Riese – Początek tajemnicy

Przyczynkiem do naszej rozmowy jest nowo wydana książka Bartosza Rdułtowskiego pt. „Riese – Początek tajemnicy”. Jest to rozwinięcie i uzupełnienie wcześniejszych publikacji autora, również tyczących się pierwszych powojennych lat w Górach Sowich. Nowa książka jest znacznie grubsza i uzupełniona o nowe materiały. Dostępna jest do nabycia w sklepie Wydawnictwa Technol – link do sklepu.

W trakcie wywiadu pojawia się również wzmianka o jeszcze jednej publikacji pt. „Zaginiony konwój do Riese”, dotyczącej ukrycia przez Niemców depozytu w podziemiach na Gontowej – link do sklepu.

Artykuł Kompleks Riese – Jak wyglądały pierwsze powojenne lata? pochodzi z serwisu Eloblog.

Fred Schwartz – Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg

Fred Schwartz urodził się w 1928 roku w miejscowości Kótaj na Węgrzech. Po zajęciu Węgier przez Niemcy w 1944 roku został przetransportowany do miejscowości Nyíregyháza, gdzie Niemcy utworzyli getto. Po dwóch tygodniach został zabrany do jakiegoś gospodarstwa do pracy, a następnie po kolejnych kilku tygodniach został przetransportowany do obozu KL Auschwitz-Birkenau wraz z prawie z całą swoją rodziną. Jak wspomina transport do obozu trwał trzy dni i odbył się przez miejscowość Koszyce na Słowacji. W Auschwitz-Birkenau w trakcie selekcji został oddzielony (wraz z bratem) od ojca i matki, a następnie po trzech dniach zostali obaj przewiezieni do obozu na Dolnym Śląsku. Trafili w Góry Sowie do AL Riese. Fred Schwartz miał wówczas 15 lat. W trakcie ewakuacji obozów AL Riese został przetransportowany do obozu KL Mauthausen-Gusen w Austrii. 6 maja 1945 roku wraz z obozem został wyzwolony przez wojska amerykańskie. W momencie wyzwolenie ważył około 30 kg. Jego ojciec zginął w Auschwitz, a matka zmarła cztery tygodnie po wyzwoleniu z obozu w Bergen-Belsen. Fred Schwartz po wojnie zamieszkał w Stanach Zjednoczonych.

Źródło nagrania: United States Holocaust Memorial Museum
Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208

Nagranie dostępne w całości → LINK

Wyjaśnienie niektórych pojęć i znaczeń

AL Riese – Arbeitslager Riese, system obozów pracy rozlokowanych w rejonie budowy kompleksu Riese, będących filiami obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen. W skład AL Riese wchodziło 13 obozów plus szpital obozowy. Szacuje się, że przez obozy AL Riese przeszło około 13 tys. więźniów.

Kapo – Więzień funkcyjny, który w obozowej strukturze sprawował nadzór nad innymi więźniami. Był więźniem uprzywilejowanym. Kapo często wykorzystywali swoją pozycję do znęcania się nad innymi więźniami.

Fińskie celty – Prowizoryczne zakwaterowanie w formie okrągłego namiotu, konstrukcja z drewna pokryta dyktą. Celty mogły być częściowo obsypane ziemią (przypominać ziemiankę).

Współpraca przy realizacji filmu

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg – Fred Schwartz pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej znajdują się pierwsze zaplanowane terminy wycieczek na maj 2022 roku. Szczegółowe informacje na temat programu wycieczki, ceny biletów oraz sposobu rezerwacji biletów znajdują się w opisie po kliknięciu przycisku „REZERWUJ”.

Zobacz wszystkie dostępne terminy wycieczek. W wypadku braku wolnych miejsc (wyprzedania wszystkich biletów w danym terminie) mogą pojawić się również dodatkowe nowe terminy wycieczek. W takiej sytuacji sugeruję sprawdzić aktualne terminy wycieczek za jakiś czas. Niebawem pojawią się również terminy wycieczek na czerwiec, lipiec i sierpień 2022 roku.

Artykuł Wycieczki po kompleksie Riese w Górach Sowich pochodzi z serwisu Eloblog.

