Życie na średniowiecznym Zamku Grodno

W pierwszej połowie filmu zapraszam na wywiad z panią prof. Małgorzatą Chorowską z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Architekt, inżynier, specjalistką w dziedzinie średniowiecznych zamków i rezydencji. Autorką badań i rozpoznania architektonicznego prowadzonego na Zamku Grodno, których efekty mogliśmy oglądać w poprzednim filmie. W drugiej połowie filmu zabieram widzów na spacer po wnętrzach zamku górnego. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, do czego mogły służyć poszczególne pomieszczenia, których pozostałości zachowały się w najstarszych częściach zamku.

Podstawowymi dwoma typami pomieszczeń mieszkalnych w zamkach były komory i izby. Komora, z języka niemieckiego „Kammer”, była pomieszczeniem nieogrzewanym, które mogło służyć np. do spania, albowiem spało się w zimnym. Dodatkowo w komorze mogła znajdować się toaleta do załatwiania podstawowych potrzeb, najczęściej w postaci wykuszu latrynowego. Drugim typem pomieszczenia była izba, z języka niemieckiego „Stube”. Izba, w przeciwieństwie do komory, była pomieszczeniem ogrzewanym, np. za pomocą pieca. To w niej za dnia toczyło się życie mieszkańców zamku. Na Grodnie, oprócz komór i izb, możemy wyróżnić także tzw. salę rycerską (Rittersaal), która była największą i najbardziej reprezentacyjną salą na całym zamku. Znajdowała się ona jednak w innym miejscu niż współczesna sala rycerska. Ta prawdziwa, średniowieczna sala rycerska zajmowała II i III piętro skrzydła południowego.

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Burg Kinsberg in Schlesien Beschreibung und Geschichte” – Heinrich Schubert, Breslau 1886

Zachęcam również do obejrzenia pierwszej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak żyło się na średniowiecznym Zamku Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek Grodno, przed wojną nazywany zamkiem Kynsburg, położony jest w Zagórzu Śląskim w Sudetach Środkowych. Jego malownicza sylwetka wznosi się od wieków nad doliną rzeki Bystrzycy, która w tym miejscu nazywana była powszechnie Śląską Doliną lub Doliną Ślązaków (niem. Schlesierthal). Śląska Dolina historycznie rozdzielała zawsze od siebie dwa pasma górskie – Góry Wałbrzyskie od Gór Sowich. Zamek Grodno leży więc na styku tych dwóch sudeckich pasm, choć historycznie wciąż jeszcze na skraju Gór Wałbrzyskich. Zamek wybudowany został szczycie góry Choina. Jego najstarsza część osadzona została na samym wierzchołku skalnej wychodni. Doskonale widać to od strony długiej, monumentalnej ściany zamku górnego i graniastej wieży, zawieszonej stromo na wodami Bystrzycy. Zamek Grodno należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych śląskich zamków. Jest jedną z najpiękniej położonych średniowiecznych warowni w całych polskich Sudetach.

Początki Zamku Grodno

Powszechnie budowę Zamku Grodno przypisuję się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I. Bolko I, zwany również Srogim albo Surowym, przez historię zapamiętany został jako energiczny władca, który przez okres swoich rządów systematycznie poszerzał swoje władztwo. Dzięki sprytnej polityce, układom, ale i również zwykłej brutalnej sile, z porozbijanych drobnych księstw śląskich tworzy państwo, które w swoim szczytowym momencie rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. XIV-wieczna Kronika Książąt Polskich wychwala Bolka I jako budowniczego licznych warowni. Ich szczególne zagęszczenie widzimy w Sudetach, które – jak powszechnie uznaje się – miały zabezpieczać księstwo świdnicko-jaworskie przed zakusami ze strony króla czeskiego.

Po raz pierwszy informacja o Grodnie pojawia się w 1315 roku. W niemieckich regestach dokumentów śląskich odnotowano zapis, iż 22 marca 1315 roku, w wigilię Wielkiej Nocy, na zamku KINSBERG, burgrabia Kylian von Haugwitz uczynił akt darowizny na rzecz klasztoru Augustianów we Wrocławiu. Choć zapisek ów nie dotyczył bezpośrednio Grodna, to jego ustanowienie na zamku każę przypuszczać, że już wówczas zamek był kompletną i w pełni ukończoną warownią.

Fazy budowy średniowiecznego Zamku Grodno

Od 2017 roku rozpoznaniem architektonicznym Zamku Grodno zajmuje się prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Głównym efektem badań prowadzonych przez prof. Chorowską było wyodrębnienie faz budowy murów zamku górnego.

