. Siłownia, jak większość obiektów Riese, nie jest ukończona. Prawdopodobnie stanowi dopiero podstawę, jakiejś większej konstrukcji. Być może celem obiektu było zapewnienie podziemiom dostaw energii. Mogły być na niej zamontowane turbiny, generatory ect. Pytanie czemu tylko taki obiekt znajduje się nad jednym kompleksem, na pzoostałych go nie ma. Odpowiedz może być prosta – poztsałych nie zdążono wybudować. Z Siłownią wiążą się oczywiście narodziny legendy Riese, ponieważ niektórzy przypisują jej role związaną z badaniami nad bombą atomową.

Siłownia widok z góry – Foto: ahojMEDIA

Siłownia widok z dołu – Foto: ahojMEDIA

Zobacz także część 4 – Sekret Inżyniera Dalmusa
http://eloblog.pl/sekret-inzyniera-dalmusa-tajemnice-riese-cz-4/

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

PRODUKCJA FILMOWA

ahojMEDIA
www.ahojmedia.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć
2. Podziemne Tajemnice Gór Sowich – Bartosz Rdułtowski
3. Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci – Zbigniew Dawidowicz
4. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński
5. Wojenne Tajemnice Zamku Książ Podziemia – Piotr Kruszyński

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Archiwum Historii Mówionej Ziemi Wałbrzyskiej
   www.facebook.com/Archiwum-Historii-Mówionej-Ziemi-Wałbrzyskiej
2. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv / das Münchener Digitalisierungszentrum
   www.bundesarchiv.de

Schematy Podziemi

1. Obraz satelitarny i LIDAR
   geoportal.gov.pl
2. Schematy kompleksów Riese
   Autor: Les7007 Źródło: commons.wikimedia.org

Artykuł Narodziny legendy – Tajemnice Riese cz. 3 pochodzi z serwisu Eloblog.

Kwatera Główna Hitlera w Górach Sowich

Wbrew obiegowym opiniom, budowa na Dolnym Śląsku Führerhauptquartier – w skrócie FHQ – jest dość mocno potwierdzona przez dokumenty i relacje świadków. Pochodzą one z kilku źródeł. Przede wszystkim o budowie FHQ wspomina tzw. Dokumentacja Schmelchera. Jest to zespół dokumentów przygotowanych przez Siegfrieda Schmelchera, które określają podział Kwatery Głównej Hitlera w Górach Sowich dla sztabów i urzędów towarzyszących Hitlerowi. Dokumentacja zawiera wyszczególnione dane, w tym podział na obiekty podziemne, naziemne, bunkry i inne konstrukcje. Bardziej szczegółowe dane na jej temat opracowane są w bibliografii.

Na Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (Oberkommando des Heeres) miało przypaść 2500 miejsc, Naczelne Dowództwo Wojsk Lotniczych (Oberkommando der Luftwaffe) 360 miejsc, Reichsführer-SS 230 miejsc, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeszy (RAM) 300 miejsc, obiekt centralny przeznaczony dla Adolfa Hitlera i jego sztabu 750 miejsc. Większość miała być ukryta pod ziemią.

Dokumentacja Schmelchera – Tajemnica Riese J. M. Kowalski, R. J. Kudelski, Z. Rekuć str. 30

Siegfried Schmelcher (zaznaczony na czerwono)

Wspomnienia o budowie FHQ na Dolnym Śląsku znajdują się także w powojennych relacjach jednego z najważniejszych urzędników III Rzeszy – Alberta Speera. Nie był on tylko nadwornym architektem Hitlera, jak często się o nim mówi. Zajmował się on kluczowymi i strategicznymi dla Niemiec sprawami związanymi z produkcją zbrojeniową, pełniąc funkcję ministra ds. uzbrojenia i produkcji wojennej. Dodatkowo Speer objął funkcję szefa Organizacji Todt, po śmierci Fritza Todta w lutym 1942 roku. Przypominam, że to właśnie OT była odpowiedzialna ze realizację budów na terenie Gór Sowich i Zamku Książ. Na archiwalnym zdjęciu na lewym ramieniu Speera widzimy opaskę ze swastyką i nazwą Organizacji Todt. Dodatkowo, co warto nadmienić, Speer jako minister odpowiedzialny za uzbrojenie, musiał doskonale zdawać sobie sprawę z sytuacji panującej na Dolnym Śląsku. W związku z tym, że na ten region było przeniesionych wiele ważnych dla III Rzeszy zakładów zbrojeniowych. Pomimo wszystko, przytaczając powojenne relacje Speera, należy zawsze mieć na uwadze, że mógł kłamać. Jako funkcjonariusz nazistowskiego reżimu był współodpowiedzialny za śmierć milionów ludzi i osądzony przez międzynarodowy trybunał. W związku z tym, w swoich wspomnieniach nie zawsze musiał kierować się rzetelną prawdą, czasem mógł ukrywać pewne fakty, które mogły być niewygodne dla jego osoby.