David Halivni – Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg

Prof. David Halivni urodził się w 1927 roku w Kobyłeckiej Polanie na terenie Czechosłowacji na Zakarpaciu. Teren ten został tuż przed wojną zajęty przez Węgry. W 1944 roku po zajęciu Węgier przez III Rzeszę trafił do getta, a następnie transportem kolejowym został przewieziony do KL Auschwitz-Birkenau, gdzie został oddzielony od rodziny w trakcie selekcji na rampie. Następnie po kilku dniach, jak wspomina na pewno mniej niż po tygodniu, został przewieziony transportem kolejowym w Góry Sowie. Trafił do KL Gross-Rosen, do filii obozów pracy AL Riese, konkretnie do obozu na Włodarzu, czyli AL Wolfsberg. Prawdopodobnie trafił bezpośrednio do AL Wolfsberg z pominięciem obozu macierzystego w Rogoźnicy. Jak wspomina nie miał nadanego numeru obozowego. Po ewakuacji obozów AL Riese został przewieziony do obozu KL Ebensee w Górnej Austrii, gdzie przebywał do zakończenia wojny. W maju 1945 roku został wyzwolony przez wojska amerykańskie.

Źródło nagrania: United States Holocaust Memorial Museum
Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753

Nagranie dostępne w całości → LINK

Wyjaśnienie niektórych pojęć i znaczeń

AL Riese – Arbeitslager Riese, system obozów pracy rozlokowanych w rejonie budowy kompleksu Riese, będących filiami obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen. W skład AL Riese wchodziło 13 obozów plus szpital obozowy. Szacuje się, że przez obozy AL Riese przeszło około 13 tys. więźniów.

Kapo – Więzień funkcyjny, który w obozowej strukturze sprawował nadzór nad innymi więźniami. Był więźniem uprzywilejowanym. Kapo często wykorzystywali swoją pozycję do znęcania się nad innymi więźniami.

Muzułman – Zniekształcona forma słowa muzułmanin, pochodząca od niemieckiego słowa Muselmann. Pogardliwa nazwa stosowana we wszystkich obozach wobec więźniów, których wygląd zewnętrzny wskazywał na bliską śmierć.

Bletl – Fragment Tory, w który obozowy strażnik zawinął swoje jedzenie.

Współpraca przy realizacji filmu

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Ocalały więzień AL RIESE Wolfsberg – David Halivni pochodzi z serwisu Eloblog.

Dom Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese

W pierwszej części filmu zaprezentowany został dokument sporządzony w zagadkowym domu Mohaupta w Walimiu. Dokument ten dopiero teraz po ponad 70 latach od zakończenia wojny ujrzał światło dzienne. Sensacyjną informacją okazało się to, iż to właśnie w niepozornym domu Mohaupta znajdowało się biuro konstrukcyjne wyższego kierownictwa budowy Riese! Pismo pochodzi z 14 lipca 1944 roku. Opatrzone zostało pieczęciami berlińskiej Centrali Organizacji Todt. Na końcu pisma dowiadujemy się o tym, iż zostało ono sporządzone przez dr Fritza Leonhardta – wybitnego architekta, który zasłynął po wojnie m.in. z budowy licznych mostów.

Pismo z domu Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese – Pierwsza strona

Pismo z domu Mohaupta – Druga strona

Tłumaczenie pisma dostępne jest tutaj.

Poniżej przedstawiam drogę, jaką przebyło omawiane pismo.

• 14 lipca 1944 roku – Dokument sporządzono w domu Mohaupta w Walimiu. Pismo przeznaczone było dla wszystkich „OT-Einsatzgruppe” (wielozadaniowych grup OT) praktycznie w całej Europie. Wielozadaniowe grupy OT były obszarami roboczymi Organizacji Todt. Pod grupę VII z siedzibą w Pradze podlegał obszar Dolnego i Górnego Śląska, Protektoratu Czech i Moraw oraz Okręgu Sudeckiego. Prawdopodobnie nie było możliwości przesłania dokumentów bezpośrednio do poszczególnych „OT-Einsatzgruppe”, więc najpierw zostały one wysłane do „Zentralbüro Saur”.
• 26 lipca 1944 roku – Pismo zostało odebrane w „Zentralbüro Saur”. Prawdopodobnie chodzi o Karla Otto Saura, szefa Urzędu Technicznego w ministerstwie Alberta Speera, który pełnił również funkcję zastępcy Speera w Jägerstab. Jägerstab był tajnym programem zajmującym się koordynowaniem prac związanych z produkcją nowoczesnych myśliwców, a także przenoszeniem ich produkcji pod ziemię. Po odebraniu w „Zentralbüro Saur” pismo zostało przesłane dalej.
• 02 sierpnia 1944 roku – Pismo przyszło poleconym do głównego biura „OT-Einsatzgruppe Deutschland VII (Praga)”. W oddziale 7 odebrał je adiutant Beckera i przesłał je dalej do „Praga 1”. Becker wykreślił siedem załączników do pisma jako odtajnionych – nicht geheim.
• 07 sierpnia 1944 roku – Pismo zostało odebrane w „Praga 1”. Prawdopodobnie chodzi o jakieś kierownictwo budowy podległe pod „OT-Einsatzgruppe VII”. Tam rysunki i załączniki trafiają do trzech osób, których nazwiska zostały zapisane ołówkiem na dokumencie.

