SIII „Olga” Jonastal

Obiekt o kryptonimie SIII „Olga” położony jest w środkowych Niemczech, w centralnej części Turyngii, kilka kilometrów na południowy zachód od miejscowości Arnstadt. Podziemi kompleksu zostały wydrążone w zboczach doliny Jona – stąd druga popularna nazwa obiektu Jonastal. Prace w dolinie Jonastal rozpoczęły się w listopadzie 1944 roku. W ciągu kilku miesięcy wydrążono w zboczach 25 sztolni o rożnej długości, od 14 do 176 m. Części sztolni połączono ze sobą poprzecznymi chodnikami. Łączna długość wszystkich wydrążonych chodników wyniosła około 3000 m. Prace w dolinie Jonastal prowadzone były aż do 3 kwietnia 1945 rok, do momentu ewakuacji placu budowy. Zaprezentowany tutaj rozkład podziemi kompleksu SIII opierają się przede wszystkim na inwentaryzacji sporządzonej w październiku 1945 roku.

Projekt realizowany w Jonastal otrzymał kryptonim SIII. W terminologii nadawania kryptonimów dla niemieckich podziemnych obiektów z czasów wojny litera „S” oznaczała Sonderbauvorhaben – budowle specjalne. W literaturze obiekt znany jest również pod drugim kryptonimem – „Olga”. Za realizację zadania odpowiedzialnym był między innymi wysokiej rangi oficer SS dr Hans Kammler, znany z udziału w programie zbrojeniowym sztabu myśliwskiego Jägerstab i koordynacji prac na nowoczesną bronią.

Największa zagwozdka związana z obiektem SIII dotyczy jego przeznaczenia. Do dziś nie zachowały się żadne plany budowlane związane z podziemiami w dolinie Jonastal. Powszechnie obiekt wiąże się z budową kolejnej „ostatniej” Kwatery Głównej Hitlera. Tym razem jednak zadanie nie było realizowane przez Organizację Todt, ale przez SS. Ta hipoteza związana z przeznaczeniem obiektu poddawana jest jednak w wątpliwość. Pojawiają się również hipotezy związane z budową podziemnego zakładu zbrojeniowego lub stanowiskami startowymi dla rakiet. Pikanterii dodaje fakt, że podziemia SIII zostały wydrążone na terenie poligonu wojskowego Ohrdruf. W kontekście poligonu po wojnie pojawiła się również relacja związana z tajemniczym wybuchem, który miał mieć miejsce w marcu 1945 rok. Autorem tych relacji była Cläre Werne, córka restauratorów na zamku Wachsenburg. Po wojnie Cläre Werne opowiadała o tajemniczym potężnym rozbłysku, który obserwowała na poligonie z wieży zamku Wachsenburg.

Poniżej zamieszczam kilka zdjęć placu budowy wykonanych tuż po zakończeniu wojny.

Podziękowania dla stowarzyszenia Jonastalverein e.V., w szczególności dla Georga Ribienskiego, za pomoc w realizacji filmu, opiekę merytoryczną i udzielone materiały.

Strona stowarzyszenia Jonastalverein e.V. – gtgj.de

Artykuł SIII Jonastal – Tajne projekty III Rzeszy pochodzi z serwisu Eloblog.

Wczoraj miała miejsce premiera nowego spotu promującego Dolny Śląsk. Na oficjalnym profilu Urzędu Marszałkowskiego czytamy:

„Tajemniczy Dolny Śląsk” 👉 odbierz zaproszenie, odkryj i podaj dalej. Przed Wami premiera nowego spotu promującego województwo dolnośląskie. 🎬 Mamy nadzieję, że spotka się z Waszym pozytywnym przyjęciem. Będziemy wdzięczni za udostępnianie go dalej, niech piękno Dolnego Śląska niesie się na cały świat! 💛

Nowy spot województwa dolnośląskiego swoją formą nawiązuje do słynnego już spotu pt. „Dolny Śląsk. Nie do opowiedzenia. Do zobaczenia”, który został stworzony przeszło 12 lat temu. Był to pierwszy tego typu spot, który w ten sposób promował nasz region. Prezentował on różnorodność i bogactwo miejsc, które – jako wspólny mianownik – okrywała aura tajemniczości. To właśnie ta tajemniczość, wyrażająca się w haśle „Tajemniczy Dolny Śląsk”, stała się na wiele lat rozpoznawalnym symbolem Dolnego Śląska. Zamieszczam go poniżej, wciąż jest dostępny na YouTubie.

Artykuł Nowy spot promujący Dolny Śląsk pochodzi z serwisu Eloblog.

Sokołowsko – Historia wsi Görbersdorf

Wieś Sokołowsko, do końca II wojny światowej nazywana Görbersdorf, położona jest w całości powyżej 500 m n.p.m., w samym środku Parku Krajobrazowego Sudetów Wałbrzyskich. Wypełniające Kotlinę Sokołowską mgły smętnie snują się uliczkami miejscowości, a strome ściany Gór Suchych dają osłonę przed wiatrem i odgradzają ten zakątek świata od sąsiednich Czech i wścibskich spojrzeń.

Usytuowane w głębokiej niecce, wciśnięte między pionowe górskie ściany Sokołowsko, jest wręcz skazane na swój wyjątkowy mikroklimat, który w połowie XIX wieku dał początek uzdrowisku. Nie byle jakiemu zresztą, gdyż to właśnie tutaj powstało pierwsze na świecie sanatorium leczące gruźlicę.

Nim nasza opowieść dotrze do kluczowej dla Sokołowska połowy XIX wieku i historii o Śląskim Davos, dowiedzmy się jak głęboko sięgają jego korzenie.…

Granicy dwóch krain strzegło niegdyś zamczysko…

Wieś istnieje prawdopodobnie od XIII wieku. Z racji granicznego położenia, nie wiadomo czy powstała z woli piastowskiego księcia, czy opata czeskiego klasztoru benedyktynów w Broumovie. Ostatnimi reliktami tych zamierzchłych czasów są nikłe ruiny zamku Radosno, okupujące trudno dostępny skalny cypel, położony w połowie drogi pomiędzy Sokołowskiem a schroniskiem Andrzejówka.

Co ciekawe, przez przeszło cztery stulecia wieś należała do Hochbergów, co dało panom zamku Książ realny wpływ na kształtowanie historii Görbersdorf.

Sanatorium dra Hermanna Brehmera

Zwrot akcji w historii Sokołowska następuje 170 lat temu, gdy ok. 1854 roku w tę śródgórską kotlinę dociera młody lekarz, dr Hermann Brehmer (1826–1889), by rozpocząć testowanie innowacyjnej metody leczenia nieuleczalnego – gruźlicy. W ślad za jego sukcesem, typowa górska wieś zaczyna z wolna przekształcać się w uzdrowisko, stopniowo obrastając modną wówczas uzdrowiskową zabudową, czego efekt widzimy dziś – niby to wioska, a wygląda jak niewielkie, urocze miasteczko.

Tak powstaje pierwsze na świecie specjalistyczne sanatorium przeciwgruźlicze, nazywane Śląskim Davos, choć prawdą jest, że to szwajcarskie uzdrowisko w Davos (będące tłem powieści „Czarodziejska Góra” Thomasa Manna) powstało na wzór sudeckiego. Kluczem do powodzenia uzdrowiska w Görbersdorf okazało się… chłodne i wilgotne górskie powietrze, nieodzowne w leczeniu tuberkulozy, jak niegdyś zwano gruźlicę.

Jednak by leczyć, potrzebne jest co? Oczywiście, że… szpital!

Potężny ceglany gmach o strzelistych wieżach, rozmachem i mnogością detali przywodzący twierdzę krzyżacką albo zamczysko czarnoksiężnika rodem z bajki o walce dobra ze złem, wita przyjezdnych i pozostawia niezatarte pierwsze wrażenie. Szczególnie oglądany nocą!

Grunwald. Tę triumfalną nazwę otrzymał po zakończeniu II wojny światowej, gdy na miejsce ludności niemieckiej przybyli polscy osadnicy. Do 1945 Dr. Brehmers Heilanstalt.

Strawiony pożarem w 2005 roku Grunwald dziś straszy ziejącymi pustką otworami okiennymi, gdy jednak przyjrzycie mu się bliżej… ewidentnie ktoś podjął się remontu zrujnowanego gmaszyska! Na tyle skutecznie, że mury szpitala już teraz goszczą festiwale muzyczne, fotograficzne, literackie, filmowe, a to dopiero początek! Będąca od 2007 roku właścicielem sanatorium Fundacja In Situ na tym nie poprzestaje.

Co warto zobaczyć w Sokołowsku?

Minąwszy Grunwald lądujemy w centrum miejscowości, która jest i zawsze była wioską. Co jednak rzuca się w oczy, to aż trzy kawiarnie, które mierzą się wzrokiem ponad linią głównej ulicy. Co ciekawe, żadna nie narzeka na brak klientów! Na szczególną uwagę zasługuje Kawiarenka Smaków ze swoim autorskim torcikiem bezowym, którego sława sięga najdalszych zakątków Dolnego Śląska. W środku sezonu bez rezerwacji nie podchodźcie! ; )

Festiwale, spacery pośród kwitnącej natury i uzupełnianie deficytów energii po górskich wędrówkach w Kawiarence. No jasne, ale czy to wszystko? A czy jest w Sokołowsku miejsce dla zaspokojenia potrzeb duchowych? Tak, co najmniej dwa!

Stojący na wzgórzu kościół katolicki powstał w połowie wieku XIX i początkowo służył ewangelikom. Prosty, skromny, na pozór niewyróżniający się niczym, zawiera jednak pewną niecodzienną ciekawostkę, tyle że… całkowicie zasłoniętą przez wzrokiem ciekawskich!

Pod warstwami farby kryją się malowidła autorstwa Johannesa Avenariusa, które kamiennogórski artysta stworzył w latach 30. XX wieku, a więc w przededniu wybuchu II wojny światowej. Görbersdorf znajdował się wówczas w granicach III Rzeszy Niemieckiej, której przywódca bezwględnie podporządkował każdy aspekt życia narodu interesowi NSDAP – także sztukę. Dzieło Avenariusa, pomimo że zdobi wnętrze świątynne, zawiera wątki… militarystyczne. Być może pewnego dnia będzie nam dane ujrzeć je na własne oczy.

Głęboko skryte tajemnice zamieszkują także cerkiew prawosławną, czyli przybytek nietypowy z punktu widzenia wsi śląskiej, która w ponad stuletniej historii pełniła kilka wyjątkowo osobliwych ról, w tym… domu jednorodzinnego oraz kostnicy! Przeszło 20 lat temu powróciła jednak na łono kościoła, by po dziś dzień pełnić funkcję sakralną i przyciągać rzesze zachwyconych tym niewątpliwie egzotycznym elementem turystów.

Zwiedzanie w towarzystwie? Brzmi dobrze!

Sokołowsko to scenariusz na opowieść o wielu wątkach, której na nowo powstająca po latach zapaści tożsamość składa się z licznych, poprzeplatanych w skomplikowanym tańcu warstw. Nie sposób rozwikłać tej zagadki krótkim artykułem na blogu.

Jaką mamy więc propozycję dla tych z Was, których apetyty na Sokołowsko tylko uległy wzmożeniu? Cóż… Nic nie zastąpi fizycznych odwiedzin w miejscowości i dogłębnemu zbadaniu jej historii, przyrody i atmosfery w towarzystwie przewodnika sudeckiego, mieszkańca dawnego uzdrowiska. Piszecie się na to?