W 1944 roku zlecił Hitler budowę dwóch podziemnych kwater głównych, przy których zatrudniono setki niezbędnych specjalistów od budownictwa górniczego oraz tysiące robotników, na Śląsku i w Turyngii. […] Na budowę schronów w Kętrzynie wydano 36 mln RM, na schrony w Pullach pod Monachium 13 mln RM, a na zespół schronów Riese koło Bad Charlottenbrunn 150 mln RM.

Wspomnienia Speera – Tajemnica Riese J. M. Kowalski, R. J. Kudelski, Z. Rekuć str. 61

Albert Speer

O tym, że w rejonach Waldenburga, a dziś Wałbrzycha, powstawała Kwatera Główna Hitlera, mówił też Nicolaus von Below. Był on adiutantem Adolfa Hitlera ds. Luftwaffe. Według publikacji prof. Seidlera był on również odpowiedzialny za sprawy wewnętrzne kwater Hitlera. Na przykład wizytował on rejon budowy kwatery Wolfsschlucht 2 we Francji jesienią 1943 roku. Nie dziwi więc jego kilkukrotna obecność również w Górach Sowich. Wspomnienia von Belowa są o tyle ciekawe i zaskakujące, że wyraża się on o Riese raczej niepochlebnie. Przede wszystkim nie jest przychylnie nastawiony do tej inwestycji, a w swoich wspomnieniach przedstawia nam obraz mocno opóźnionej budowy. Której końca sam uważa, że nie doczeka. To bardzo istotne, gdyż jego zeznania podważają wszelkie hipotezy o tym, że część projektu Riese została ukończona i do dziś jest ukryta pod ziemią. Słowa von Belowa stoją niejako w opozycji do słów Speera, co do stopnia ukończenia prac, jednak są w zupełności zbieżne w kwestii przeznaczenia kompleksu Riese.

W planie, który w tych miesiącach krytykowaliśmy, była budowa wielkiej nowej Kwatery Głównej führera na Śląsku w rejonie Waldenburga, w skład której miał wchodzić także zamek Fürstenstein w posiadłości książąt Pless. Hitler bronił swego polecenia i kazał ją budować dalej przez więźniów z kacetów pod zarządem Speera. W ciągu roku dwa razy odwiedziłem ten obiekt i za każdym razem miałem nieprzeparte wrażenie, że ukończenia tej budowy nie doczekam.

Relacja von Belowa – Tajemnica Riese J. M. Kowalski, R. J. Kudelski, Z. Rekuć str. 60

Nicolaus von Below

Kwatera Główna Hitlera w Zamku Książ

W kwestii budowy FHQ na Dolnym Śląsku, pojawia się także Zamek Książ, będący niegdyś własnością jednego z najbogatszych pruskich rodów – Hochbergów von Pless. Funkcja zamku nie jest sprecyzowana, jednakże ze względu na jego charakter, możemy domyślać się planowanych funkcji. Zamek Książ mógł pełnić przede wszystkim rolę reprezentacyjną i rezydencjalną.

Planowana Kwatera Główna Hitlera – Zamek Książ

W zamku Niemcy poczynili szereg prac związanych z przystosowaniem obiektu na nowe cele. Kilkadziesiąt metrów pod dziedzińcem zamku wykuto w zboczach podziemia, które miały zapewnić bezpieczeństwo przebywającym na Książu osobom. Jeden ciąg ewakuacyjny został również przygotowany bezpośrednio pod zamkiem z wyjściem na tarasy i połączeniem z pozostałymi podziemiami. W samym zamku również wykonano szereg prac, które miały przygotować obiekt pod wzór nazistowskiej stylistyki. Tak de facto prace te doprowadziły do ogromnej dewastacji Książa. Została zmieniona prawie kompletnie struktura budowli. Dziś porównując przedwojenne plany ze współczesnymi, możemy zauważyć szereg niezgodności, inaczej postawionych ścian, schodów itp. Wedłóg Pani Magdaleny Woch substacja zamku została zmieniona w ponad 90%. Udało się jednak zachować jego najcenniejszą cześć barokową, w której znajduje się m.in. piękna Sala Maksymiliana. Niezwykle ważne dla zrozumienia sytuacji panującej na zamku podczas wojny są wspomnienia Paula Fichte. Określa się on mianem kształtna zamku, jednak tak naprawdę był jednym z zamkowych lokajów.