Przekroje Akta Dorscha

Samych załączników dołączonych do pisma nie posiadamy. Co ciekawe, informacje zawarte w dokumencie z domu Mohaupta pasują do rysunków technicznych zawartych w innych dokumentach – w tzw. Aktach Dorscha. Akta Dorscha to duże sprawozdanie opracowane po wojnie przez byłego szefa Centrali Organizacji Todt Xaverego Dorscha. Po wojnie dostał się on do niewoli amerykańskiej, gdzie zgodził się pójść na współprace z Amerykanami. Dorsch przygotował sprawozdanie składające się z ponad 3 tys. stron różnego rodzaju szkiców, rysunków technicznych, norm budowlanych i obliczeń, głównie w kontekście przenoszenia pod ziemię produkcji zbrojeniowej. Znalazły się tam również przekroje opatrzone tytułem „Bauvorhaben Riese”. Oto przekroje, które udało się nam dopasować do przekrojów opisanych w dokumencie z domu Mohaupta.

Przekrój typ A – Korytarz dochodzący do głównych podziemi – Źródło: Akta Dorscha

Przekrój typ B – Jednokondygnacyjna hala o szer. 4,2 m – Źródło: Akta Dorscha

Przekrój typ C – Dwukondygnacyjna hala o szer. 6,0 m – Źródło: Akta Dorscha

Zobacz także: Dom Mohaupta – Utajnione biuro konstrukcyjne Riese cz. 1

Odkrywca Luty 2018

Zachęcam również do nabycia lutowego wydania miesięcznika „Odkrywca”, w którym znajduje się najnowszy artykuł Romualda Owczarka, poświęcony m.in. dokumentom z domu doktora Mohaupta.

Lutowy (2018) numer miesięcznika „Odkrywca”

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka, Jerzego Cery, Ulliego Schäfftera, Marcina Paska i Seweryna Wieczorka. Badania terenowe wykonał Jerzy Cera i dr Wiesław Nawrocki z Zakładu Badań Nieniszczących KPG. Zdjęcia z powietrza wykonał Michał Jabłoński. Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Artykuł Dom Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

„Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski – Recenzja

„Sekrety Wałbrzycha” to zbiór krótkich opowiadań związanych z historią Wałbrzycha i okolicy. W zasadzie nie ma wśród nich żadnego wspólnego mianownika, oprócz aspektu terytorialnego w postaci regionu wałbrzyskiego. Historie opowiadane w „Sekretach Wałbrzycha” wykraczają także poza sam Wałbrzych, w książce znajdziemy również kilka opowiadań związanych np. z Walimiem. Autor książki opisuje różne historie związane z Wałbrzychem, nie tylko wojenne losy tego miasta, ale i również czasy PRLu czy nawet wydarzenia współczesne. Tak więc w książce znajdziemy m.in. historię Lisiej Sztolni, powojenne losy wałbrzyskich tramwajów, wizytę Edwarda Gierka w 1974 roku, sławne poszukiwania „złotego pociągu” czy odwiedziny UFO z 2007 roku… Oczywiście nie zabrakło tu również wątków związanych z górniczą historią Wałbrzycha. Książka Artura Szałkowskiego to zbiór luźnych historii, historyjek i ciekawostek, z podkreśleniem na słowo „ciekawostek”. I jako taką należy ją traktować. Nie jest to książka historyczna, nie zagłębia się ona w historię Wałbrzycha, nie przedstawia żadnych szczegółowych wyników badań. Ot parę tu i ówdzie pozbieranych w całość ciekawych wydarzeń z życia tego miasta i jego mieszkańców. Niestety, moim największym problemem w odbiorze książki był brak źródeł zawartych tam informacji. Powyrywane z kontekstu cytaty, brak źródeł przytaczanych danych, to w niektórych przypadkach stawia pod dużym znakiem zapytania zaprezentowane tam informacje. Gdyby nie to, moja ocena mogłaby być lepsza.

Tytuł: Sekrety Wałbrzycha
Autor: Artur Szałkowski
Rok polskiego wydania: 2017
Moja ocena: ★★★☆☆

„Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski

Artykuł „Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski pochodzi z serwisu Eloblog.

