Powodem przygotowania wyżej zamieszczonego wywiadu było pojawienie się na rynku wydawniczym najnowszej książki Romualda Owczarka pt. Tajemnicze archiwa „Riese”. Książka została wydana nakładem Wydawnictwa Technol. To najnowsza książka Owczarka związana z budową kompleksu Riese, napisana i wydana 9 lat po wcześniejszej publikacji pt. Zagłada „Riese”. Najnowsza pozycja jest efektem kilku lat intensywnej pracy autora nad poszukiwaniem nowych dokumentów w polskich i zagranicznych archiwach. Pozyskane dokumenty pozwoliły rzucić więcej światła na kulisy realizacji tajnego projektu Riese, a także uporządkować chronologicznie ciąg wydarzeń. Jak sam autor przyznaje, książka w 70% oparta jest na nigdy wcześniej nie publikowanych dokumentach.

Artykuł Archiwa kompleksu Riese – Czy wiemy coś więcej? pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej zamieszczam dla przypomnienia pierwszą część filmu.

W poprzednim filmie zaprezentowane zostały zmiany jakie zaszły przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Wydarzenia te zostały odtworzone na podstawie protokołów przesłuchań, zeznań świadków i relacji osób biorących udział w naradach budowlanych z udziałem samego Hitlera i najważniejszych urzędników Ministerstwa Uzbrojenia i Produkcji Wojennej, Organizacji Todt oraz Luftwaffe. Z zaprezentowanych i przetłumaczonych dokumentów wyłania się obraz budowy, która ulegała kilkukrotnie poważnym zmianą. Budowa systemu rozproszonych kwater dla sztabów, łącznie z kwaterą główną dla wodza III Rzeszy, ostatecznie nigdy nie została zrealizowana na Śląsku. Jednocześnie w tle cały czas przewijała się kwestia produkcji zbrojeniowej, tak niezbędnej dla odwrócenia losów przegranej wojny. Był to jeden z głównych tematów poruszanych w czasie gorączkowych wojennych narad.

Szczegółowe informacje nt. zaprezentowanych dokumentów znajdują się tutaj.

Zakłady Krupp AG w Głuszycy

W pierwszej połowie filmu przeprowadziłem niezwykle ciekawą rozmowę z Grzegorzem Borensztajnem z Fundacji Szlakiem Riese, na temat zakładów zbrojeniowe Krupp AG w Głuszycy. Zakłady te zostały ulokowane w dawnych zakładach bawełnianych Meyer Kauffmann Textilwerke. W czasie wojny produkowano w nich części do samolotów wojskowych. Grzegorz ciekawie opowiada o ich losach i odnalezionych dokumentach.

W Głuszycy zakłady Krupp AG istniały w dwóch miejscach:

• Zakład I (Werk I) – lokalizacja
• Zakład II (Werk II) – lokalizacja

Relacje i zeznania świadków

W drugiej połowie filmu zaprezentowałem relacje i wspomnienia światków:

• Wspomnienia Anny Gwiazdy w listach do Józefa Piszczka, opracowane na podstawie publikacji „Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci”, autor Zbigniew Dawidowicz.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Davida Halivniego, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Freda Schwartza, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208.
• Fragment publikacji „Das nationalsozialistische Lagersystem” autor Martin Weinmann.
• Fragment zeznań Oswalda Pohla (NMT 4 s. 1504 i 1505) – LINK
• Fragment listów Leo Müllera do Piotra Kruszyńskiego, opisane w publikacji „Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, autor Dariusz Garba.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej dla przypomnienia zamieszczam wspomniany na początku filmu materiał na temat hipotezy związanej z raportem Siegfrieda Schmelchera.

Zeznania, dokumenty i wspomnienia zaprezentowane na filmie

Poniżej zamieszczam linki i bibliografie do dokumentów i wspomnień zaprezentowanych na filmie. To na ich podstawie próbowałem odtworzyć przebieg wydarzeń, które zaszły na placach budowy w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Zaprezentowane w filmie dokumenty i oświadczenia z tzw. procesów norymberskich pochodzą ze zbiorów Harvard Law School Library.

Konferencja z 6 na 7 kwietnia 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Carl Otto Saur – LINK

Konferencja z 20 czerwca 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Albert Speer – LINK

Notatka służbowa z 24 sierpnia 1944 roku

Notatka służbowa ze spotkania pomiędzy generałem Alfredem Jodlem i pułkownikiem Gustavem Streve. W trakcie spotkania omawiano kwestie budowy nowych kwater głównych Adolfa Hitlera. Dokument pochodzi ze zbiorów Bundesarchiv (Barsch. RW 47/2), szerzej był już omawiany na blogu – LINK

Wizyta Müllera i Schmelchera w Jedlinie-Zdroju 28 września 1944 roku

Wizyta Leo Müllera i Siegfrieda Schmelchera w Jedlinie-Zdroju u dyrektora Maiera (poprawna forma zapisu nazwiska Meyer) z Wyższego Kierownictwa Budowy „Riese” (niem. OBL „Riese”). Müller i Schmelcher przywieźli ze sobą okrojony program dla Riese. O wizycie w Jedlinie pisał Leo Müllera w liście do Piotra Kruszyńskiego z dnia 7 maja 2002 roku. List został opublikowany za zgodą Piotra Kruszyńskiego przez Dariusza Garbę.