W okresie jesienno-zimowym świetną opcją jest udział w nocnym zwiedzaniu Sokołowska! Spróbujemy legendarnego torcika bezowego, serwowanego w zabytkowych wnętrzach pensjonatu Leśne Źródło. Dowiemy się, co wspólnego z Sokołowskiem mają nazwiska takie jak Tokarczuk, Kieślowski, Hauptmann. Poznamy ojca Jeremiasza, który otworzy przed nami wrota prawosławnej cerkwi. Odwiedzimy leśny grobowiec zmarłego przed przeszło wiekiem lekarza. Na koniec zaś nabierzemy sił przy ognisku!

Kto idzie z nami? ; )

Artykuł Sokołowsko – Śląskie Davos pochodzi z serwisu Eloblog.

Jakie są współczesne najchętniej odwiedzane i najczęściej polecane do zobaczenia atrakcje ziemi kłodzkiej?

Mapa wszystkich opisywanych atrakcji ziemi kłodzkiej znajduje się na końcu artykułu.

Polecamy również przeczytać:

1. Kłodzko i Stare Miasto

Największe miasto całego regionu i oczywiście całej ziemi kłodzkiej, od którego wzięła ona swoją nazwę. W dawnych wiekach nazywane było „kluczem do śląska”, ponieważ przebiegał przez nie jeden z najważniejszych traktów handlowych z Czech. Najbardziej znanym obiektem w Kłodzku jest gotycki most na Młynówce, zwany też mostem św. Jana, określany często jako miniaturka Mostu Karola w Pradze. Konstrukcja pochodzi z XIII wieku, a przyczyną jego długowieczności jest prawdopodobnie zaprawa murarska z dodatkiem jajek. Na przełomie XVI i XVIII wieku mieszczanie ufundowali serię rzeźb, które przyozdobiły obydwie strony mostu. Wśród nich znalazł się rzecz jasna Jan Nepomucen – ulubiony święty kłodzczan. Najciekawszym obiektem sakralnym jest, bez dwóch zdań, Kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Jest to jednocześnie jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych Śląska. Początek jej budowy sięga aż XIV wieku. Wnętrze bije w oczy przepychem i połyskuje złoceniami a drewniane elementy są misternie zdobione. Część wyposażenia świątyni wyszła spod dłuta wybitnego rzeźbiarza Michała Klahra Starszego, pochodzącego z okolic Lądka-Zdroju. Ciekawostką wartą zobaczenia są również nagrobki Arnosta z Pardubic – pierwszego arcybiskupa Pragi pochodzącego z Kłodzka.

Kłodzkie Stare Miasto zachowało oryginalny i kompletny średniowieczny układ urbanistyczny, czym może się dziś poszczycić. Był on ściśle dostosowany do uformowania terenu oraz obronnej roli zamku, a później Twierdzy Kłodzkiej. Warto wspomnieć również, że na kamienicach dookoła renesansowego ratusza pozostały jeszcze gdzieniegdzie emblematy z nazwami (np. Pod Jeleniem, Pod Czarnym Niedźwiedziem), mające zadanie podobne do dzisiejszego numerowania budynków. Czasem ściany zewnętrzne znakowano także rysunkami. Odwiedzając Kłodzko warto odwiedzić również atrakcje przygotowane specjalnie z myślą o turystach, do których należą między innymi: Muzeum Ziemi Kłodzkiej oraz Podziemna Trasa Turystyczna.

2. Twierdza Kłodzko

Na Górze Fortecznej, na której obecnie wznoszą się mury twierdzy, wcześniej stał zamek, a jeszcze wcześniej gród, wymieniony po raz pierwszy w kronice Kosmasa z XII wieku. Zwiedzający mogą wejść na teren twierdzy z przewodnikiem, który po kolei, w ramach zwiedzania, opowie o jej historii, wykorzystaniu jako więzienia (w XIX wieku podjęto decyzję o ograniczeniu militarnego znaczenia twierdzy) oraz jej funkcji w trakcie wojen. W skład całego kompleksu wchodzą również: fort pomocniczy na pobliskiej Owczej Górze oraz podziemna trasa-labirynt, służąca dawniej jako korytarze kontrminerskie (uwaga! w niektórych miejscach trzeba poruszać się ‘w kucki’). Ze szczytu twierdzy rozciąga się wspaniały widok na zarówno starą jak i nową zabudowę Kłodzka, Nysę Kłodzką, a na południu pasma gór okalających całą Kotlinę Kłodzką. Obecnie twierdza należy do najlepiej zachowanych systemów obronnych w całej Europie.

3. Kopalnia węgla kamiennego w Nowej Rudzie

Nowa Ruda słynie w szczególności z renesansowo-barokowego ratusza z XIX wieku, uważanego za jeden z najpiękniejszych w Polsce. W ciągu ostatnich lat miasto zaczęło się także coraz częściej pojawiać w produkcjach filmowych (np. serial „Znaki”). Jednak najbardziej Nowa Ruda znana jest ze złóż węgla kamiennego. Pierwsze wzmianki o kopalnictwie na terenie Nowej Rudy pochodzą z XV wieku. Głównym materiałem wydobywczym był węgiel kamienny, tzw. ‘czarne złoto’. W wielu legendach możemy przeczytać o tym, jak prawdopodobnie doszło do odkrycia złóż. Na początku lat 90. XX wieku kopalnię pozostawiono w stanie likwidacji. Kilka lat później postanowiono otworzyć Muzeum Górnictwa, obecnie przekształcone w Podziemną Trasę Turystyczną „Kopalnia Węgla Kamiennego w Nowej Rudzie”, oferującą przejazd autentyczną kolejką górniczą.

4. Zamek Sarny w Ścinawce Górnej

Z początku był to renesansowy dwór na granicy Gór Sowich i Stołowych wybudowany w XVI wieku przez Fabiana von Reichenbach. Jedną z najokazalszych rezydencji rodowych na ziemi kłodzkiej stał się natomiast dopiero w wieku XVIII dzięki hrabiom von Gotzen. Wtedy też na terenie kompleksu powstała kaplica św. Jana Nepomucena. Po II wojnie światowej Sarny podzieliły los wielu dworów i pałaców na Dolnym Śląsku – weszły w skład Skarbu Państwa i przejął je PGR. Dopiero od 2014 roku na zamku trwają prace remontowe prowadzone przez „Fundację Odbudowy Dworu Sarny”, chcącej utworzyć w jego wnętrzu instytucję kulturalną. Obecnie Sarny są jednym z najciekawszych architektonicznie historycznych kompleksów pałacowo-folwarcznych zachowanych na Dolnym Śląsku. Zamek i kaplica otwarte są do zwiedzania codziennie. W jego murach działają również kawiarnia i restauracja. Pieniądze i datki zarząd zamku przeznacza na dalszy remont obiektu.

5. Sanktuarium w Wambierzycach

Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w niewielkiej wiosce jaką są Wambierzyce sprawia wrażenie wielkiego pałacu górującego nad poddanym mu miasteczkiem. Powstanie Wambierzyc związane jest z legendą z XII wieku, mówiącą jakoby Jan z pobliskiego Ratna miał w miejscu późniejszego wybudowania bazyliki cudownie odzyskać wzrok. W budowie pierwszej kaplicy pomagali podobno sami aniołowie. Całe Wambierzyce zbudowane zostały na wzór Jerozolimy. Okoliczne wzgórza noszą nazwy takie jak Horeb, Syjon, Tabor, rzeka przepływająca przez miasteczko to Cedron. Między budynkami znajduje się 12 biblijnych bram, a naprzeciwko sanktuarium długie schody prowadzą do Kalwarii (jest to jedno z największych założeń kalwaryjnych w Europie). Liczba schodów do bazyliki również ma znaczenie biblijne – na początku jest 9 schodów (tyle, ile chórów anielskich), następnie 33 (lata życia Jezusa) a na koniec 15 (wiek Maryi, gdy poczęła Jezusa lub ilość tajemnic różańcowych). Obecna świątynia z XVIII wieku została podniesiona do rangi bazyliki mniejszej w roku 1936 przez papieża Piusa XI, natomiast kardynał Stefan Wyszyński w 1980 roku koronował figurkę Matki Boskiej z XIV wieku, nadając jej tytuł Wambierzyckiej Królowej Rodzin. Zwiedzając wnętrze bazyliki warto zwrócić uwagę na wspaniałe liczne obrazy na ścianach korytarzy oraz kamienny średniowieczny ołtarz. Z drugiej strony sanktuarium znajduje się plac z platformą widokową, która pozwala spojrzeć na świątynię w mniej ozdobnym i wyniosłym świetle. Po drugiej stronie ulicy pod wzniesieniami Kalwarii obejrzeć można własnoręcznie wykonaną ruchomą szopkę z XIX wieku. Ma ona opinię największej i najstarszej w Polsce.

6. Pałac w Gorzanowie

Pierwotny średniowieczny zamek zniszczony w XV wieku został zastąpiony w wieku XVI renesansowym dworem. Lata największej jego rozbudowy przypadają na połowę wieku XVII, kiedy to właścicielem Gorzanowa był Johann Friedrich von Herberstein. W konsekwencji szczegółowo i bogato rozplanowanych prac powstała najokazalsza na ziemi kłodzkiej rezydencja pałacowo-parkowa. Po II wojnie światowej, jak wiele podobnych obiektów na Dolnym Śląsku, pałac opuszczono. Dopiero w roku 2012 „Fundacja Pałac Gorzanów” rozpoczęła jego renowację. Zwiedzanie pałacu jest bezpłatne, jednakże bardzo mile widziane są dobrowolne datki na kontynuowanie prac konserwatorskich. Przed wizytą w Gorzanowie warto upewnić się, czy danego dnia będzie możliwość odwiedzenia pałacu. Odbywają się w nim bowiem dość często różnego rodzaju imprezy kulturalne.

7. Bystrzyca Kłodzka

Bystrzyca Kłodzka jest głównym miastem Rowu Górnej Nysy. Jest także centralnie położonym miastem ziemi kłodzkiej. Słynie ona ze swojej średniowiecznej zabudowy. Do dziś możemy oglądać zachowane w całości mury miejskie z trzema wieżami (Basztą Rycerską, Basztą Kłodzką oraz Bramą Wodną). Ze względu na tyle zachowanych oryginalnych części miasta, murów i starej zabudowy Bystrzycę Kłodzką często nazywa się ‘polskim Carcassonne’. Ta tarasowa zabudowa umiejscowiona jest w widłach Nysy Kłodzkiej i Bystrzycy Łomnickiej. Budowę pierwszych obwarowań zakończono w początkach XIV wieku. Za ich wzniesienie król Jan Luksemburski postawił Bystrzycę w rzędzie tzw. miast królewskich, do których na ziemi kłodzkiej należały jeszcze Kłodzko, Radków oraz Lądek-Zdrój. Na rynku, poza rzecz jasna ratuszem, po którego pierwowzorze pozostała tylko renesansowa wieża, wyróżnia się też pomnik Trójcy Świętej oraz bardzo charakterystyczny pręgierz z napisem Deus Impios Punit (Bóg karze niegodziwych). Ciekawostką jest kościół św. Michała Archanioła, który (wbrew tradycjom, by jako świątynia religijna znajdował się w pobliżu rynku) wybudowano w najwyższym punkcie miasta. Część jego murów datuje się na XIII wiek. Będąc w Bystrzycy Kłodzkiej warto odwiedzić także Aleję Gwiazd polskiego kina w parku miejskim oraz Muzeum Filumenistyczne, mieszczące się w budynkach dawnego kościoła ewangelickiego. Jest wyjątkowe, ponieważ jako jedyne w Polsce zajmuje się historią niecenia ognia.