Dom Mohaupta – Biuro konstrukcyjne OBL Riese

Cała nasza opowieść zaczyna się w listopadzie 2017 roku, kiedy to Romuald Owczarek – znany badacz historii Riese – poprosił nas o znalezienie w Walimiu zagadkowego domu doktora Mohaupta. Domu niezwykle ważnego w historii budowy kompleksu Riese, gdyż to w nim miała znajdować się jedna z agend berlińskiej Centrali Organizacji Todt. Oczywiście dom Mohaupta już nie istniał, więc pozostało nam jedynie szukanie śladów jego dawnej obecności. Na podstawie wspomnień autochtonów wytypowaliśmy kilka miejsc przypuszczalnej lokalizacji domu Mohaupta. Jedno z wytypowanych miejsc znajdowało się niedaleko dawnej leśniczówki, w tzw. Rzecce Górnej, dziś będącej już częścią Walimia. Dotychczas jednak miejsce to było uznawane za pozostałości filii obozu zbiorczego nr 1 w Walimiu, ale nowe dokumenty wskazywały zupełnie inną, sensacyjną funkcję domu doktora Mohaupta…

Nagłówek pisma z domu Mohaupta, w lewym górnym rogu pieczęć Centrali OT, pismo sporządzono 14 lipca 1944 roku

Ruiny fundamentów po baraku znajdujące się koło dawnej leśniczówki – Foto: Michał Jabłoński

Zdjęcie lotnicze z lutego 1945 roku, widać barak, łącznik i dom – Czy to tutaj znajdował się dom Mohaupta?

Omawiany dokument okazał się zaskakujący z dwóch powodów. Po pierwsze, okazało się, iż to właśnie w domu Mohaupta w Walimiu znajdowało się „Konstruktionsbüro der OBL Riese” – biuro konstrukcyjne wyższego kierownictwa budowy Riese. Dotychczas lokalizację biura konstrukcyjnego wiązano bardziej z Pałacem Jedlinka. Nie było to jednak w żaden sposób udokumentowane. Dziś wiemy, że zarząd budowy i zespół projektantów znajdowały się w dwóch różnych miejscach.

Fragment pisma z informacją o adresie biura konstrukcyjnego OBL Riese

Po drugie, dokument został sporządzony przez dr. Frizta Leonhardta, wybitnego architekta, który po wojnie zasłynął budową m.in. licznych mostów czy sławnej wieży telewizyjnej w Stuttgarcie. Wiedzieliśmy, że w czasie wojny był w Walimiu. Mówił o tym w swoich wspomnieniach. Tylko domyślaliśmy się jaką rolę mógł pełnić w realizacji projektu Riese. Dziś, w świetle zaprezentowanych dokumentów, jego udział pozostaje bezsprzeczny. To właśnie dr Leonhardt jest autorem dokumentu, który został sporządzony w domu Mohaupta. To on brał udział w pracach związanych z opracowaniem projektów podziemnych hal i pomieszczeń. Zapewne również to i on był pomysłodawcą wykorzystania w tym celu betonu sprężonego. I co najważniejsze, to dr Leonhardt – według alianckich dokumentów – był szefem oddziału badań, rozwoju i normalizacji w budownictwie. Tego oddziału, który w lipcu 1944 roku znajdował się w niepozornym domu Mohaupta w Walimiu.

Dr Fritz Leonhardt

Końcówka pisma – gez. Leonhardt (gezeichnet Leonhardt) – podpisany Leonhardt

Zobacz także: Dom Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese cz. 2

Odkrywca Luty 2018

Zachęcam również do nabycia lutowego wydania miesięcznika „Odkrywca”, w którym znajduje się najnowszy artykuł Romualda Owczarka, poświęcony m.in. dokumentom z domu doktora Mohaupta.

Lutowy (2018) numer miesięcznika „Odkrywca”

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka, Jerzego Cery, Ulliego Schäfftera, Marcina Paska i Seweryna Wieczorka. Badania terenowe wykonał Jerzy Cera i dr Wiesław Nawrocki z Zakładu Badań Nieniszczących KPG. Zdjęcia z powietrza wykonał Michał Jabłoński. Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Artykuł Dom Mohaupta – Utajnione biuro konstrukcyjne Riese cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

1 listopada to czas zadumy i refleksji. Czas, kiedy to wspominamy tych, których już z nami nie ma. Postanowiłem na Wszystkich Świętych przygotować zestawienie 10 miejsc pamięci na Dolnym Śląsku, wraz z krótkimi opisami ich historii. Często tragicznej historii. Nie ma wśród nich określonego wspólnego mianownika. Niektóre z opisywanych miejsc są znane, inne zaś kompletnie zapomniane i opuszczone. Niektóre związane są z ponurym okresem II wojny światowej, inne zaś z tragicznymi wypadkami. Łączy je jedno, są częścią historii naszego regionu i upamiętniają tych, którzy odeszli z już tego świata.