Wyodrębnić możemy trzy główne gotyckie fazy budowy zamku:

• Fazę I, przypadającą na okres rządów Bolka I Surowego, około 1300 roku,
• Fazę II, przypadającą na okres rządów Bolka II Małego, około 1350 roku,
• Fazę III, przypadającą na czasy, kiedy zamek był własnością rodu Czettritzów, około 1500 roku.

Faza I – około 1300 roku

Faza II – około 1350 roku

Faza III – około 1500 roku

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Beschreibung und Geschichte der Burg Kinsberg” – August Zemplin, Breslau 1826
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Codex Diplomaticus Silesiae T.16 Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315” – C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau 1892
„Corona Silesiae: Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku” – Artur Boguszewicz, Wrocław 2010

Zachęcam również do obejrzenia drugiej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak w średniowieczu budowano Zamek Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Wsiadamy w pociąg we Wrocławiu i wyruszamy w kierunku południowo-zachodnim. Po niespełna godzinie monotonny krajobraz równin zastąpiony zostaje stromymi zboczami doliny Lubiechowskiej Wody, przesłaniającymi wszelkie dalsze widoki – to znak, że sudecki uskok brzeżny jest już za nami. Pociąg porusza się wyraźnie wolniej, z mozołem przeciskając się pomiędzy wznoszącym się po lewej stronie masywem Palucha i jego towarzyszem, przez świebodziczan nazywanym Liskiem, który do wnętrza biało-żółtego składu Kolei Dolnośląskich zagląda przez prawy ciąg okien. Jeszcze tylko Lubiechów, rzut okiem na zdobiącą malownicze stoki niewysokich wzgórz wieś i krajobraz przekształca się w silnie zurbanizowany, poprzetykany jednak zadziwiająco liczną reprezentacją akcentów w kolorze świeżej zieleni.

Przesiadka z pociągu do wehikułu czasu

Wałbrzych. Miasto, które do niedawna kojarzyło się z dymiącymi kominami i zalegającym pod cienką warstwą ziemi „czarnym złotem”, niespecjalnie modnym w dobie ocieplenia klimatu. Obraz ten nie ma wiele wspólnego z obecną sytuacją, gdyż Wałbrzychowi bliżej do miana „płuc regionu”, aniżeli jego „truciciela”.

Odstawmy jednak teraźniejszość i niedaleką przeszłość na bok, by cofnąć się w czasie znacznie dalej i choć na chwilę przywrócić do życia Waldenburg z epoki, której nie pamięta już nikt spośród współczesnych mieszkańców miasta. W tym celu wysiądziemy z pociągu na drugim w kolejności dworcu – Wałbrzych Miasto – i zaczniemy mozolną wspinaczkę drogą pnącą się mocno w górę, wzdłuż oznaczeń szlaku niebieskiego (szlak E3, który spina brzegi Atlantyku i Morza Czarnego klamrą o długości kilku tysięcy kilometrów!). Ruina strasząca przechodniów po lewej stronie od jezdni przypomina o przemysłowej przeszłości miejscowości, gdy oprócz podziemnego bogactwa w postaci złóż czarnego jak noc węgla, w świat rozsyłano wyroby w kolorze śnieżnej bieli – wałbrzyską porcelanę. Nie ona będzie tematem wpisu, chodźmy więc dalej, gdyż przed nami jakieś piętnaście minut marszu.

Po ich upływie przekroczymy linię lasu, by stanąć u stóp podłużnego grzbietu o dwóch (na upartego trzech, zależnie od opracowania) niewyróżniających się zbytnią wybitnością wierzchołkach, sięgających nieco ponad 500 metrów ponad poziom morza – Stróżek i Góra Parkowa, zwana też Wzgórzem Gedymina. Owe wzgórze, po wojnie nazwane na cześć wielkiego księcia litewskiego Giedymina, zdobią skrywane gęstą roślinnością przed wzrokiem przechodniów ruiny. Słowo to może być jednak mylące i przywodzić na myśl mury dawnych budowli, gdy tutaj mamy raczej do czynienia z całkowicie zdegradowanymi pozostałościami w postaci cegieł i kamieni, gdzieniegdzie układającymi się w wejścia do zasypanych już piwnic. Wyjątkiem jest imponujących rozmiarów żelbetowy krąg, służący dawniej w roli zbiornika na wodę. Do czego była ona potrzebna tak wysoko, w gęstym lesie? Czy uwierzycie, jeśli powiem, że przeszło 70 lat temu miejsce to zdobił wspaniały, tętniący życiem obiekt, przyciągający rzesze spacerowiczów przybywających z położonego nieopodal uzdrowiska?