8. Uzdrowisko Lądek-Zdrój

Lądek-Zdrój jest jednym z najstarszych uzdrowisk w Polsce, którego wody zdrojowe znano już jako lecznicze w końcu XV wieku. Historia samego miasta sięga natomiast nawet wieku XIII. Miasto składa się z dwóch wyraźnie wyodrębnionych części – miejskiej i zdrojowej. W części miejskiej na rynku, poza eklektycznym ratuszem oraz otaczającymi go barokowymi kamieniczkami, znaleźć można kolumnę wotywną Trójcy Świętej z 1745 roku – najwybitniejsze dzieło Michała Klahra Starszego. W kamienicy przy ul. Rynek 1 mieści się natomiast (na miejscu jego dawnej pracowni) Kawiarnia Artystyczna Dom Klahra. Most św. Jana, w XVI wieku wybudowany nad Białą Lądecką, jest najstarszym w pełni zachowanym obiektem miasta. Kolejnym natomiast mostem wartym odwiedzenia jest most kryty z początków XX wieku, wchodzący dawniej w skład Instytutu Sanatorium Lądeckiego. Największy gmach części uzdrowiskowej, Zakład Przyrodoleczniczy „Wojciech” powstał w XIX wieku na miejscu pierwotnego z wieku XVII. W swoim wnętrzu kryje marmurowy basen wzorowany na łaźni tureckiej w Budzie. Oprócz niego wzrok przykuwają także kamienne wanny do kąpieli leczniczych, natomiast pod kopułą budynku znajduje się pijalnia wód mineralnych („Zdzisław” oraz „Maria Skłodowska-Curie”). „Wojciech” jest uważany za jeden z najpiękniejszych obiektów uzdrowiskowych w Polsce. Uzdrowisko w Lądku-Zdroju oferuje trzy baseny termalne oraz stanowiska do hydroterapii i kąpieli leczniczych. Największym bogactwem kurortu są ciepłe źródła mineralne – termy o unikalnym na skalę europejską składzie chemicznym (siarczkowo-fluorkowym). Wody te mają wiele leczniczych właściwości, a Lądek-Zdrój to jedyne w Polsce uzdrowisko wykorzystujące je w procesie leczenia.

9. Kopalnia uranu w Kletnie

Po zakończeniu II wojny światowej, Związek Radziecki, który wkroczył na tereny Dolnego Śląska, poszukiwał złóż uranu potrzebnego do budowy bomby atomowej. Kopalnia w Kletnie zyskała wtedy pseudonim „Kopaliny”. Obejmowała aż 20 wyrobisk o łącznej długości 37 km. Poszukiwaczom udało się wydobyć 20 ton rudy uranu. Obecnie do zwiedzania udostępniona jest jedynie sztolnia numer 18. Turystom oferuje się zobaczenie wielu oświetlonych w kopalni kolorowych minerałów oraz wystawy – starych map i lamp górniczych oraz innego sprzętu pokazującego, jak pracowali górnicy od średniowiecza po czasy współczesne. Jedna z wystaw pokazuje również geologiczną historię Masywu Śnieżnika.

10. Jaskinia Niedźwiedzia

W 1966 roku w trakcie prac w kamieniołomie marmuru w pobliżu Kletna odkryto przez przypadek obecnie jedną z najdłuższych i najgłębszych jaskiń w Polsce. Już w 1983 roku kilka poziomów i długie na parę kilometrów korytarze udostępniono turystom. Najniższym poziomem prowadzi trasa ekstremalna. Ten, kto odważy się nią przejść, będzie miał jedyną w swoim rodzaju okazję zobaczyć, jak wygląda jaskinia oczami prawdziwego ‘grotołaza’. Poza stalaktytami, stalagmitami i stalagnatami przyuważyć można wiele innych fantazyjnych form skalnych i naciekowych. Dostrzec da się także rzadko spotykane perły jaskiniowe zwane pizoidami. W jaskini znaleziono wiele szczątków zwierzęcych, często już tych wymarłych. Najwięcej jednak odkryto kości Niedźwiedzia Jaskiniowego (ursus spelaelus) i właśnie z tego powodu nadano jaskini miano Niedźwiedziej.Podczas zwiedzania warto zapytać przewodnika o nietoperza zatopionego w kalcytowej szacie naciekowej, którego z roku na rok widać coraz słabiej.

11. Jaskinia Radochowska

Jedna z największych jaskiń w Sudetach (aczkolwiek nie dorównująca Jaskini Niedźwiedziej pod względem długości, ma bowiem jedynie 500 metrów), zlokalizowana w Górach Złotych. Znana była natomiast dużo wcześniej niż Niedźwiedzia – już w XVIII wieku. Największą atrakcją jaskini, poza różnorodną szatą naciekową, jest jeziorko, w którym żyją endemiczne gatunki skorupiaków (studniczki tatrzańskie). Jaskinia nie jest oświetlona i przystosowana dla większych grup turystów. Zwiedzanie odbywa się zawsze z przewodnikiem i z wyposażeniem składającym się na w latarkę i kask.

12. Międzygórze

Międzygórze najbardziej znane jest dzięki swojej dawnej właścicielce Mariannie Orańskiej. W XIX wieku właśnie dzięki niej ta niewielka wieś zaczęła przekształcać się w znane na ziemi kłodzkiej letnisko. Wtedy też miejscowość zaczęła zapełniać zabudowa w tradycyjnym stylu tyrolskim. Jest to na pewno aspekt mocno wyróżniający Międzygórze na tle innych pobliskich miejscowości. Jednym z najpiękniejszych obiektów wybudowanych w tym stylu są: budynek dawnego sanatorium dr. Jaenischa (obecnie Dom Wypoczynkowy „Gigant”) oraz dworek myśliwski księcia Albrechta (obecnie Ośrodek Wypoczynkowy „Sabat”). Podczas pobytu w Międzygórzu warto odwiedzić Ogród Bajek, założony w hołdzie wszystkim baśniom i Duchowi Gór. Już od stu lat w ogrodzie pojawiają się co jakiś czas nowe bajkowe postacie. Nie można zapomnieć także o Wodospadzie Wilczki. Jest on jednym z najwyższych w Sudetach (22 metry). Warto wspomnieć, że w XIX wieku poprowadzono prace upiększające, dzięki którym Wilczki stały się jeszcze wyższe (27 metrów). Obok karkonoskiego Kamieńczyka były wtedy najwyższe w całych Sudetach. Niestety podczas powodzi tysiąclecia w 1997 roku kamienny 5-metrowy próg nie wytrzymał naporu wody, tak też wodospad powrócił do swojej dawnej postaci.

13. Sanktuarium Maria Śnieżna na Iglicznej

Początek pielgrzymkowego charakteru tego miejsca sięga jeszcze XVIII wieku, kiedy to wójt pobliskiego Wilkanowa przywiózł figurkę Matki Boskiej z sanktuarium w Mariazell (miasto w Austrii). Początkowo została umieszczona pod konarem wielkiego buka na górze Igliczna. Lata później okazało się, że ocalała po przejściu w tamtym miejscu potężnej wichury. Uznano ją z tego powodu za cudowną. Początkowo na Iglicznej wybudowano kapliczkę, do której (z uwagi na ów cud) coraz liczniej zaczęli przybywać pielgrzymi. Z myślą o nich w XIX wieku powstał budynek schroniska. W 1983 roku cudowną figurkę koronował papież Jan Paweł II. Obecnie, na ołtarzu głównym (już nie kaplicy a sanktuarium) znajduje się jej kopia. Na Iglicznej warto zobaczyć także jedną z kilku na ziemi kłodzkiej wykonanych własnoręcznie ruchomych szopek.

14. Masyw Śnieżnika i Śnieżnik

Masyw Śnieżnika jest najwyższym pasmem polskiej części Sudetów Wschodnich. Jego najwyższym szczytem jest Śnieżnik, wznoszący się na wysokość 1426 m n.p.m. Przy dobrej pogodzie ze Śnieżnika da się dostrzec nawet Ślężę oraz Śnieżkę. Podobnie jak z Orlicy w Górach Orlickich tak i ze Śnieżnika modnym było podziwianie przez XIX-wiecznych turystów wschodów i zachodów słońca. W obrębie Masywu zapoczątkowała to królewna Marianna Orańska, do której dawniej należało wiele terenów ziemi kłodzkiej. Poleciła ona wybudować na Hali pod Śnieżnikiem pierwsze turystyczne schronisko, obecnie „Pod Śnieżnikiem”. Z czasem, ku podniesieniu atrakcyjności szczytu, z inicjatywy Kłodzkiego Towarzystwa Górskiego wybudowano kamienną wieżę widokową. Po latach zaniedbaną, by zapobiec jej możliwemu zawaleniu, wysadzono ją w powietrze w roku 1973. W zeszłym roku udostępniono nowo wybudowaną wieżę widokową (której pierwsza wersja nie spodobała się miłośnikom Śnieżnika – na szczęście szare blachy zamieniono na kamienną obudowę). Wieża ma 34 m wysokości (czyli o 0,5 m więcej niż jej poprzedniczka), jest otwarta całą dobę a wejście na nią jest bezpłatne. Warto wspomnieć, że Śnieżnik jest górą graniczną. Jedna część jego wierzchołka należy do Polski, druga natomiast do Republiki Czeskiej. Czeskim symbolem Śnieżnika jest kamienna rzeźba słoniątka stojąca na szczycie już od 1932 roku. Wtedy też, w 10 rocznicę spotkań, ustawili ją członkowie pewnego niemieckiego zespołu artystów-poetów, chcących zniwelować różnice pomiędzy niemieckim a czeskim artyzmem. Nazwa grupy „Jescher” prawdopodobnie miała być inspiracją do wyboru na rzeźbę słonia – podobno bardzo podobny dźwięk wydają słonie podczas kichania.

15. Zamek w Międzylesiu

Zamek jaki możemy zwiedzać do dziś powstał jako siedziba rodu von Glaubitz. Nie zachował się niestety cały kompleks, ponieważ jego część została zniszczona podczas wojen husyckich w XV wieku. Najstarszym zachowanym reliktem jest tzw, „Czarna Wieża”, pozostałość gotyckiej części budowli obronnej jeszcze z XIV wieku. Kolejną częścią jest dobudowany do kompleksu pałac renesansowy z wewnętrznym dziedzińcem należący do rodu Tschirnhausów. Ostatnią częścią jest, tym razem barokowy, dwuskrzydłowy pałac wzniesiony dla hrabiego von Althann, którego ród posiadał dobra w Międzylesiu i pobliskim Wilkanowie aż do końca drugiej wojny światowej. Warto wspomnieć, że nazwisko von Althann pojawia się często w legendach o międzyleskim rejonie ziemi kłodzkiej. Obecnie jedno z barokowych skrzydeł pałacu zaadaptowano na restaurację i pokoje hotelowe dla turystów. Zamek w Międzylesiu można zwiedzać zarówno w dzień (w sezonie czynny poza poniedziałkami, poza sezonem lepiej umówić się telefonicznie) jak i w nocy (wymagane wcześniejsze grupowe umówienie terminu).