1. Pomnik dzieci Hochbergów

W wąwozie u podnóża Zamku Książ znajduje się zniszczony i niemalże już zapomniany symboliczny grób dzieci Hochbergów, właścicieli zamku i jednej z najbogatszych rodzin w regionie. Dawniej w tym miejscu znajdował się staw z wyspą, na której spoczęli dwaj synowie Hansa Heinricha VI von Hochberga, barona na Książu i jego małżonki. Pierwszy z nich Hans Heinrich VIII – pierworodny – żył tylko jeden dzień (ur. 31.12.1795 – zm. 01.01.1796). Drugi Hans Heinrich IX przeżył zaledwie dwa dni (ur. 31.10.1802 – zm. 02.11.1802). Obaj synowie zmarli najprawdopodobniej na apopleksję. Dziś w tym miejscu nie ma już stawu, a po pomniku pozostały tylko porozbijane szczątki.

Zniszczony pomnik dzieci Hochbergów – Foto: Adrian Sitko Źródło: dolny-slask.org.pl

2. Martwy Młodzieniec

W sowiogórskich lasach, pomiędzy wsiami Michałkowa a Lutomią Górną, stoi zapomniany krzyż Martwego Młodzieńca. To pamiątka po dokonanej w tym miejscu straszliwej zbrodni. Tym młodzieńcem był dwunastoletni pastuszek Gottfried Scholz, brutalnie zabity 19 września 1824 roku. Jego oprawcą okazał się niejaki Johann Gottfried W. pochodzący z Rusinowej koło Wałbrzycha. Gottfried był ofiarą całkowicie przypadkową, na której morderca wyładował swoją agresję i frustrację. Po dokonanej zbrodni mężczyzna porzucił ciało chłopca i dobrowolnie oddał się w ręce lokalnych władz. Dziś pamięć o Gottfriedzie upamiętnia symboliczny drewniany krzyż. Gdzieniegdzie na starych niemieckich mapach miejsce zaznaczone jest jako „Der tote Junge” – Martwy Młodzieniec. Więcej na temat tej straszliwej zbrodni możemy przeczytać w tym artykule.

Krzyż Martwego Młodzieńca (Der tote Junge) koło Lutomi Górnej

3. Grobowiec Karla Roberta von Lachmanna

We wsi Jałowiec koło Lubania znajduje się zdewastowany grobowiec Karla Roberta von Lachmanna. W środku grobowca umieszczony jest sarkofag, a na nim dwie piękne rzeźby: leżącego zabitego młodzieńca w mundurze i klęczącego nad nim anioła. Tym młodym meżczyzną ubranym w pruski mundur jest Karl Robert von Lachmann, syn włascicieli pobliskiego pałacu. Zginął on 16 sierpnia 1870 roku w bitwie pod Mars la Tour we Francji, w czasie wojny francusko-pruskiej. Miał 23 lata. Rzeźby są obecnie w bardzo kiepskim stanie. Młodzieńcowi ktoś odrąbał głowę, a pochylony nad nim anioł stracił ręce i skrzydła… Pomimo dewastacji i upływu czasu rzeźby wciąż robią wrażenie.

Grobowiec Karla Roberta von Lachmanna – Foto: Fotografia Dokumentalna Wioletta Kozłowska

4. Cmentarz Ofiar Faszyzmu w Kolcach

Według badań Muzeum Gross-Rosen budowa kompleksu Riese w Górach Sowich pochłonęła około 5 tys. ofiar. Taką liczbę udało się potwierdzić i ustalić, jednakże są to zdecydowanie dane niepełne, gdyż bazujące tylko na szczątkowej zachowanej dokumentacji. U podnóża Osówki w Kolcach znajduje się cmentarz ofiar filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen i jeńców wojennych, którzy w większości pracowali przy budowie podziemnych kompleksów w Górach Sowich. W tym miejscu w zbiorowych mogiłach pochowanych jest około 2 tys. osób…

Cmentarz Ofiar Faszyzmu w Kolcach – 10 miejsc pamięci na Dolnym Śląsku

5. Glorieta Iwana Połbina

Szacuje się, że w czasie walk o Wrocław (Festung Breslau) w czasie II wojny światowej, rosyjskie straty wyniosły około 65 tys. żołnierzy, w tym 8 tys. zabitych. Wśród wielu poległych sowieckich żołnierzy, często bezimiennych, znalazł się również bohater Związku Radzieckiego – gen. mjr Iwan Połbin. Był on jednym z najlepszych sowieckich lotników w czasie wojny. Zginął podczas lotu bojowego nad Wrocławiem 11 lutego 1945 roku. Dziś pamięć o nim upamiętnia glorieta umieszczona na Cmentarzu Oficerów Radzieckich we Wrocławiu przy al. Karkonoskiej.