Cały parter z muzeum stał się kancelarią prezydenta Rzeszy, sekretariat i archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, inną część piwnicy otrzymała policja. Pokój gobelinowy i pokój włoski przebudowane zostały dla Hitlera, wyposażone w łazienkę. Z tunelu od pokoju gobelinowego zamontowano windę, tak aby Hitler przez nikogo nie widziany mógł się udać do pokoju.

Relacja Kasztelana Fichte – Wojenne Tajemnice Zamku Książ – P. Kruszyński str. 74

Paula Fichte – Źródło: Fundacja Księżnej Daisy von Pless

Zamek Książ miał być również przygotowany na zamieszkanie lub czasowe przebywanie w jego wnętrzach samego Adolfa Hitlera. W tym celu przeprowadzono adaptację kilku pomieszczeń przy części barokowej zamku. Szczegółowo plany te opisuje Piotr Kruszyński. Wskazują one przeznaczenie konkretnych pomieszczeń zamku dla wodza III Rzeszy. Rekonstrukcję tych planów zamieszczam poniżej.

Kwatera Główna Hitlera i plan Zamku Książ

Podsumowanie

Wśród badaczy historii, którzy rzetelnie podchodzą do swoich publikacji, nie ma wątpliwości, że początkowe przeznaczenie Riese było związane z Führerhauptquartier – Kwaterą Główną Hitlera. Potwierdzają to odnalezione dokumenty i relacje świadków. Wszystko to jednak ma związek z początkowy etapem budowy kompleksu. Przypominam, że prace ruszyły na jesień 1943 roku. Po roku czasu sytuacja na froncie zmieniła się diametralnie. W związku z tym, możliwe jest również, że zmianie uległy także same plany FHQ w kontekście Riese. To dalej pozostaje sprawą otwartą do dyskusji.

Zobacz także część 3 – Narodziny Legendy Riese
http://eloblog.pl/narodziny-legendy-tajemnice-riese-cz-3/

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

Zamek Książ
www.ksiaz.walbrzych.pl

PRODUKCJA FILMOWA

ahojMEDIA
www.ahojmedia.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć
2. Podziemne Tajemnice Gór Sowich – Bartosz Rdułtowski
3. Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci – Zbigniew Dawidowicz
4. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński
5. Wojenne Tajemnice Zamku Książ Podziemia – Piotr Kruszyński

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Dolny Śląsk, Głuszyca, Walim, Góry Sowie
   www.dolny-slask.org.pl
2. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv / das Münchener Digitalisierungszentrum
   www.bundesarchiv.de
3. Zdjęcia pracowników – zbiory Zbigniew Dawidowicz

Artykuł Kwatera Główna Hitlera – Tajemnice Riese cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Tajne fabryki zbrojeniowe

Moją opowieść o kompleksie Riese rozpoczynam omówieniem sytuacji, która miała miejsce na Dolnym Śląsku w roku 1943. Niezaprzeczalnym jest fakt, że Niemcy po zmasowanych alianckich nalotach, zaczęli przenosić na Dolny Śląsk część swojej produkcji zbrojeniowej. Przykład Głuszycy (Wüstegiersdorf) i Ludwikowic Kłodzkich (Ludwigsdorf) nie jest odosobniony. Nie była to jednak produkcja duża, raczej drobna rozsiana po różnych zakładach przemysłowych. Dobrym przykładem jest wytwarzanie podzespołów do samolotów Messerschmitt Me-262, które zorganizowano na bazie dawnych zakładów wkłokienniczych w Głuszycy.

Dawne zakłady Meyer-Kauffmann Textilwerke – Tajne Fabryki Zbrojeniowe – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wchodziło się do olbrzymiej hali betonowej, która nie miała okien. Wszędzie stały maszyny, wiertarki – duże, dwurzędowe z grubymi wiertłami i małe, tak zwane bormaszyny – na których pracowały pozostałe dziewczyny. Na dużych wiertarkach pracowali mężczyźni – czescy i niemieccy cywile. Wszyscy pracownicy tej hali wykonywali prace wykończeniowe na skrzydłach samolotu.