16. Autostrada Sudecka

Początki obecnej drogi wojewódzkiej nr 389 sięgają lat 30. XX wieku, kiedy to w ówczesnych Niemczech rozpoczęto planowanie budowy szosy biegnącej przez całe Sudety – od Zittau do Opavy (wtedy Czechosłowacja). Cała inwestycja była reklamowana jako ‘górska droga widokowa’, jednakże samo miejsce budowy i zbliżająca się II wojna światowa podają w wątpliwość jedynie turystyczne walory trasy. Za strategicznym przeznaczeniem Drogi czy też Autostrady Sudeckiej przemawia również jej położenie (równoległe do budowanych w Czechosłowacji granicznych fortyfikacji), a także bunkry. Część z nich znajduje się w pobliżu schroniska Jagodna na Przełęczy Spalona. Zamaskowane są w sposób przypominający przydrożne chaty. Kolejne znajdują się natomiast w rejonach Przełęczy nad Porębą. Dodatkowym aspektem militarnym trasy jest chodnik minowy, mający umożliwić wysadzenie kawałka drogi jeśli zaszłaby taka potrzeba. Tylko dwa fragmenty Autostrady Sudeckiej zostały oddane do użytku – zachodni w Karkonoszach oraz wschodni w Górach Orlickich i Bystrzyckich. Warto wspomnieć, że część wschodnia dzieli się na Drogę Sudecką i Drogę Orlicką – najwyżej położoną górską drogę w Polsce (zaczyna się na Przełęczy Polskie Wrota a kończy na Rozdrożu pod Hutniczą Kopą). Popularną dawniej nazwą była Droga Göringa – „wielkiego łowczego” III Rzeszy, który podobno przyjeżdżał w Góry Bystrzyckie i Orlickie na polowania. Dawniej, jadąc Autostradą Sudecką, podróżni mogli napawać się wspaniałymi widokami ziemi kłodzkiej i Masywu Śnieżnika. Teraz niestety zbocza górskie obrosły drzewami tak też widoki nie są już tak fascynujące jak kiedyś. Sama trasa biegnie natomiast przez wiele ciekawych miejsc takich jak: Zieleniec, Dolina Dzikiej Orlicy, ruiny zamku Szczerba czy Solna Jama.

17. Zieleniec

Zieleniec to niewielka wioska górująca nad Dusznikami-Zdrój, położona na zboczach Gór Orlickich. Zaraz obok, pomiędzy drzewami, kryje się unikatowy rezerwat przyrody „Torfowisko pod Zieleńcem”, który bywa porównywany do arktycznej tajgi i tundry. Najbardziej Zieleniec jest znany jednakże jako ośrodek sportów zimowych, a jego narciarskie tradycje sięgają aż XIX wieku. Zieleniec Ski Arena to jedna z największych w Polsce stacji narciarskich. Obejmuje 22 km tras o zróżnicowanym poziomie trudności, najdłuższa zaś liczy aż 2800 m. Cały stok posiada sztuczne oświetlenie, dzięki czemu jazda na nartach może trwać nawet do późnych godzin wieczornych. Dla turystów chcących wybrać się na narty na dłuższy czas, godnym polecenia obiektem noclegowym jest Schronisko PTTK „Orlica” – jeden z najstarszych budynków wybudowanych na terenie Zieleńca. Warto wspomnieć, że dawne schronisko na pobliskiej Orlicy (najwyższym szczycie polskiej części Gór Orlickich, 1084 m n.p.m.) prowadzone było przez Heinricha Rübartscha – pioniera turystyki górskiej i narciarstwa w Sudetach. To właśnie on, według podań, zostawił pierwsze ślady nart w Górach Orlickich.

18. Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju

Mieści się ono w młynie papierniczym z przełomu XVI/XVII wieku. Jest to bezcenny zabytek techniki na skalę światową. Uznany został za pomnik historii, ponadto pod względem architektonicznym jest jednym z najciekawszych tego typu obiektów w Europie. Tematem wiodącym ekspozycji stałej jest historia papieru i sposobu jego wytwarzania na świecie, w Polsce i na Śląsku. Obecne są także wystawy dotyczące druku, metod produkcji oraz papierów o różnych właściwościach. Ponadto od niedawna w muzeum znajdują się wystawy o polskim pieniądzu papierowym oraz sztuce papieru. W postaci wystaw czasowych Muzeum Papiernictwa ma do zaoferowania swoim gościom również coś zupełnie nowego. Największą, zdaje się, atrakcją jest możliwość zobaczenia na własne oczy, jak wygląda proces czerpania papieru. Można nawet spróbować zrobić to samemu i zabrać wytworzony przez siebie papier na pamiątkę.

19. Ruiny zamku Homole

Ruiny zamku z czerwonego krzemienia zobaczyć można na szczycie wzgórza Gomoła. Góruje ona nad tzw. Polskimi Wrotami. Jest to część dawnego szlaku bursztynowego (obecnie drogi krajowej nr 8), którego Homole strzegło kiedyś przed rabusiami. Zamek powstał już w XIII wieku i stanowił centrum niewielkiego, istniejącego wtedy państewka homolskiego, które ówcześnie obejmowało tereny współcześnie i polskie i czeskie. W okresie wojen husyckich w XV wieku Homole przejęli rycerze rabusie. Zamek służył im aż do XVI wieku. Później niestety coraz szybciej przemieniał się w ruinę. Dziś na czubku bardzo stromego szczytu można podziwiać jedynie pozostałości w postaci śladów muru obwodowego i suchej fosy oraz wieży-donżonu. Już w XVIII wieku ruiny stały się celem wycieczek kuracjuszy z pobliskich Dusznik-Zdroju. Zaadaptowano wtedy wzgórze na ‘romantyczny zakątek’. W ostatnich latach postanowiono przywrócić Homoli dawną świetność, tym samym wybudowano schody na szczyt (na który wcześniej dość niebezpiecznie było się wdrapać) oraz drewnianą ścieżkę ułatwiającą przejście obok zdradliwych moczarów. Na trasie ustawiono również tablice informacyjne z ciekawostkami o historii zamku oraz faunie i florze okolicznego terenu.

20. Uzdrowisko Kudowa-Zdrój

Bad Kudowa – jedno z najbardziej znanych w XIX wieku niemieckich uzdrowisk. Obecnie poszczycić może się zachowaną typową starą uzdrowiskową zabudową. Niezmieniony pozostał także układ Parku Zdrojowego. Zaraz po wejściu na jego teren ukarze nam się okrągła hala mieszcząca płatną Pijalnię Wód Zdrojowych („Marchlewski” i „Śniadecki”). Dalej połączona jest ona z gmachem sali koncertowej. Z drugiej strony znajduje się natomiast sanatorium „Zameczek”, w którym to w roku 1813 zawarto konwencję pomiędzy Prusami, Austrią i Rosją, która była przedwstępem do Kongresu Wiedeńskiego. Drugie i o wiele większe sanatorium góruje nad parkiem z drugiej strony. Początkowo „Książęcy Dwór” obecnie „Polonia”, pojawił się w trzyodcinkowej produkcji pt. „Hotel Polanów i jego goście”. Za „Zameczkiem” wznosi się dość stromo Góra Parkowa, nosząca na swoim grzbiecie starą kaplicę ewangelicką, Altankę Miłości z widokiem na park i pobliskie Czechy oraz „Beatkę” – przekaźnik radiowo telewizyjny, górujący nad całą Kudową. Przechodząc obok muszli koncertowej i pod „Teatrem pod blachą” główną aleją dotrze się do Stawu Zdrojowego, na którego środku w ciepłe dni pojawia się niewielka fontanna. Zaraz obok alei znaleźć można tzw. „Pająka” – ujęcie wody zdrojowej „Moniuszko”. Jest to oczywiście odwołanie do Stanisława Moniuszki, ojca polskiej opery narodowej (Międzynarodowe Festiwale Moniuszkowskie odbywają się w Kudowie-Zdroju co roku w sierpniu już od ponad 60 lat), którego popiersie zobaczyć można w Ogrodzie Różanym nieopodal „Zameczka”. Woda „Moniuszko” jest dostępna za darmo, niektórzy jednak uważają, że jej zapach i smak nie są równie dobre, co „Marchlewskiego” i „Śniadeckiego”. Z myślą o najmłodszych, vis a vis „Pająka” postawiono się plac zabaw, natomiast po uliczkach parku jeździ „Ciuchcia Balbinka”, która zabiera na przejażdżki dzieci z rodzicami. Warto zwrócić uwagę na zastanawiające rzeźby ptaków zrobione z szarego podziurawionego materiału. Wyglądają dość przerażająco, a od czasu do czasu w okresie wakacyjnym zdarza im się zmieniać miejsce. Zazwyczaj widziane są nad stawem i na skwerku za muszlą koncertową. Już bliżej ulicy i końca parku znajdują się budynki sanatoryjne, mieszczące także bary i restauracje, sklepy z pamiątkami i nie tylko oraz warte odwiedzenia Muzeum Minerałów i Kamieni Szlachetnych. Jeśli komuś przypadnie do gustu smak wody zdrojowej i zapragnie napić się równie dobrej także poza Kudową, jest to jak najbardziej możliwe. W wielu sklepach w całej Polsce sprzedawana jest bowiem woda Kudowianka, pozyskiwana ze źródeł niedaleko uzdrowiska. Jest ona sprzedawana przez firmę Staropolanka, mającą swoją siedzibę w Polanicy-Zdroju.

21. Muzeum Zabawek w Kudowie-Zdroju

W ścisłym centrum uzdrowiska, vis a vis parku i sanatorium „Polonia”, w niepozornym budynku, od 2002 roku działa Muzeum Zabawek. Może pochwalić się kilkutysięcznym, i tym samym największym w Polsce, zbiorem zabawek w każdej formie znanej od starożytności aż do teraz. Na wystawach obejrzeć można zarówno lalki, pluszaki oraz klocki jak i teatrzyki, zabawki z filmów, zabawki optyczne i wiele, wiele innych. Jest to miejsce szczególnie warte polecenia ze względu na, z jednej strony, możliwość powrotu do dzieciństwa, z drugiej natomiast, przekonania się, jak wyglądały zabawki wieki temu, także w innych krajach i na innych kontynentach.

22. Kaplica Czaszek w Kudowie-Zdroju

Znajduje się w Czermnej – części Kudowy, która jest starsza niż samo uzdrowisko. Jej nazwa wzięła się prawdopodobnie od występujących na jej terenie czerwonych ziem. W 1776 roku ówczesny proboszcz Vaclav Tomasek, przy pomocy kościelnego i grabarza, zgromadził około 24 tysięcy ludzkich czaszek i kości. Na wzór rzymskich katakumb powstała przykościelna kaplica, w której umieszczono wszystkie szczątki zmarłych po wojnie siedmioletniej i panującej wcześniej epidemii. Ściany wyłożone są czaszkami i kośćmi. Większość z nich zalega jednak pod kaplicą i z roku na rok ziemia pochłania je kawałek po kawałku. Sprawdzają się więc słowa „Z prochu powstałej i w proch się obrócisz”. Sam zamysł kaplicy ma bowiem na celu przypomnienie żyjącym o nieuchronności śmierci. Warto wspomnieć,że jest to jeden z trzech takich obiektów w Europie (pozostałe znajdują się w Rzymie i Czechach). Kaplicę zwiedza się w grupach około 10 osobowych, więc jeśli przychodzi się samemu, trzeba mieć na uwadze, że będzie musiało się poczekać na innych chętnych. Zwiedzanie trwa do 15/20 minut.

23. Szczeliniec Wielki

Jest najwyższym szczytem Gór Stołowych, jedynych w Polsce gór o rzeźbie płytowej. Jego szczyt pełen jest piaskowcowych form skalnych, które doczekały się fantazyjnych nazw. Większość z nich nadał im Franz Pabel, w XVIII/XIX wieku sołtys położonego u stóp Szczelińca Karłowa i pierwszy w historii licencjonowany przewodnik. To jemu pierwsi turyści zawdzięczali wytyczenie szlaku przez skalny labirynt i poprowadzenie schodów (z początku drewnianych, później kamiennych) ułatwiających dostanie się na szczyt. Na początku XIX wieku powstała pierwsza drewniana altana na szczycie Szczelińca. Turystów jednak z każdym rokiem przybywało, tak też, dzięki staraniom Franza Pabla, w 1845 roku powstało w jej miejscu schronisko „Na Szczelińcu”. Wybudowane zostało w stylu tyrolskim i potocznie nazwane „Szwajcarką”. Warto wspomnieć, że jest to najstarszy w całych Sudetach zachowany do dziś obiekt zbudowany w celach turystycznych. Jest to jednocześnie jedyne schronisko w Sudetach, do którego nie da się dojechać samochodem. Samo podejście schodami do schroniska nie jest jednak punktem kulminacyjnym Szczelińca. Aby dostać się na 919 m n.p.m. trzeba przebyć jeszcze część trasy skalnego labiryntu i wspiąć się na Fotel Pradziada, do którego prowadzą dodatkowe schody. Najciekawszą i jedną z największych szczelin w masywie Szczelińca jest tzw. Piekiełko. Panuje w nim specyficzny mikroklimat, poprzez który nawet w środku lata na dnie może jeszcze zalegać śnieg. Wilgotne ściany porastają natomiast mchy (niektóre z nich świecą się w nocy). Na samym końcu labiryntu wychodzi się na Tarasy Wschodnie, z których w pogony dzień da się dostrzec wzniesienia Masywu Śnieżnika. Dawniej istniał szlak powrotny do schroniska, dzięki któremu można było zobaczyć niedostępnie na dzisiejszej trasie skały. Niestety obecnie przejście labiryntu kończy się dla turystów powrotem do Karłowa. Zaraz obok Szczelińca Wielkiego skrywa się na jego tle Szczeliniec Mały, który nie jest niestety udostępniony turystom, z uwagi na ochronę tamtejszej flory i fauny. Obydwa kolosy widać natomiast bardzo wyraźnie z pobliskiego schroniska PTTK „Pasterka”, znajdującego się w pobliskiej Pasterce.