28 września 1944 roku Schmelcher i Müller, odwiedziny u Maiera w Jedlinie. Schmelcher przywiózł ze sobą od von Belowa ostateczny, okrojony program dla Riese, żeby pomóc Maierowi.

„Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, D. Garba, s. 292.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Wizyta pułkownika von Belowa w Jedlinie-Zdroju

O wizycie w Jedlinie-Zdroju wspominał również pułkownik Nicolaus von Below, adiutant Hitlera ds. Luftwaffe, w swoich wspomnieniach wydanych po wojnie.

Parę razy nas w Salzbrunn odwiedzał [Karl Hanke], a my wykorzystywaliśmy te spotkania z nim także po to, żeby zwiedzić okolicę. To było dla mnie szczególnie interesujące ze względu na budowanie na Śląsku kwatery głównej Führera. Oprócz fundamentów nic tam jeszcze nie można było zobaczyć. Również w zamku Fürstenstein nie było widać żadnego znaczniejszego postępu robót. Ja zawsze uważałem tę budowę za całkiem już niepotrzebną. Te bezpośrednie oględziny przyznały mi rację, i w końcu dopiąłem tego, że przerwano te roboty.

„Byłem adiutantem Hitlera 1937–1945”, N. v. Below s. 273.

Zeznania Xaverego Dorscha

Zeznania Xaverego Dorscha złożone przed międzynarodowym trybunałem w Norymberdze.

Zeznania złożone w czasie procesu Erharda Milcha (NMT 2 s. 318, 1363–1364, 1366) – LINK

Oświadczenie z dnia 28 grudnia 1946 roku (NOKW-447) – LINK

Zeznania Fritza Schmeltera

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-372) – LINK

Zeznania Karla Otto Saura

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-320) – LINK

Druga część filmu:

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Początek Riese – Najstarszy dokument – 1 grudnia 1943 roku

Najstarszy odnaleziony dokument związany z budową kompleksu Riese pochodzi z 1 grudnia 1943 roku. O ile założymy, że Śląska Wspólnota Przemysłowa (Industriegemeinschaft A.G.) była zakamuflowaną spółką realizującą budowę w Górach Sowich. Jak już wspomniano w filmie, pismo musi być co najmniej drugim dokumentem. Murarze skarżą się w nim, że dostali zbyt małe przydziały kartek żywnościowych. Przy okazji informują, że w zakładach Websky, Hartmann & Wiesen w Walimiu budują baraki dla 600 członków Organizacji Todt. Co ciekawe, samo pojawienie się w dokumencie informacji o OT jest już zaskakujące, gdyż zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami Organizacja Todt miała przejąć budowę dopiero na wiosnę 1944 roku.

Początek Riese, pismo firmy J. Stotko w sprawie przydziału kartek żywnościowych dla murarzy – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Kryptonim Riese – 4 lutego 1944 roku

Najstarszy dokument, w jakim pojawia się kryptonim Riese, pochodzi z 4 lutego 1944 roku. Jest to odręczne pismo sporządzone przez firmy: Heinrich Butzer i Philipp Holzmann, które w Górach Sowich zawiązały specjalną spółkę tzw. Arbeitsgemeinschaft. Pismo skierowane do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy dotyczy przydziału kartek żywnościowych. Przy okazji spółka informuje, że pracuje przy zadaniu budowlanym „Bauvorhaben Riese” w Wüstegiersdorf, czyli Głuszycy.

Pismo firm Heinrich Butzer i Philipp Holzmann, w którym pojawia się kryptonim „Riese” – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Jedyny odnaleziony plan Riese

Jak dotąd jedyny znaleziony plan Riese, został odnaleziony niejako przypadkiem w archiwalnych dokumentach Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy. Drążeniem sztolni w Walimiu zajmowała się m.in. firma Albert Hoff z Wałbrzycha. Ponieważ musiała codziennie dowozić do Walimia materiały wybuchowe z Wałbrzycha, wystąpiła do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy o pozwolenie na budowę w Walimiu magazynu. Magazyn miał być przeznaczony do przechowywania na miejscu 100 kg saletry amonowej i 1000 szt. spłonek. Ponieważ pierwszy wniosek z 12 lutego 1944 roku został sporządzony niedbale, Inspekcja zarządała jego uzupełnienia wraz z wskazaniem lokalizacji planowanego magazynu.