Belle époque w pełnym rozkwicie

W granicach tegoż uzdrowiska, niegdyś zwanego Bad Salzbrunn, dziś noszącego nazwę Szczawno-Zdrój, leży szczyt opisywanego wzniesienia. Już od XIX wieku miasto to, licznie odwiedzane przez zmagających się z problemami zdrowotnymi kuracjuszy, rozwijane było pod kątem zapewnienia przybyszom jak największej ilości wyrafinowanych sposobów spędzania czasu. W tym właśnie celu w latach 1841–42 wzniesiono, w miejscu wcześniejszego, stosunkowo skromnego pawilonu, tzw. Belweder.

Cóż kryje się pod tym tajemniczym mianem? Obiekt, który musiał wzbudzać zachwyt wśród nietutejszych, gdy po raz pierwszy było im dane ujrzeć uroczy zameczek z przysadzistą, czworoboczną wieżą i podcieniami, które wraz z budynkiem gospody otulały ramionami wesoło gawędzących przy stołach bywalców. Wytworne damy z parasolkami, wędrujące na szczyt pieszo lub jadące na grzbiecie wynajętego osiołka. Eleganccy gentlemani w kapeluszach, próbujący swoich sił na pobliskiej strzelnicy sportowej. Gromady rozkrzyczanych dzieci, z ekscytacją wpatrujących się w wyeksponowane w kamiennym pawilonie wspaniałe okazy wypchanego ptactwa i zdobiącą wnętrze kolekcję broni. Kuracjusze tłoczący się na szczycie wieży, czekający na swoją kolej, by przez lunetę spojrzeć w głąb łańcuchów górskich Sudetów Środkowych lub bliżej zgłębić tajemnice rozciągających się u ich podnóża rozległych nizin, uciekających w dal, ku odległemu o dziesiątki kilometrów horyzontowi. Zwieńczeniem całej tej gromady atrakcji, których podziwianie bez wątpienia wymagało zużycia sporych zasobów energii, był niedrogi posiłek serwowany w gospodzie, do której wejścia strzegł wykuty w piaskowcu pies o nie byle jakiej historii, sięgającej setki lat wstecz, do wieku XVI i niezwykłych dziejów piastowskiego zamku w Brzegu! Belle époque w pełnej krasie!

A co w przypadku, gdy temperatura spadała poniżej zera stopni Celsjusza, a świat pokrywała gęsta warstwa białego puchu? Wtedy dopiero zaczynała się zabawa! Aż dwie skocznie narciarskie (!) czekały na chcących spróbować swoich sił fanów sportów zimowych, a ci, którzy na szczyt Wilhelmshöhe (ówczesna nazwa wzgórza, nadana na cześć pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III) nie zabrali ze sobą nart, do Bad Salzbrunn powrócić mogli szybko i sprawnie za pośrednictwem dającego mnóstwo radości toru saneczkowego.

Koniec bujania w obłokach i… nowa nadzieja?

Jeśli macie bujną wyobraźnię, powyższy opis przeniósł Was do idyllicznego świata, który… już nie istnieje. Wybaczcie mi to brutalnie sprowadzenie na ziemię. Któż z nas, bez wcześniejszego zapoznania się ze stosowną relacją, dopatrzyłby się opisanych wyżej cudów w tych niepozornych paru cegłach i kamieniach, stanowiących dziś integralną część runa gęstego lasu? Gdzie są skocznie narciarskie, wesołe tłumy i łopotanie na wietrze wieńczącego wieżę widokową sztandaru? Nie ma już prawie nic, jak dowodzą załączone zdjęcia…

Starsze pokolenia mieszkańców Wałbrzycha miały jeszcze okazję oglądać panoramę z wieży, która w pierwszych dziesięcioleciach drugiej połowy XX wieku wciąż posiadała klatkę schodową. Ostatecznie, ze względu na opłakany stan techniczny, wraz z nadejściem XXI stulecia budowla uległa samoistnemu zawaleniu. Tutaj chciałbym Was poniformować o małym światełku, które rozbłysło na końcu długiego tunelu. Wszystko wskazuje na to, że Wzgórze Gedymina wkrótce odzyska cząstkę dawnego splendoru, znów stając się miejscem bardzo chętnie odwiedzanym. Spektakularne wschody i zachody słońca w odległości kilkuminutowego spaceru od domu? Tak! Władze Szczawna-Zdroju z końcem ubiegłego roku ogłosiły, że mają dla nas prezent pod choinkę, a mianowicie… nową wieżę widokową!