24. Błędne Skały

Jest to druga najchętniej odwiedzana atrakcja turystyczna w Górach Stołowych. W jej skład wchodzi kamienny labirynt złożony z fantazyjnych form skalnych. Swoje niecodzienne kształty zawdzięczają one wietrzeniu piaskowca ciosowego, z których są uformowane. W dawnych wiekach w miejscu obecnego skalnego labiryntu poganie wznosili modły do bóstw. Samo miejsce było zaś nazywane Wilczymi Dołami lub Borem (ta nazwa nadal funkcjonuje w języku czeskim). Na tę niedługą (około 30 minut) wyprawę, pośród wilgotnych i chłodnych czeluści, warto wybrać się wraz z mapą, wskazującą dokładne miejsce i nazwę wszystkich formacji skalnych. Dodatkową atrakcję sprawia bowiem próba odnalezienia w danej formie piaskowcowej tego, co rzekomo przedstawia. Niektóre nazwy skał sięgają początków turystyki na tym terenie, czyli XIX wieku. Zaraz za krańcem labiryntu na turystów czeka punkt widokowy zwany Skalnymi Czaszami. W dole rysuje się czeska wioska Machov, a przy dobrej pogodzie dostrzeże się nawet Karkonosze. W pobliżu znajduje się tzw. Głaz Trzech Krzyży – dawniej wyznaczający zbieg trzech ziemskich granic. Kilka lat temu przed Błędnymi Skałami zaadaptowano miejsce na parking. Wycięte ku temu drzewa ukazały kolejny piękny widok, tym razem na Kudowę-Zdrój i czeski Náchod. Warto pamiętać, że wjazd na Błędne Skały Drogą Aleksandra (odbiegającą od Szosy Stu Zakrętów) jest możliwy o pełnej godzinie, zjazd zaś w połowie godziny.

Mapa 24 atrakcji turystycznych ziemi kłodzkiej

Artykuł 24 atrakcje na ziemi kłodzkiej warte odwiedzenia pochodzi z serwisu Eloblog.

Na sezon jesienno-zimowy 2022/2023 planujemy cykl nocnych zwiedzań Sokołowska, urokliwej miejscowości położonej w Górach Suchych nieopodal Wałbrzycha. Ze względu na specyficzny mikroklimat w połowie XIX wieku założono tu pierwsze na świecie specjalistyczne sanatorium dla osób chorych na gruźlicę. Pamiątką po uzdrowisku jest dziś potężny ceglany gmach sanatorium Grunwald. Blask uzdrowiska, zwanego niegdyś śląskim Davos, mocno przygasł po wojnie. Jednak dziś Sokołowsko odradza się na nowo niczym feniks z popiołów. Zapraszamy na nocne zwiedzania!

Artykuł Nocne zwiedzania Sokołowska – Historia sukcesu i upadku śląskiego Davos pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej znajdują się pierwsze zaplanowane terminy wycieczek na maj 2022 roku. Szczegółowe informacje na temat programu wycieczki, ceny biletów oraz sposobu rezerwacji biletów znajdują się w opisie po kliknięciu przycisku „REZERWUJ”.

Zobacz wszystkie dostępne terminy wycieczek. W wypadku braku wolnych miejsc (wyprzedania wszystkich biletów w danym terminie) mogą pojawić się również dodatkowe nowe terminy wycieczek. W takiej sytuacji sugeruję sprawdzić aktualne terminy wycieczek za jakiś czas. Niebawem pojawią się również terminy wycieczek na czerwiec, lipiec i sierpień 2022 roku.

Artykuł Wycieczki po kompleksie Riese w Górach Sowich pochodzi z serwisu Eloblog.

Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie

Jaskinia Niedźwiedzia położona jest w Masywie Śnieżnika w dolinie Kleśnicy w pobliżu wsi Kletno. Jest najdłuższą jaskinią w całych Sudetach, zarówno po polskiej jak i czeskiej stronie gór. Należy również do jednych z najdłuższych i najgłębszych jaskiń w Polsce. Obecna znana długość korytarzy i sal wynosi niemal 5 km, ale naukowcy zajmujący się badaniem jaskini uważają, że może być ich znacznie więcej. Możemy tu zobaczyć na własne oczy praktycznie wszystkie formy występujące w jaskiniach krasowych takie jak: stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, nacieki grzybkowe, draperie, makarony i wiele innych. Ich powstanie zawdzięczamy tzw. zjawiskom krasowym, które zachodziły w jaskini na przestrzeni setek tysięcy lat. Bogata szata naciekowa jaskini przyciąga co roku rzesze turystów.

Jaskinia Niedźwiedzia od blisko 40 lat udostępniona jest do zwiedzania. Należy jednak pamiętać, że ilość miejsc dla turystów na zwiedzanie jaskini jest ograniczona. Z tego tytułu konieczna jest wcześniejsza rezerwacja biletów. Również nie we wszystkie dni tygodnia i miesiące jaskinia jest otwarta.

Aktualne informacje na temat rejestracji, dni i godzin otwarcia znajdują się na stronie: jaskinianiedzwiedzia.pl

Współpraca przy realizacji filmu

Lektor: Tomasz Sikora

W filmie zostały wykorzystane archiwalne fotografie autorstwa: Ferdynanda Paxa, Ludwika Pikuły, Tomasza Olszewskiego, Mariana Pulina, Wojciecha Ciężkowskiego, Stanisława Marszałka, Marcina Kuziela, Antoniego Ogorzałka, a także współczesne fotografie nowo odkrytej Sali Mastodonta autorstwa Szymona Kostki.

W filmie wykorzystano fragment artykułu autorstwa Antoniego Ogorzałka ze Słowa Polskiego z dnia 27─28.11.1966 r.

Specjalne podziękowania za pomoc w realizacji filmu dla Jaskini Niedźwiedziej w Kletnie, Artura Sawickiego i prof. Wojciecha Ciężkowskiego.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Jaskinia Niedźwiedzia – Najpiękniejsza jaskinia w Polsce pochodzi z serwisu Eloblog.

Katastrofa zapory na rzece Biała Desna (Bílá Desná)

Czeska część Gór Izerskich, rzeka Bílá Desná, czyli po polsku Biała Desna. W odległości niespełna 4 km od polskiej granicy znajduje się miejsce, w którym wydarzyła się jedna z najtragiczniejszych katastrof w Sudetach. To tutaj, zaledwie po 10 miesiącach od oddania do użytku, pękła zapora wodna wybudowana na rzece Biała Desna. Katastrofa wydarzyła się po południu 18 września 1916 roku, w czasie ładnej i bezdeszczowej pogody. Strumień wody wypływający z korpusu zapory zauważony został około 15:30. Błyskawicznie powiększał się z każdą minutą, a po ponad godzinie doszło do całkowitego przerwania konstrukcji. Wówczas w zbiorniku znajdowało się około 290 tys. m³ wody. Pęknięta zapora uwolniła ogromne masy wody, które wdarły się do koryta rzeki. Powstała fala miała 13 m wysokości i uderzyła w zabudowania niżej położonej miejscowości Desná.

Widok jaki ukazał się po przejściu fali był przerażający. Woda odsłoniła dziesiątki uszkodzonych lub zniszczonych budynków. Zewsząd walały się fragmenty ich wyposażenia, przemieszane z gruzem, kamieniami i połamanym drewnem. Niektórym budynkom położonym niżej miejscowości udało się przetrwać przejście fali, ale ich wygląd był lichy. Wyglądały jakby ktoś poprzecinał je wielkim ostrzem, a z pourywanych elewacji dostrzec można było wnętrza domostw. Łącznie żywioł pochłonął 65 ofiar (62 plus 3 ofiary doliczone później). Fala, która przeszła przez Desnę, zniszczyła 33 domy, a 69 zostało uszkodzonych. 307 osób pozostało bez dachu nad głową. Obecnie jako przyczynę pęknięcia zapory najczęściej podaje się wady gruntowe.

Wizualizacja katastrofy zapory na Białej Desnej

Jako uzupełnienie zachęcam również do obejrzenia poniższego filmu. Jest to wizualizacja 3D opracowana przez Povodí Labe w 100. rocznicę pęknięcia zapory. Wizualizacja jest próbą odtworzenia przebiegu katastrofy.

Przerwana zapora – Protržená přehrada

Dziś pozostałości przerwanej zapory i teren po dawnym zbiorniku są chętnie odwiedzane przez turystów. W 1996 roku zapora została uznana za narodowy pomnik kultury Republiki Czeskiej (czes. Národní kulturní památka). Teren został kilka lat temu odsłonięty i oczyszczony (wycięto drzewa porastające konstrukcję). Dzięki temu lepiej widoczny jest teraz zarys korpusu zapory. Przy zaporze znajduje się niewielka Krömerova bouda, w której możemy na chwile zatrzymać się i kupić coś do picia. Do zapory najlepiej dostać się pieszym szlakiem z miejscowości Desná. Wejście na teren po dawnej zaporze jest bezpłatne.

Mapa i miejsce lokalizacji przerwanej zapory na Białej Desnej

Artykuł Gdy pęknie zapora – Katastrofa zapory na rzece Biała Desna pochodzi z serwisu Eloblog.

Osobliwości Karkonoszy to miejsca niezwykłe, zaskakujące, ciekawe. Wśród wymienionych ciekawostek są miejsca powszechnie odwiedzane przez turystów, ale i również takie, które pozostają poza najczęściej uczęszczanymi szlakami. Przeważnie związane są one z niezwykłą karkonoską przyrodą i odległymi procesami geologicznymi, które tworzyły wyjątkowy charakter Karkonoszy. Artykuł został napisany na podstawie publikacji Karkonoskiego Parku Narodowego pt. „100 przyrodniczych osobliwości Karkonoszy” Piotr Migoń.

1. Równia pod Śnieżką

Mianem Równi pod Śnieżką określa się rozległy płaski grzbiet Karkonoszy rozciągający się pomiędzy Śnieżką, kopułą Smogorni a Luční i Studniční horą. Równia pod Śnieżką należy do jednych z największych osobliwości w Karkonoszach. Przede wszystkim dlatego, że odbiega ona znacząco od powszechnie przyjętego wyobrażenia o wysokich górach, gdzie oczekujemy strzelistych szczytów i stromych stoków. Równia jest rozległym wypłaszczonym terenem (wierzchowiną) o powierzchni około 6 km². Ten płaski teren przypomina bardziej obszary nizinne, choć znajduje się już na wysokości około 1400 m n.p.m. Rzeczywiście miliony lat temu obszar ten był rozległą równiną, jednak w czasie ostatnich ruchów górotwórczych, które wypiętrzyły Sudety, został wyniesiony do góry wraz całymi Karkonoszami, ponad otaczający go teren. Przez obszar Równi pod Śnieżką przebiega kilka turystycznych szlaków. Znajdują się również dwa schroniska: polski Dom Śląski i czeska Luční bouda.