Glorieta Iwana Połbina – Cmentarz Oficerów Radzieckich we Wrocławiu

6. Płyta Paula Hirta

Oficjalne zakończenie II wojny światowej nie dla wszystkich oznaczało faktyczne zakończenie wojny. Do małej osady o nazwie Gross-Iser położonej w Górach Izerskich, wojska sowieckie wkroczyły dopiero 11 maja 1945 roku. Gross-Iser była niewielką osadą składającą się z kilkudziesięciu domów. Jej specyficzne położenie na Hali Izerskiej sprawiało, że była niemalże odcięta od okolicznych miejscowości. Sowieci po wkroczeniu do osady zastali w niej Paula Hirta, właściciela dawnego schroniska Gross Iser Baude. Paul został tego samego dnia zastrzelony przez sowietów, dokładnie trzy dni po podpisaniu kapitulacji przez III Rzeszę. Dziś pamięć o Paulu upamiętnia płyta położona w pobliżu schroniska Chatka Górzystów.

Nagrobek Paula Hirta – Foto: Grzegorz Płuciennik Stare foto: dolny-slask.org.pl

7. Cmentarz Ofiar Gór w Karkonoszach

W Karkonoszach na czerwonym szlaku prowadzącym od Karpacza na Śnieżkę, znajduje się symboliczne miejsce pamięci – Cmentarz Ofiar Gór. Cmentarz został założony z inicjatywy Koła Przewodników Sudeckich (Oddział Sudety Zachodnie). W 1985 roku na zboczu zamontowano tu metalowy krzyż z napisem „ofiarom gór”. Na cmentarzu znajdują się również liczne tablice pamiątkowe poświęcone ludziom, którzy zginęli w górach (nie tylko w Karkonoszach), a także osobom w sposób szczególny zasłużonym dla turystyki i ochrony przyrody w Karkonoszach. Sentencja na pamiątkowej tablicy brzmi: „martwym ku pamięci – żywym ku przestrodze”.

Cmentarz Ofiar Gór w Karkonoszach – 10 miejsc pamięci na Dolnym Śląsku

8. Krzyż na Śnieżniku

Na szczycie Śnieżnika znajduje się nieduży drewniany krzyż z metalową tabliczką, na której widnieje napis w języku czeskim: „Památce Petra Sedláka” (Pamięci Petra Sedláka). Niewiele jest informacji na temat tego kim był Petr Sedlák i w jakich okolicznościach zginął. W Internecie można znaleźć krótką wzmiankę o tym, że był on ratownikiem czeskiego pogotowia górskiego, czyli Horskiej Służby. Według zdawkowych informacji miał zginąć na Masywie Śnieżnika niosąc pomoc turystom. Taką też informację podaje polska Wikipedia. Nic więcej o nim nie wiadomo…

Krzyż na Śnieżniku – Památce Petra Sedláka

9. Znicz w Sztolniach Walimskich

Turyści zwiedzający podziemia Sztolni Walimskich mogą na trasie turystycznej zauważyć wiecznie zapalony znicz. Zazwyczaj ofiary kompleksu Riese kojarzymy w więźniami obozu koncentracyjnego Gross-Rosen i jeńcami wojennymi, którzy pracowali przy drążeniu podziemi. Jednak podziemia Gór Sowich pokazują swoją mroczną i morderczą stronę również wiele lat po zakończeniu wojny. W tym miejscu 17 sierpnia 1977 roku tragicznie zginął młody student geografii Witold Mrozik. Dawniej, kiedy jeszcze podziemia nie były udostępnione dla turystów, były eksplorowane „na własną rękę” przez różnego rodzaju poszukiwaczy. Witold zginął przygnieciony fragmentem skały oderwanej od skalnego stropu. Był studentem geografii Uniwersytetu Warszawskiego. Miał 19 lat.