Relacja Anny Gwiazdy – Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci Z. Dawidowicz str. 139

Anna Gwiazda – Zbiory Zbigniew Dawidowicz

Oprócz przenoszenia zakładów zbrojeniowych, prawie równocześnie na Dolnym Śląsku rozpoczynają się prace związane z projektem Riese. Na początku przygotowywana jest niezbędna infrastruktura, a później rozpoczyna się bicie sztolni. Te dwie sytuacje sprawiły, że wielu badaczy historii zaczęło łączyć produkcję zbrojeniową z przeznaczeniem Riese. Choć na takie wykorzystanie kompleksu nie ma dowodów w zebranej dokumentacji. Pojawiają się jednak pewne wspomnienia pracowników przymusowych, do których z naturalnych względów należy podchodzić bardzo ostrożnie. Raczej nie mogli mieć oni istotnej wiedzy na temat planów tak ważnego przedsięwzięcia. Niemniej jednak, wiedza pozyskana z plotek między pracownikami też jest ważna.

Byłem w obozie pracy przymusowej. Inżynier opowiadał, że to będą fabryki zbrojeniowe i że łącznie pracuje tu około 40 tys. ludzi. Ja pracowałem od września 1943 roku do maja 1944 roku. Roboty były w stadium początkowym, tunele 100-200 metrów. Nie było jeszcze bunkrów, kolejki, wyrzutni i kasyna.

Relacja Hieronima Grębowicza – Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci Z. Dawidowicz str. 58

Hieronim Grębowicz – Zbiory Zbigniew Dawidowicz

Uzyskane dokumenty, pierwotne plany i wspomnienia nazistowskich dygnitarzy, sugerują raczej, że system podziemi miał być przeznaczony na Kwaterę Główna Hitlera oraz sztaby poszczególnych rodzajów sił zbrojnych. O tym wątku będę mówił szerzej w następnym odcinku. Nie jest jednak wykluczone, że wraz ze zmianą sytuacji na froncie, przeznaczenie podziemi Riese mogło ulec również zmianie. Być może, w którymś momencie, możliwość zorganizowana produkcji zbrojeniowej w Riese była brana pod uwagę przez niemieckich planistów. Nie byłaby to sytuacja odosobniona. Części Kwater Głównych Hitlera w innych rejonach Europy, była także wykorzystana na drobną produkcje, głównie amunicji. Nawet w Berchtesgaden.

Podziemna hala w Walimiu na tajne fabryki zbrojeniowe? – Foto: Grzegorz Bijak ahojMEDIA

Dyskusja na ten temat wciąż jest otwarta i wciąż budzi spory między badaczami. W części hipotez, oprócz produkcji broni konwencjonalnej, pojawiają się również wątki związane z badaniami nad nowymi technologiami. Na przykład nad wykorzystaniem energii atomowej. Nie jest wykluczone, że takie pomysły mogły się pojawić pod koniec wojny. Pamietajmy jednak, że żaden ze znanych nam kompleksów nie jest ukończony. Wszystko w stanie surowym lub dopiero w trakcie bicia sztolni. Tajne fabryki zbrojeniowe mogły być więc tylko w fazie koncepcji i planów. Chyba, że istnieje jakaś część ukończonego kompleksu Riese, która została ukryta, a której to do tej pory nie odkryto. Póki nie będziemy mieli dokumentów, które potwierdzą takie hipotezy, wciąż nie będzie można rozstrzygnąć tego sporu.

Zobacz także część 2 – Kwatera Główna Hitlera
http://eloblog.pl/kwatera-glowna-hitlera-tajemnice-riese-cz-2/

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

Zamek Książ
www.ksiaz.walbrzych.pl

PRODUKCJA FILMOWA

ahojMEDIA
www.ahojmedia.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć
2. Podziemne Tajemnice Gór Sowich – Bartosz Rdułtowski
3. Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci – Zbigniew Dawidowicz
4. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński
5. Wojenne Tajemnice Zamku Książ Podziemia – Piotr Kruszyński

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Dolny Śląsk, Głuszyca, Walim, Góry Sowie
   www.dolny-slask.org.pl
2. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv
   www.bundesarchiv.de
3. Zdjęcia pracowników – zbiory Zbigniew Dawidowicz

Artykuł Tajne fabryki zbrojeniowe – Tajemnice Riese cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Tajemnice Riese