2. Kozie Grzbiety

Wędrując po Karkonoszach na ogół widzimy wypłaszczone grzbiety i rozłożyste kopuły szczytów. Jest jednak jedno miejsce w Karkonoszach, które odbiega od tego utrwalonego krajobrazu. Tym miejscem są Kozie Grzbiety (czes. Kozí hřbety), które znajdują się już po czeskiej stronie gór (część Grzbietu Czeskiego). Kozie Grzbiety są jedyną granią występującą w Karkonoszach. Ich skalisty, ostry grzbiet, o dużym nachyleniu zbocza, przywodzi na myśl krajobrazy występujące bardziej w Tatrach Zachodnich niż w Karkonoszach. Przez Kozie Grzbiety przebiega szlak turystyczny, są więc one łatwo dostępne dla turystów.

3. Śnieżne Kotły

Monumentalne, zachwycające, zdumiewające – tak w kilku słowach można określić wrażenia jakie wywierają na obserwatorach Śnieżne Kotły. Ważnym elementem krajobrazu Karkonoszy jest występowanie tzw. rzeźby polodowcowej. Jej najlepszym przykładem są Śnieżne Kotły, czyli kotły polodowcowe, które powstały w zboczach Karkonoszy w wyniku wytworzenia się dawniej w tym miejscu lodowców. Lodowce w Karkonoszach powstawały w tzw. epoce lodowej, zwanej fachowo plejstocenem, w czasie której nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu. Wówczas linia wiecznego śniegu przebiegała w Karkonoszach na wysokości około 1200 m n.p.m. To właśnie działalność lodowców doprowadziła do powstania – wyrzeźbienia – w zboczach tych imponujących form skalnych. Szacuje się, że lodowce w Karkonoszach stopniały około 10 tys. lat temu. Efektowne skalne ściany Wielkiego Śnieżnego Kotła dochodzą tu nawet do 150 m wysokości! Śnieżne Kotły najlepiej podziwiać z punktu widokowego zlokalizowanego przy czerwony szlaku prowadzącym po grzbiecie.

4. Jeziora polodowcowe Wielki i Mały Staw

Pozostałością po dawnych karkonoskich lodowcach są nie tylko kotły polodowcowe, ale również jeziora polodowcowe. Po polskiej stronie Karkonoszy przykładami takich jezior są Wielki i Mały Staw. Wielki Staw powstał w wyniku wypełnienia wodą głębokiej misy wyżłobionej w skalnym podłożu przez lodowiec. Tafla Wielkiego Stawu znajduje się na wysokości 1224 m n.p.m., a jego głębokość w najgłębszym miejscu wynosi 24,4 m. Powstanie Małego Stawu było trochę inne, gdyż jego wody wypełniają zagłębienie w obrębie moren lodowcowych. Oba jeziora stanowią niezwykłe osobliwości Karkonoszy. Przy Małym Stawie poprowadzono niebieski szlak. Dojście do Wielkiego Stawu jest jednak niemożliwe, a podziwiać go możemy jedynie z grzbietu Karkonoszy. Nie będą one jednak wiecznie widoczne. Procesy zmieniające Karkonosze wciąż zachodzą, choć nie są one zauważalne dla oka człowieka. Dna jezior cały czas wypełniają osady. Nawet Wielki Staw, za kilkadziesiąt tysięcy lat, zostanie zasypany osadami.

5. Pokrywa granitowa na Wielkim Szyszaku

Wielki Szyszak (czes. Vysoké kolo) to czwarty pod względem wysokości szczyt w Karkonoszach i drugi po polskiej stronie tego pasma. Szczyt wznosi się na wysokość 1509 m n.p.m. Wędrując czerwonym szlakiem, od Śmielca w kierunku Śnieżnych Kotłów, przechodzimy po zboczach kopuły Wielkiego Szyszaka, po długim „kamiennym chodniku”. Naszym oczom ukazuje się wówczas zdumiewający widok zboczy pokrytych rumowiskiem niezliczonej ilości głazów i skalnych bloków. To tzw. granitowa pokrywa, która na przemian ze spłaszczeniami i murawami tworzy kopułę Wielkiego Szyszaka. Morze głazów zalegających na zboczach, o różnej wielkości, czasem dochodzących nawet do 3–4 m długości, jest efektem procesu rozpadu granitu. To właśnie ta skała buduje Wielkiego Szyszaka i tę część Karkonoszy. Ale nawet tak twarda skała jak granit, pod wpływem procesów wietrzenia, pęka i rozpada się na mniejsze fragmenty. Siły natury są dla niej nieubłagane. Przez zbocze Wielkiego Szyszaka przechodzi czerwony szlak (Główny Szlak Sudecki im. Mieczysława Orłowicza), jednak w czasie zimy jego przebieg jest zmieniany.

6. Szachownica w dolinie Myi

Osobliwości Karkonoszy wcale nie muszą mieć gabarytów najwyższych szczytów czy rozległych grzbietów. Niektóre mogą być naprawdę małe. Jedna z nich znajduje się w dolinie potoku Myi, przy asfaltowej drodze prowadzącej z Podgórzyna do Borowic. Drogę tę pokonuję się zazwyczaj samochodem, więc nie sposób wówczas zauważyć tej niezwykłej formacji skalnej. Na poboczu leży pęknięta skała, na której znajdują się zadziwiająco regularne kwadratowe kostki przypominające szachownicę! Choć blok skały zbudowany jest z granitu, to regularne spękania powstały w przylegającej do niego żyle aplitu. Przy szachownicy przed wojną znajdował się jeszcze drugi blok z podobnymi kwadratowymi spękaniami, ale zaginął w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach…

7. Dziurawy Kamień

Karkonosze na ogół nie są kojarzone z jaskiniami. Zjawiska krasowe, zazwyczaj tworzące jaskinie, są w Karkonoszach prawdziwą rzadkością. Jednak możemy spotkać tu inny typ jaskiń, naturalnych pustek, które powstały nie poprzez wypłukiwanie rozpuszczalnych skał przez wodę, ale poprzez odsuwanie się od siebie bloków skalnych. Takie jaskinie nazywamy jaskiniami szczelinowymi. Jedna z nich znajduje się na zboczach Chojnika na Pogórzu Karkonoskim. Nazwana została Dziurawym Kamieniem. Jaskinia ma długość 18,5 m. Pokonuje się ją wąskim korytarzem o szerokości poniżej 1 m, zakończonym kominem o wysokości około 3 m. Dziurawy Kamień znajduje się przy czarnym szlaku prowadzącym na Zamek Chojnik. Jest oznakowany, ale łatwo go nie zauważyć i przypadkowo ominąć. Choć Dziurawy Kamień znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego, w tym miejscu możemy na chwilę zboczyć ze znakowanego szlaku i przejść krótki fragment karkonoską jaskinią.

8. Kociołki wietrzeniowe

Dawniej powstanie tych intrygujących kulistych form w skałach przypisywano pradawnym pogańskim kultom. Miały być one wykutymi przez człowieka misami ofiarnymi, do których składano krwawe ofiary ze zwierząt lub ludzi. Kociołki wietrzeniowe, bo o nich mowa, nie są jednak dziełem rąk człowieka. Zazwyczaj przybierają kształt okrągłych lub kulistych zagłębień w płaskich powierzchniach skał. Ciężko uwierzyć, że tak regularne kształty zostały wytworzone przez siły natury. Ich powstanie wiąże się zazwyczaj z procesami selektywnego wietrzenia, które zachodzą na powierzchniach skały, wielokrotnym zamarzaniem i rozmarzaniem wody wypełniającej wnętrza kociołków. Kociołki wietrzeniowe posiadają różne rozmiary. Największy z nich znajduje się na zboczach Drewniaka koło Michałowic, ma wymiary 145×110 cm i głębokość ponad 1 m.

9. Waloński Kamień

Kolejna z osobliwości Karkonoszy znajduje się w Przesiece. Przemierzając tę urokliwą miejscowość możemy natrafić na zagadkową grupę skalną zwaną Walońskim Kamieniem. Jego nazwa pochodzi od owianych legendą Walonów, zwanych też Walończykami, którzy w średniowieczu przemierzali te góry w poszukiwaniu cennych minerałów i kruszców. Na jednym z bloków skalnych Walońskiego Kamienia widać odciśnięty ślad przypominający do złudzenia sylwetkę człowieka. Dostrzec można również wyryty znak krzyża i prawie już zatarty ślad ręki. Miały być to znaki pozostawione przez Walonów, którzy przemierzając Karkonosze, w poszukiwaniu bogactw ziemi, w ten sposób oznaczali sobie drogę. W rzeczywistości odciśnięta postać człowieka jest niczym innym, jak kociołkiem wietrzeniowym na skale, która uległa przewróceniu. Wyryty znak krzyża wciąż pozostaje nierozwikłaną tajemnicą… Waloński Kamień znajduje się tuż przy głównej drodze prowadzącej przez Przesiekę.

10. Opuszczona osada Budniki

Na zboczach Grzbietu Kowarskiego, na wysokości około 900 m n.p.m., znajdują się pozostałości górskiej osady Budniki (niem. Forstlangwasser). Dawniej w tym miejscu istniało kilkanaście domostw, była też szkoła i schronisko. Dziś po Budnikach pozostały tylko fundamenty domów skryte w coraz gęstszym lesie. Na Dolnym Śląsku spotkać możemy wiele miejsc, gdzie dawniej istniały wsie lub osady. Budniki są jednak wyjątkowe. Zasłynęły jako osada, która przez 113 dni nie miała dostępu do słońca. Specyficzne położenie na zboczach Karkonoszy sprawiało, że od 26 listopada do 19 marca, położone nisko słońce, nawet w ciągu dnia, nie wychylało się znad grzbietu Karkonoszy. Przez 113 dni do osady nie docierały więc promienie słońca, a jej zabudowania skryte były w cieniu okolicznych gór. Budniki krótko po wojnie były zasiedlone, ale działalność pobliskich kopalń uranu, poszukiwanie nowych złóż, a co za tym idzie utajnienie procederu, najprawdopodobniej sprawiło, że osada została wysiedlona. Pozostałości Budnik położone są tuż przy zielonym i żółtym szlaku. Najłatwiej do nich dotrzeć wędrując Tabaczaną Ścieżką od Karpacza. Przy wielu pozostałościach domów postawione są dziś tablice informujące o danym miejscu i jego historii. Budniki zamykają moją listę 10 niezwykłych miejsc i osobliwości w Karkonoszach.

Mapa ciekawych miejsc i osobliwości w Karkonoszach

Artykuł 10 niezwykłych miejsc i osobliwości w Karkonoszach pochodzi z serwisu Eloblog.

Droga krajowa nr 35 nie należy do najbardziej malowniczych dolnośląskich szos – a przynajmniej nie na odcinku łączącym Wrocław z Wałbrzychem. Wzmożony ruch samochodowy wzdłuż biegnącej z grubsza po prostej linii jezdni, przemykające za oknem smętne pejzaże pól uprawnych, mijane jedna po drugiej wioski, z których każda wydaje się być nudną kopią poprzedniej… Monotonię krajobrazu przełamują jedynie rysujące się w oddali sylwetki gór, składając podróżującym obietnicę rychłej zmiany nizinnej jednostajności, która nastąpi po przekroczeniu sudeckiego uskoku brzeżnego.