Znicz w Sztolniach Walimskich upamiętnia tragiczną śmierć Witolda Mrozika

10. Symboliczny grób na Osówce

Góry potrafią być zimą bardzo niebezpieczne, nawet te stosunkowo niewysokie. Na górze Osówka w Górach Sowich znajduje się symboliczny grób chłopaka, który zamarzł w tym miejscu 6 marca 1993 roku. Powiadają, że dwóch kolegów wybrało się wtedy w góry i zabłądziło w nocy podczas śnieżycy. Jeden z nich Tomasz Kozioł nie doczekał poranka… Wokół tej tragicznej historii narosło wiele mitów. Pożywką do snucia różnego rodzaju opowieści było miejsce śmierci chłopaka, znajdujące się tuż nad zagadkową budowlą „Siłownia”, wybudowaną w ramach projektu Riese. Przy symbolicznym grobie, jak głosi napis na tabliczce, rodzice i Tomasz proszą o modlitwę.

Symboliczny grób na Osówce

Symboliczny grób z Osówki zamyka listę miejsc pamięci, refleksji i zadumy na Dolnym Śląsku. Poniżej mapa ze wszystkimi opisanymi miejscami.

Mapa 10 miejsc pamięci na Dolnym Śląsku

Artykuł 10 miejsc pamięci na Dolnym Śląsku pochodzi z serwisu Eloblog.

Początek Riese – Najstarszy dokument – 1 grudnia 1943 roku

Najstarszy odnaleziony dokument związany z budową kompleksu Riese pochodzi z 1 grudnia 1943 roku. O ile założymy, że Śląska Wspólnota Przemysłowa (Industriegemeinschaft A.G.) była zakamuflowaną spółką realizującą budowę w Górach Sowich. Jak już wspomniano w filmie, pismo musi być co najmniej drugim dokumentem. Murarze skarżą się w nim, że dostali zbyt małe przydziały kartek żywnościowych. Przy okazji informują, że w zakładach Websky, Hartmann & Wiesen w Walimiu budują baraki dla 600 członków Organizacji Todt. Co ciekawe, samo pojawienie się w dokumencie informacji o OT jest już zaskakujące, gdyż zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami Organizacja Todt miała przejąć budowę dopiero na wiosnę 1944 roku.

Początek Riese, pismo firmy J. Stotko w sprawie przydziału kartek żywnościowych dla murarzy – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Kryptonim Riese – 4 lutego 1944 roku

Najstarszy dokument, w jakim pojawia się kryptonim Riese, pochodzi z 4 lutego 1944 roku. Jest to odręczne pismo sporządzone przez firmy: Heinrich Butzer i Philipp Holzmann, które w Górach Sowich zawiązały specjalną spółkę tzw. Arbeitsgemeinschaft. Pismo skierowane do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy dotyczy przydziału kartek żywnościowych. Przy okazji spółka informuje, że pracuje przy zadaniu budowlanym „Bauvorhaben Riese” w Wüstegiersdorf, czyli Głuszycy.

Pismo firm Heinrich Butzer i Philipp Holzmann, w którym pojawia się kryptonim „Riese” – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Jedyny odnaleziony plan Riese

Jak dotąd jedyny znaleziony plan Riese, został odnaleziony niejako przypadkiem w archiwalnych dokumentach Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy. Drążeniem sztolni w Walimiu zajmowała się m.in. firma Albert Hoff z Wałbrzycha. Ponieważ musiała codziennie dowozić do Walimia materiały wybuchowe z Wałbrzycha, wystąpiła do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy o pozwolenie na budowę w Walimiu magazynu. Magazyn miał być przeznaczony do przechowywania na miejscu 100 kg saletry amonowej i 1000 szt. spłonek. Ponieważ pierwszy wniosek z 12 lutego 1944 roku został sporządzony niedbale, Inspekcja zarządała jego uzupełnienia wraz z wskazaniem lokalizacji planowanego magazynu.

Pismo firmy Albert Hoff w sprawie budowy magazynu na materiały wybuchowe w Walimiu – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Według ówcześnie obowiązujących przepisów magazyn mógł się znajdować w odległości co najmniej 140 m od najbliższych zabudowań i 40 m od drogi publicznej. W związku z tym zaszła konieczność naniesienia na mapę okręgu z wymaganymi odległościami. Tak oto do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy została wysłana mapa ze wskazaniem lokalizacji budowy magazynu na materiały budowlane i – niejako przy okazji – naniesionym planem drążonych podziemi. Dziś znamy te podziemia, jako kompleks Rzeczka. Na dzień dzisiejszy jest to jedyny dokument, na którym naniesiono plany podziemi. Choć, co trzeba podkreślić, tylko w kształcie na początkowym etapie.