Pismo firmy Albert Hoff w sprawie budowy magazynu na materiały wybuchowe w Walimiu – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Według ówcześnie obowiązujących przepisów magazyn mógł się znajdować w odległości co najmniej 140 m od najbliższych zabudowań i 40 m od drogi publicznej. W związku z tym zaszła konieczność naniesienia na mapę okręgu z wymaganymi odległościami. Tak oto do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy została wysłana mapa ze wskazaniem lokalizacji budowy magazynu na materiały budowlane i – niejako przy okazji – naniesionym planem drążonych podziemi. Dziś znamy te podziemia, jako kompleks Rzeczka. Na dzień dzisiejszy jest to jedyny dokument, na którym naniesiono plany podziemi. Choć, co trzeba podkreślić, tylko w kształcie na początkowym etapie.

Mapa z lokalizacją magazynu, przy okazji zaznaczonym kompleksem Rzeczka – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Poniżej przedstawiam mapę z lokalizacją kompleksu Rzeczka, który został wyrysowany na wyżej zamieszczonym planie. Dodatkowo umieściłem jeszcze dwa obiekty wspomniane w dokumentach: zakłady Websky, Hartmann & Wiesen oraz gospodę Schirgenschänke.

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Zobacz także polecane:

• Książki o kompleksie Riese (w tym Pana R. Owczarka)
• Rozkaz Riese – Ujawnione niemieckie dokumenty FHQ
• Wywiad z ocalałym świadkiem budowy Riese

Artykuł Początek Riese – Odnalezione dokumenty i plany pochodzi z serwisu Eloblog.

Organizacja Todt i Xaver Dorsch

Xaver Dorsch był jednym z najważniejszych funkcjonariuszy Organizacji Todt. Z jej założycielem Fritzem Todtem pracował jeszcze przed wojną w firmie budowlanej Sager und Wörner. Organizacja Todt sprawiła się znakomicie w programie budowy autostrad III Rzeszy – Reichsautobahn. Wybudowała blisko 4 tys. km autostrad. Wielki sukces OT sprawił, że zyskała ona szacunek i uznanie Adolfa Hitlera. Nie dziwi więc fakt, że wraz z upływem czasu OT otrzymywała coraz więcej zadań, o coraz większym znaczeniu. Fritz Todt zginął niespodziewanie w katastrofie w 1942 roku. Po jego śmierci Organizacja Todt trafiła ostatecznie pod zarząd ministerstwa Alberta Speera. Natomiast Xaver Dorsch został mianowany szefem centrali OT w Berlinie.

Po lewej Xaver Dorsch, po prawej Albert Speer – Żródło: Bundesarchiv

Operacja Spinacz i Xaver Dorsch

Po wojnie Xaver Dorsch został aresztowany przez Amerykanów i od razu nawiązał z nimi współpracę. Przygotował dla nich m.in. opracowanie na temat przenoszenia produkcji zbrojeniowej pod ziemię. O projekcie Riese wypowiadał się skromnie. W czasie procesu Erharda Milcha, który to był odpowiedzilany za Jägerstab, Dorsch mówił tylko, że był realizowany „Program budowy Riese na Śląsku” – Aufbauprogramm Riese in Schlesien. Wspominał także, że tylko dwa razy wizytował miejsce budowy podczas wojny. Zaskakująco mało.

Według dokumentów opublikowanych przez Pana Romualda Owczarka w książce „Zagłada Riese”, Dorsch został objęty programem Paperclip – Operacja Spinacz. Wynika z niego, że 16 czerwca 1947 roku został sporządzony wniosek o objęcie programem czterech niemieckich naukowców, jako konsultantów amerykańskiego projektu Underground Plant Program. Oprócz Dorscha znalazł się tam również Oscar Gabel, który pełnił rolę szefa Urzędu Górniczego III Rzeszy. W tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych ruszyła budowa dwóch podziemnych baz. Jedną ulokowano w Górach Manzano w stanie Nowy Meksyk, a drugą w miejscowości Killeen w Texasie. O zbiegu okoliczności raczej nie można mówić… W końcu Operacja Spinacz i niemieccy naukowcy byli po coś potrzebni Amerykanom. Mniej więcej po zakończeniu budowy wspomnianych baz, w roku 1950 Dorsch wrócił do RFN i założył prywatną firmę, która zresztą działa do dnia dzisiejszego. Zmarł 8 listopada 1986 roku w Monachium.

Operacja Spinacz „Paperclip” i Xaver Dorsch

Poniżej mapa z zaznaczonymi amerykańskimi bazami, o których mówiłem w filmie.

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Zagłada Riese – Romuald Owczarek
2. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć

ZDJĘCIA

1. ahojMEDIA
   www.ahojmedia.pl
2. Zdjęcia Archiwalne Xaver Dorsch
   Das Bundesarchiv

Artykuł Organizacja Todt, Xaver Dorsch i Operacja Spinacz pochodzi z serwisu Eloblog.