Nim jednak dotrzemy do tej wyraźnej granicy, parę kilometrów przed osiągnięciem Świebodzic, nasze zobojętniałe spojrzenie przyciągnie i wyrwie z marazmu obiekt, którego widok przyprawi serce o szybsze bicie. Stojący po lewej stronie drogi gmach, o postawnej sylwetce, bogatej w architektoniczne detale bryle z żółtej cegły, stanowi dominantę krajobrazu rolniczej wsi Mokrzeszów. Jakież zrządzenie losu tchnęło życie w tę neogotycką perłę architektoniczną właśnie tutaj, gdzie na skraju ruchliwej szosy toczy ona bezlitosną walkę z nadgryzającym cegły czasem, na oczach tysięcy niemych świadków, podróżujących w sobie tylko znanych sprawach, dzień za dniem…

Samotny baron, rycerze z Malty i hojny spadek

Historia ceglanego gmaszyska o zagadkowej funkcji nierozerwalnie związana jest z prawdziwym pałacem, zlokalizowanym około dwustu metrów na południe od niego. Próżno jednak dziś szukać w tym miejscu budowli, która swoim wyglądem przywodziłaby na myśl rezydencję godną barona, jeszcze w drugiej połowie XIX wieku ją zamieszkującego. Zamiast tego naszym oczom ukaże się prostokątny, trójkondygnacyjny budynek pomalowany żółtą farbą, obecnie będący siedzibą szkoły rolniczej. Nic specjalnego, szczególnie w porównaniu z pobliskim neogotyckim kolosem. Nasze postrzeganie obiektu ulegnie zmianie dopiero wtedy, gdy odnajdziemy pocztówki z jego XIX-wiecznym wizerunkiem – to już robi znacznie lepsze wrażenie! Transformacja pałacu niechaj będzie świadectwem i dowodem tego, do jak drastycznej degradacji doprowadzić może kilkadziesiąt lat zaniedbań.

Jednak na długo przed tym, nim teren rozległej posiadłości siłą wcielono w struktury mokrzeszowskiego PGR-u, pracującego na rzecz rozwoju Polskiej Republiki Ludowej, której z burżuazyjnym zdobnictwem dworów i pałaców nie było po drodze, ziemię tę dzierżył w swych rękach wspomniany już arystokrata – baron Jacobi-Klöst.

Po przeszło ośmiu dekadach życia, właściciel dóbr rycerskich w dolnej części wsi Kunzendorf (dawna nazwa Mokrzeszowa), w 1880 roku odchodzi z tego świata bezpotomnie, zapisując ostatnią kartę kroniki swego rodu. Jako osoba religijna, członek prastarej organizacji Rycerzy Maltańskich, niemałą część majątku wraz z kawałkiem ziemi przekazuje w spadku zakonnikom popularnie zwanym Szpitalnikami. To określenie skrywa podpowiedź co do prawdziwej funkcji domniemanego „pałacu w Mokrzeszowie”, gdyż tu zaczyna się jego historia…

O tym, jak ofiarni rycerze świat zbawiali

Dzieje joannitów sięgają korzeniami XI wieku i czasów wypraw krzyżowych. Powstałe w Ziemi Świętej bractwo zajmowało się nie tylko walką z innowiercami i budową monumentalnych twierdz, których ruiny przetrwały do dziś, lecz także prowadzeniem szpitali, gdzie opieką obejmowano zarówno rannych rycerzy, jak i wszelkiego rodzaju potrzebujących. Oddany do użytku w 1886 roku budynek mokrzeszowkiego szpitala wskazuje, że pewne rzeczy pozostają niezmienne pomimo upływu stuleci.

Ceglany „pałac” pełnił szpitalne funkcje przez kilka dziesięcioleci, pierwotnie przyjmując ludzi cierpiących z powodu szerokiego wachlarza przeróżnych schorzeń, włączając w to choroby psychiczne. Jednocześnie Kawalerowie Maltańscy swe opiekuńcze ramiona wyciągali ku osobom starszym, dla ich potrzeb przeznaczając część łóżek w placówce. Ze skąpych informacji dotyczących funkcjonowania szpitala wynika, że wszystkich łóżek było nieco więcej niż osiemdziesiąt, zaś w ciągu roku przez sale domu zdrowia przewijać się miało kilkuset pacjentów.

Po wybuchu Wielkiej Wojny profil przyjmowanych pacjentów uległ znaczącej zmianie, kiedy placówkę przekształcono w lazaret dla toczących pojedynki powietrzne lotników, walczących za swą niemiecką ojczyznę na frontach I wojny światowej. Czy pochodzący z pobliskiej Świdnicy postrach przestworzy, zwany Czerwonym Baronem Manfred von Richthofen, mógł przebywać tu na leczeniu po otrzymanym w 1917 roku postrzale głowy? Niestety, nie udało mi się odnaleźć na ten temat informacji.

Po zakończeniu brutalnego konfliktu, którego ogień przez cztery lata trawił europejski kontynent, bracia zakonni przekształcili szpital w Mokrzeszowie w obiekt sanatoryjny. Na długo jednak nie pozostał w ich rękach, gdyż narastające kłopoty finansowe zmusiły joannitów do sprzedaży posesji. Nabywcą okazał się przedsiębiorca o żydowskim pochodzeniu. Miało to miejsce w roku 1926, a więc w czasach, gdy Rzesza Niemiecka stała u progu tragicznych w skutkach przekształceń, które wyniosły do władzy partię nazistowską. Być może to był powód, dla którego ówczesny właściciel, wyczuwszy narastające antyżydowskie nastroje, postanowił spieniężyć „pałacowe” wyposażenie i już w latach 30. porzucić swe włości.

Łyk wody ze Źródła życia – tylko dla wybranych

Wielkimi krokami zbliżamy się do tej części historii szpitala, która budzi zdecydowanie największe emocje, będąc jednocześnie fragmentem na tyle słabo udokumentowanym, że trzeba rozważyć umieszczenie go w szufladzie oznaczonej plakietką z napisem Mity i legendy. Zacznijmy jednak od faktów – jaką mroczną tajemnicę skrywa osobliwy termin Lebensborn?

Paranoiczne plany Adolfa Hitlera zakładały niemiecką kolonizację Europy i ustanowienie władzy „nordyckiej rasy nadludzi” nad światem, pod co grunt przygotować miały m.in. eksterminacje ludności „ras podległych” na zasiedlanych terenach. Potężną przeszkodą na drodze do realizacji zuchwałych zapędów był szalejący w Rzeszy niż demograficzny – jak kolonizować podbite ziemie, gdy nie rodzą się dzieci, a potencjalni ojcowie masowo giną na frontach II wojny światowej?

Jakby tego było mało, państwo niemieckie zmagało się z problemem aborcji – zabieg ten był w nazistowskich Niemczech nielegalny (traktowano go jako zbrodnię przeciwko państwu, choć tylko w przypadku próby usunięcia dziecka „rasowo wartościowego”), aczkolwiek wykonywany nagminnie w „podziemiu”, na co wskazują oficjalne statystyki z 1938 roku – Wikipedia podaje niebotyczną liczbę ok. 600 tysięcy wykonywanych rocznie operacji (!), powołując się na wydaną w 1975 roku książkę autorstwa R. Hrabara, pt. Lebensborn – czyli źródło życia (nie udało mi się odnaleźć potwierdzenia w innych niż Wikipedia źródłach, pozwolę sobie więc podchodzić do tej liczby z pewną rezerwą).

Panaceum okazać się miało powołanie do życia Lebensborn e.V. – stowarzyszenia opiekuńczo-charytatywnego, którego ojcem chrzestnym został sam Heinrich Himmler, stojący na czele zbrodniczej organizacji SS, w której strukturach funkcjonować miała utworzona na przełomie lat 1935/36 instytucja. Niektóre z założeń Źródła życia (polska nazwa Lebensborn) mogłyby na pierwszy rzut oka wydać się szlachetne. Cele organizacji miały być osiągane poprzez m.in. wspieranie wielodzietnych rodzin oraz opiekę nad niezamężnymi kobietami w ciąży, mającymi szanse urodzić swe dzieci w specjalnych ośrodkach zapewniających im anonimowość, a co za tym idzie, odsuwających ryzyko społecznego ostracyzmu, który w III Rzeszy dotykał wszystkie „lekko prowadzące się” kobiety (co paradoksalnie wynikało z założeń polityki partii nazistowskiej – ostatecznie wyciągnęła ona do samotnych matek „pomocną dłoń”, gdy okazało się to zbieżne z interesem NSDAP).

Cóż więc można by zarzucić stowarzyszeniu, którego pobudki służą chwalebnym ideałom? Jak zwykle, diabeł tkwi w szczegółach. Lebensborn roztaczało opiekę tylko i wyłącznie nad tymi matkami, które nie przyniosłyby swemu narodowi wstydu poprzez urodzenie dzieci o zbyt ciemnym kolorze oczu, włosów czy skóry. Krótko mówiąc, programem ochronnym obejmowano maluchy spłodzone przez rodziców o „aryjskim” wyglądzie i rodowodzie. Poza badaniem fizycznych cech kandydatów, pierwotnie wymagano od nich okazania dokumentacji pochodzenia (nie dotyczyło to członków SS, będących na pozycji „uprzywilejowanej”), by czystej krwi „rasy panów” nie skaził żaden przemycony przez pomyłkę „żydowski element”.

Gdy po wybuchu wojny okazało się, że wymienione środki zaradcze nie będą wystarczające do osiągnięcia zadowalającego tempa „produkcji”, ośrodki Lebesborn poczęto zakładać na terytoriach krajów okupowanych, gdzie niejednokrotnie zaniżano kryteria oceny „aryjskości” do samego badania cech fizycznych wyglądu – krótko mówiąc, do „pracy” na rzecz organizacji zaprzęgano miejscowych, również „niegermańskiego” pochodzenia (lista ośrodków Źródła życia w Polsce). Pod tym względem naziści szczególnie upodobali sobie Norwegię, stanowiącą nieprzebrane źródło blondwłosej ludności, cechującej się wysokim wzrostem.

Celem uniknięcia marnowania chociażby kropli „aryjskiej krwi”, pod szyldem stowarzyszenia organizowano porwania dzieci w podbitych krajach, by następnie je zgermanizować i oddać do adopcji niemieckim rodzinom. Oczywiście, nie trzeba dodawać, że porwanych poddawano gruntownej selekcji na podstawie wyglądu – nie na wszystkich czekała reedukacja i „nowa, kochająca rodzina”. Wielu z nich droga zawiodła w ślepy zaułek, za druty kolczaste obozu zagłady… 🙁

Z końcem wojny niszczono stanowiącą obciążający dowód popełnionych zbrodni dokumentację działań Lebensborn, co na zawsze odcięło od korzeni setki, jeśli nie tysiące zgermanizowanych dzieci – nigdy nie ustalono ich miejsca pobytu, one zaś być może nigdy nie poznały prawdy o swoim pochodzeniu.

Rodzić dzieci dla Führera, czyli… przyjemne z pożytecznym?

Warto poświęcić kilka słów drugiemu z najbardziej kontrowersyjnych aspektów działań Źródeł życia – płodzeniu dzieci w ośrodkach organizacji. Młode kobiety zamieszkujące placówki Lebensborn niekoniecznie musiały trafić tam ze względu na już rozwijające się pod ich piersią życie. Jeśli jeszcze go nie było, zawsze znalazł się przystojny, niebieskooki młodzieniec (np. oficer SS), który chętnie pomógł przyszłej „Matce Narodu Niemieckiego” wypełnić obowiązek wobec Führera.