Mapa z lokalizacją magazynu, przy okazji zaznaczonym kompleksem Rzeczka – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Poniżej przedstawiam mapę z lokalizacją kompleksu Rzeczka, który został wyrysowany na wyżej zamieszczonym planie. Dodatkowo umieściłem jeszcze dwa obiekty wspomniane w dokumentach: zakłady Websky, Hartmann & Wiesen oraz gospodę Schirgenschänke.

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Zobacz także polecane:

• Książki o kompleksie Riese (w tym Pana R. Owczarka)
• Rozkaz Riese – Ujawnione niemieckie dokumenty FHQ
• Wywiad z ocalałym świadkiem budowy Riese

Artykuł Początek Riese – Odnalezione dokumenty i plany pochodzi z serwisu Eloblog.

Wspomnienia z budowy Riese – Hieronim Grębowicz

Hieronim Grębowicz kontynuuje swoją opowieść związaną z pobytem w Górach Sowich. Przez około 8 miesięcy wykonywał prace związane z budową kompleksu Riese, w tym większość czasu, jako pomocnik inżyniera Hofmana. Jedna rzecz zaskakuje we wspomnieniach Pana Grębowicza. W kilku jego relacjach pojawia się informacja o Żydach, bądź też więźniach narodowości żydowskiej, których spotkał w Górach Sowich. Jak tłumaczy, kontaktów z nimi nie utrzymywano, ale dochodziło czasem do przypadkowych spotkań. Pan Grębowicz wspominał o nich kilka razy, więc nie może być raczej mowy o pomyłce. To zaskakujące, gdyż Hieronim Grębowicz uciekając w kwietniu lub maju 1944 roku raczej nie miał możliwości spotkania Żydów. Zgodnie z aktualnym stanem badań Muzeum Gross-Rosen, pierwsi więźniowie narodowości żydowskiej, którzy trafili do AL Riese, zostali wciągnięci na stan KL Gross-Rosen dopiero 24 kwietnia 1944 roku. Sama decyzja o wykorzystaniu więźniów z Gross-Rosen zapadła dopiero 9 kwietnia 1944 roku. Czy to możliwe, że Hieronim Grębowicz zdążył już ich widzieć? A może więźniowie pojawili się już wcześniej? Niestety na razie są to kolejne pytania pozostające bez odpowiedzi. Tak to już jest z badaniem tajemnic Riese, im więcej się wie i zapoznaje z tematem, tym więcej pytań pozostaje bez odpowiedzi…

Zbiorcze obozy pracy tzw. Gemeinschaftslager wykorzystywane przy budowie Riese

Ucieczka z obozu w Walimiu

Hieronim Grębowicz uciekał z obozu Walimiu (Gemeinschaftslager 1) na wiosnę 1944 roku. Był to miesiąc kwiecień lub maj. Zaskakujące jest to, jak stosunkowo duża swoboda panowała wówczas w obozie, przynajmniej w porównaniu do późniejszych filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Pan Grębowicz dosłownie wykorzystał wcześniej zdobyte zaufanie wsród pilnujących ich Niemców, opuścił teren hali, wsiadł do pociągu i odjechał. Jak się okazuje, nie była to sytuacja odosobniona. Tylko z obozu nr 1 w Walimiu w sumie uciekło 36 przymusowych pracowników. Takie liczby podają publikacje Muzeum Gross-Rosen. Opóźnienia w budowie, epidemia tyfusu, liczne ucieczki, to wszystko zapewne było przyczyną przekazania później prac pod zarząd Organizacji Todt. Hieronim Grębowicz uciekł do majątku pod Bierutowem, gdzie pracował wcześniej u bauera. Następnie wraz ze zbliżaniem się frontu do granic III Rzeszy, ewakuował się z ludnością niemiecką na południe przez Czechy i dalej do Bawarii. Tam został wyzwolony przez oddziały amerykańskiej armii.

Hieronim Grębowicz po wyzwoleniu przez armię amerykańską, na zdjęciu zaznaczony jest krzyżykiem w prawym górnym rogu

Dokument H. Grębowicza po wyzwoleniu w Bawarii

Współpraca

Wywiad ze świadkiem budowy Riese Panem Hieronimem Grębowiczem będzie można zobaczyć także na terenie Sztolni Walimskich. Będą prezentowane turystom w formie filmu. Serdecznie zachęcam do odwiedzenia tego kompleksu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Sztolnie Walimskie (kompleks Rzeczka) udostępnione do zwiedzania – Foto: Grzegorz Bijak ahojMEDIA

Zobacz także: Wywiad z Hieronimem Grębowiczem część 1

Artykuł Wywiad z ocalałym świadkiem budowy Riese cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.