Ostatnio z braku czasu zaniedbałem trochę pisanie artykułów na moim blogu, a przyczyną tego było realizowanie kilku nowych projektów. Jednym z nich, któremu poświęciłem szczególnie dużo czasu i przygotowań, jest seria filmów poświęconych Riese. Pod kryptonimem Riese kryje się zagadkowy projekt realizowany przez nazistów w regionie wałbrzyskim w latach 1943-45. Znany przede wszystkim ze swoich licznych podziemi wydrążonych w Górach Sowich. Pomimo upływy 70 lat od zakończenia wojny, Riese wciąż rozpala umysły badaczy historii i eksploratorów podziemi. Temat zawsze cieszył się dużą popularnością, ale ostatnio przeżywa nową falę zainteresowania. Głównie z powodu odkrycia w Wałbrzychu tak zwanego „złotego pociągu”. Pomimo, iż na temat „złotego pociągu” dalej nic nie wiemy, nawet to czy w ogóle istnieje, skierował on oczy świata i mediów na wydarzenia, które rozegrały się podczas wojny w Wałbrzychu. Za informacjami o odnalezieniu ukrytego pociągu, pojawiły się także doniesienia o odkryciu nowych kompleksów Riese, o których istnieniu spekulowano od wielu lat.

Podczas realizacji scen na Osówce, w tle tzw. „kasyno”

O przygotowaniu filmu na temat Riese myślałem już od dawna. Przede wszystkim zależało mi na tym, aby przedstawić temat, jak najbardziej rzetelnie. A to dlatego, że na temat Riese pojawiło się przez wiele lat strasznie dużo nieścisłości, żeby nie powiedzieć zwykłych bredni, konfabulacji i zmyślonych historii. Zbieranie materiałów do filmu rozpocząłem jeszcze przed pojawieniem się informacji o „złotym pociągu”. Kiedy wybuchła gorączka złota, prace nad scenariuszem na chwilę wstrzymałem. Liczyłem na to, że w świetle tak rewelacyjnych doniesień, pojawią się jakieś nowe „świeże” informacje dotyczące Riese. Czas jednak uciekał, a odkrycie „złotego pociągu” ciągle przesuwało się w czasie. Przystąpiłem więc do realizacji filmu na bazie tego, co już udało się ustalić badaczom historii. Materiału było tak dużo, że z jednego odcinka postanowiłem przygotować całą serię filmów. Tak, aby jak najlepiej zobrazować to, co działo się w Górach Sowich. Pisząc te słowa mam już przygotowane 4 odcinki, jednak nie wykluczam przygotowania kolejnych.

Podczas realizacji scen w Sztolniach Walimskich, Riese tzw. Kompleks Rzeczka

W realizacji filmu pomagało mi kilka osób i instytucji. Przede wszystkim podziękowania należą się Grzegorzowi Bijakowi i ahojMEDIA.pl, za realizację części produkcji filmowej. Grzegorz na bazie materiałów, które powstały podczas realizacji filmu, przygotował własny krótki filmik. Załączam go poniżej.

Produkcja Filmowa ahojMEDIA

Serdeczne podziękowania kieruję również do Sztolni Walimskich i Zamku Książ, za udostępnienie podziemi oraz pomieszczeń do scen filmowych.

Przy produkcji filmu pomagały Sztolnie Walimskie i Zamek Książ

Dziękuję za pomoc merytoryczną Łukaszowi Kazkowi, znanemu badaczowi historii Walimia i Gór Sowich. Łukasz udostępnił mi także archiwalne zdjęcia pochodzące ze zbiorów Archiwum Historii Mówionej Ziemi Wałbrzyskiej.

Archiwum Historii Mówionej Ziemi Wałbrzyskiej, ze zbiorów dr. Jacka Wilczura

Za pomoc merytoryczną dziękuję Panom Zbigniewowi Dawidowiczowi i Robertowi Kudelskiemu, autorom publikacji na temat Riese, które były pomoce w przygotowaniu scenariusza. Podziękowania kieruję także do Pana Marcina Paska ze Sztolni Walimskich i Pani Magdaleny Woch z Zamku Książ. Dziękuje Robertowi Matwiejów i Adrianowi Sitko za ujęcia filmowe z podziemi Zamku Książ.

Dziękuję także Krzysztofowi Sikorskiemu za realizację ujęć filmowych i Tomaszowi Sikorskiemu za pożyczenie całkiem fajnej latarki, która okazała się bardzo dobrym filmowym rekwizytem.

Premiera pierwszego odcinka odbyła się w niedzielę 15 listopada 2015 r.

Seria filmów:

1. Odcinek – Tajne Fabryki Zbrojeniowe
2. Odcinek – Kwatera Główna Hitlera
3. Odcinek – Narodziny Legendy Riese
4. Odcinek – Sekret Inżyniera Dalmusa
5. Odcinek – Klęska Organizacji Todt

Artykuł Tajemnice Riese – Zwiastun serii filmów pochodzi z serwisu Eloblog.