Odbywało się to na różne sposoby – kobiety z krajów okupowanych, jak podejrzewam, zmuszano do odbywania stosunków seksualnych. Inną z dróg do osiągnięcia celu była organizacja obozów młodzieżowych z obowiązkową „edukacją seksualną” w tle. Z kolei na terenie III Rzeszy, jak wynika z zachowanych do dziś informacji, niejedna młoda obywatelka w poczuciu obowiązku, z uśmiechem wymalowanym na twarzy, zgłaszała się do programu dobrowolnie. Nagroda była bowiem nie byle jaka – oprócz wdzięczności samego Wodza, szczególnie „aktywne” panie liczyć mogły na odznaczenie Krzyżem Honorowym Niemieckiej Matki.

O ile ci rodzice, którzy stali po zwycięskiej (czyt. niemieckiej) stronie barykady, mieli prawo wyboru w kwestii oddania noworodka do adopcji lub wychowania go własnymi siłami, to w przypadku kobiet z krajów okupowanych, które urodziły dziecko pod szyldem Źródła życia, taki wybór nie istniał. Przypuszczam, że większość z nich, jeśli nie wszystkie, po tym jak „zrobiły swoje”, na zawsze żegnały się ze swoją pociechą, ta zaś trafiała w ręce porządnej, niemieckiej rodziny, która zapewnić miała maluchowi solidne wychowanie w duchu światłej ideologii narodowego socjalizmu.

Czy gdyby wojenne losy potoczyły się po myśli Hitlera, goebbelsowska propaganda mogłaby z pełną szczerością uznać działalność Lebensborn za sukces? Cóż… szacuje się, że w ośrodkach organizacji na świat przyszło od kilku do kilkunastu tysięcy dzieci. Dużo? Ilość ta nie wyda się imponująca, gdy zestawimy ją z podaną wcześniej roczną liczbą dokonywanych zabiegów aborcji, a gdy jeszcze dorzucimy szacunkowe straty w postaci pochłoniętych przez wojnę niemieckich obywateli… Ich ilość oscyluje w okolicach siedmiu milionów zabitych, wliczając w to zarówno żołnierzy, jak i cywili. Dodajcie dwa do dwóch i oceńcie sami.

Z kolei germanizacja „zrabowanych dzieci” opisywana jest znacznie wyższymi liczbami – w różnych źródłach odnaleźć można liczby od kilkudziesięciu do dwustu tysięcy. Niezależnie jednak od tego, na którym biegunie podanego przedziału leży prawda, można wysnuć wniosek, że proceder wywożenia na zachód wschodnioeuropejskich dzieci realizowany był na ogromną skalę.

„Prawda” trudna do zaakceptowania, czy do… odnalezienia?

Co wspólnego ze stowarzyszeniem Lebensborn eingetragener Verein ma pałac w Mokrzeszowie? To pytanie zadaje sobie niejeden zainteresowany zagadnieniem… Wielu jednak, jak przypuszczam, wcale nie zada sobie podobnego pytania, bezkrytycznie przyjmując każdą pogłoskę na temat Mokrzeszowa i Lebensborn, która krąży w chaotycznym wirze informacyjnym internetu – a napisano już wiele artykułów, których autorzy za pewnik przyjmują sensacyjną tezę o funkcjonowaniu oddziału Źródeł życia w murach dawnego szpitala.

Pomimo że historię budynku stale łączy się z kontrowersyjną działalnością nazistowskiej organizacji, nie ma żadnych dowodów, że w tym miejscu istniało SS-mańskie „sanatorium miłości”. Jeśli weźmiemy pod uwagę ogromny zasób udokumentowanej wiedzy na temat potwierdzonych ośrodków Lebensborn, zaczną nasuwać nam się uzasadnione wątpliwości co do prawdziwości mokrzeszowskich rewelacji na temat ulokowanego w wiosce „Domu Matek”. Czy rzeczywiście w latach 1938–1945 „pałac” zamieszkany był przez członkinie Związku Niemieckich Dziewcząt (żeński odpowiednik Hitlerjugend), jak podaje niemalże każde współczesne źródło?

Zwolennicy przedstawionej tu hipotezy dostali w swoje ręce garść argumentów, po tym jak niemiecki antropolog, Harald Schroedter, w 2010 roku przekopał przykościelny cmentarz i odnalazł interesujące ślady z czasów II wojny światowej. W odległości „rzutu kamieniem” od mokrzeszowskiego szpitala pochowano kilkudziesięciu niemieckich żołnierzy, członków młodzieżowej organizacji Hitlerjugend oraz… czwórkę kobiet. Trzy z nich zmarły pomiędzy 20. a 30. rokiem życia – co więcej, na podstawie oględzin kości miedniczych ekshumowanych pań stwierdzono, że wszystkie one były świeżo upieczonymi mamami, zmarłymi podczas porodu lub wkrótce po. Czy wyniki wykopalisk traktować można jako ostateczne potwierdzenie istnienia „wylęgarni aryjczyków”? Przypuszczam, że nie, choć wstrzymam się z wydawaniem ostatecznej oceny. Zamiast tego, zacytuję klasyka: Wiem, że nic nie wiem.

Pałac w Mokrzeszowie – czas degradacji, czyli dzieje powojenne

Zostawmy już niezbadane drugowojenne losy „pałacu” w spokoju i sprawdźmy, co znajduje się dalej na jego osi czasu. Spektakularnych tajemnic ani zwrotów akcji na miarę Źródła życia w tej części artykułu nie uświadczymy, co nie oznacza, że to już koniec wybojów i ostrych zakrętów na ścieżce historii ceglanego gmaszyska.

Dwa pierwsze lata po wojnie to okres, kiedy w budynku stacjonowali żołnierze „armii zaprzyjaźnionej” spod znaku czerwonej gwiazdy. Nietrudno się domyślić, że nawet jeśli w maju 1945 roku wnętrze budowli wciąż skrywało przedstawiające większą wartość wyposażenie, to do 1947 roku wszelkie jego ślady wyparowały… wraz z gęstymi oparami mocnego alkoholu, jak można przypuszczać.

Po 1947 nie było lepiej. Świeżo „odzyskane” ziemie zachodnie obfitowały w potężne założenia pałacowe, otoczone niemałych rozmiarów kompleksami zabudowań folwarcznych. Do czego można by je wykorzystać w tej nowej, kolektywnej rzeczywistości, która przybywszy ze wschodu szturmem wyparła ślady zdemoralizowanej burżuazji? Długo się nie zastanawiano.

Z pałaców zróbmy PGR-y! – tak mogłoby brzmieć hasło przyświecające przodownikom pracy, których potomkowie być może do dziś uprawiają mokrzeszowskie pola. W interesującym nas neogotyckim budynku rozgościła się szkoła rolnicza wraz z Wojewódzkim Ośrodkiem Postępu Rolniczego, który dbałością o ciągły rozwój napędzał prężną gospodarkę Polskiej Republiki Ludowej. Co ciekawe, o ile dawny szpital stoi dziś opuszczony, to reszta zabudowań, włącznie z tym „prawdziwym” pałacem, po dziś dzień służy celom tutejszego gospodarstwa i szkoły rolniczej.

Z początkiem lat 90., świeżo po przemianach ustrojowych, na końcu długiego, ciemnego tunelu rozbłysło niewielkie światełko. Obiekt udało się przekazać w ręce prywatne. Właścicielami zostali obywatele Niemiec, którzy za śmiesznie niską kwotę – ok. 200 tys. zł – zakupili posesję. Z ich planów i obietnic wyłaniała się wizja wspaniałego, luksusowego hotelu, który swym splendorem uświetnić miał imię Mokrzeszowa, a mieszkańcom wsi zaoferować miejsca pracy. Skończyło się na obietnicach. Tak rozpoczęła się blisko 30-letnia batalia, toczona przeciw nieuchwytnym gospodarzom, konsekwentnie niewywiązującym się ze zobowiązań, co zabytkowy gmach doprowadziło do stanu ruiny. W międzyczasie usiłowali oni odsprzedać dawny szpital – jak wynika z zaobserwowanych w internecie ogłoszeń, od potencjalnego kupca życzyli sobie kwoty przekraczającej… 4 mln zł!

Parę lat temu nastąpił przełom – na mocy polskiego prawa, odebrano nieodpowiedzialnym dysponentom mienie, które ostatecznie trafiło w ręce świdnickiej gminy, ta zaś w 2019 roku… ponownie wystawiła nieszczęsny budynek na sprzedaż. Rozległą na niemal 2,5 ha powierzchni działkę zakupić może każdy, kto na koncie posiada zbędne 1,5 mln zł. Niewiele, zdawałoby się. To jednak dopiero początek. Dziesięciolecia zaniedbań sprawiły, że przywrócenie budynku do stanu używalności wymagać będzie inwestycji wielokrotnie przewyższających kwotę zakupu.

Warto zwrócić uwagę na kategorię, do której na stronie biura nieruchomości przydzielono ogłoszenie. Zdaje się, że hasło pałac jest dużo bardziej nośne medialnie niż opuszczony szpital albo dawna szkoła rolnicza. 🙂 Czy znajdzie się odważny, który zechce na swe barki wziąć tak kosztowne brzemię? Czy może po upływie paru kolejnych lat „pałac” podzieli los setek innych dolnośląskich obiektów zabytkowych, a my będziemy mogli podziwiać już tylko pokaźnych rozmiarów stertę ceglanego gruzu?

Przy okazji, poświęćmy owemu gruzowi parę słów. W momencie, gdy czytany przez Was artykuł był przeze mnie pisany, w przyszpitalnym parku przeprowadzono prace porządkowe, które pewien dobrze znany litewski kulturysta skwitować mógłby zdaniem: Nie ma lipy. Pięć pięknych drzew, zdobiących skraj posesji od strony drogi krajowej, zostało wyciętych. Urzędnicy świdnickiej gminy mieli jednak uzasadniony powód, aby wspomniane lipy spisać na straty – ich rozrośnięte system korzeniowe zagrażały zniszczeniem muru oporowego, który graniczy bezpośrednio z wąskim chodnikiem i jezdnią. Rzeczywiście, podczas ostatniej wizyty w „pałacu” moją uwagę zwróciły luźne cegły i brak żelaznego płotu, który wcześniej wieńczył szczyt muru. Okazuje się, że płot nie przetrwał starcia z siłami natury. Dobra informacja jest taka, że po przeprowadzeniu remontów zostaną posadzone nowe drzewa i opowieść o nierównej walce człowieka z Matką Naturą rozpocznie kolejny cykl tej niekończącej się historii.

Pół żartem, pół serio – czyli krótkie wnioski na koniec

Ci z Was, którzy po zapoznaniu się z treścią artykułu zapragną ujrzeć wnętrze szpitala w Mokrzeszowie, nie ucieszą się na wieść, że nie będzie to takie proste. Gmina Świdnica nie ułatwia sprawy ciekawskim eksploratorom, z oczywistych względów dbając o zabezpieczenie możliwych wejść do budynku. Istnieją więc dwie legalne drogi do środka – dogadanie się z urzędem gminy lub… podanie się za potencjalnego kupca i umówienie na spotkanie z przedstawicielem biura nieruchomości. Powodzenia. 🙂

Na koniec, pozwolę sobie rzucić w przestrzeń pytanie, i pozostawić je ku Waszej refleksji, bez zbędnego komentarza. Czy kiedykolwiek zastanawialiście się nad tym, w jaki sposób człowiek, który nie wyróżniał się ani specjalnie wysokim wzrostem, ani zdrowiem określanym jako „końskie”, o włosach niemalże czarnych, podejrzewany o posiadanie „żydowskich korzeni”, zdołał wmówić milionom ludzi koncepcję wyższości „rasy aryjskiej” i postawić siebie na czele tejże ideologii, której zdawał się być zaprzeczeniem? Dziękuję za uwagę i do zobaczenia wkrótce!

Mapa dawny szpital i pałac w Mokrzeszowie

Artykuł Pałac w Mokrzeszowie – Ile pałacu zawiera się w pałacu? pochodzi z serwisu Eloblog.