Tego typu konstrukcje ostatnimi czasy wyrastają wszędzie dookoła, szczególnie w środkowo-wschodniej części pasma Sudetów. Góra Parkowa zasili tę długą już listę obiektów. Czy stara kamienna wieża, imitująca średniowieczną konstrukcję z niemieckiego miasta Tangermünde zostanie odbudowana? Niestety, nie. Obiekt będzie bardzo nowoczesny, wzniesiony przy użyciu drewna i stali. Ciekawostką nietypową przy tego typu budowlach jest podejście projektanta, który celem udostępnienia atrakcji większej rzeszy turystów, zrezygnował ze schodów na rzecz spiralnej, drewnianej pochylni. Ukłon w stronę osób niepełnosprawnych. Można jedynie mieć wątpliwości, jak to rozwiązanie sprawdzi się w warunkach zimowych lub w deszczowy dzień, gdy podeszwy butów staną przed zadaniem utrzymania nas na śliskiej, pochyłej nawierzchni – wszystko okaże się w praktyce.

Nie jestem pewien, w którym dokładnie miejscu powstanie obiekt, zakładam jednak, że wybrany zostanie najwyższy punkt wzniesienia. Co to oznacza? Jeśli chcecie ujrzeć resztki XIX-wiecznego Belwederu, musicie się spieszyć, gdyż jeśli prace ruszą w tym roku, niewykluczone, że teren zostanie wkrótce „uporządkowany”, co zwiastuje ostateczny zmierzch istnienia tych reliktów wdzięcznej przeszłości. Jak wynika z początkowej części wpisu, Wzgórze Gedymina jest łatwo dostępne od strony Starego Zdroju i Szczawna-Zdroju, należy tu jednak dorzucić dwie dzielnice Wałbrzycha – Biały Kamień oraz zajmującą przeciwną stronę wzniesienia Piaskową Górę, skąd do lasu powiedzie Was betonowa kładka.

Na Wzgórze Gedymina z zestawem kijów golfowych!

Na zakończenie wpisu mam dla Was jeszcze jedną ciekawostkę. Najczęściej obierana droga na szczyt wiedzie ze Szczawna przez tzw. Słoneczną Polanę, zajmującą część północno-zachodnich zboczy Stróżka. Dziś odwiedzana jest równie często co niegdyś, ze względu na świetny stan zagospodarowania – wielki plac zabaw, siłownia plenerowa, mini ścianka wspinaczkowa (czy może raczej tzw. boulder), tor do ekstremalnej odmiany kolarstwa górskiego Four Cross, na okres zimowy zamieniający się w istną mekkę saneczkarską, a wkrótce, wg zapowiedzi władz Szczawna-Zdroju, tę godną podziwu kolekcję zasilić ma nowiutki skate park. Pośród tego wszystkiego umknąć może niepozorny szczegół, świadczący o dawnej funkcji polany – uroczy, murowano-drewniany domeczek, w którym (o ile nie przeszkodzą nam „covidowe” obostrzenia) poczęstują nas kawą i ciastem. Czy uwierzycie mi na słowo, jeśli powiem, że nieco ponad 80 lat temu, bywała tam arystokratyczna śmietanka towarzyska Europy? Słynna księżna Daisy z zamku Fürstenstein (obecnie zamek Książ) wraz z mężem, porażająco bogatym księciem z rodu Hochbergów, swymi wielkimi imionami zdobią listę stałych bywalców Słonecznej Polany. Cóż w niej takiego interesującego?

Mury maleńkiej budowli skrywały wówczas wnętrza domu klubowego tamtejszego pola golfowego, stanowiącego ponoć jedno z najpiękniejszych takich miejsc w Niemczech, a według niektórych opracowań na całym europejskim kontynencie. Co prawda domek klubowy został oddany do użytku zaledwie trzy lata przed wybuchem najstraszniejszej wojny XX wieku, jednak przedstawiciele wyższych sfer mogli oddawać się tam jednej z ulubionych rozrywek już kilkanaście lat wcześniej, po tym jak w 1924 roku dokonano oficjalnego otwarcia pola.

Śląskie dziedzictwo – prawdziwy skarb czy… uciążliwe brzemię?

Ziemie, które obecnie wyznaczają zachodnie rubieże Polski, w tym także Dolny Śląsk, ze względu na swoją skomplikowaną historię i niedawne „przesunięcie granic” stały się nośnikiem trudnego dziedzictwa, które my, Polacy, dopiero w ostatnich trzech dekadach stopniowo zaczynamy rozumieć i pielęgnować je w sposób należyty. Niestety, seria zaniedbań rozciągniętych na długi okres dziesięcioleci powojennych spowodowała nieodwracalne straty w strukturze zabytków, zdobiących niegdyś opływające w bogactwa ziemie dolnośląskie. Spacer po Wałbrzychu to dziesiątki, jeśli nie setki podobnych opowieści o zapomnianej przeszłości, czyhających za każdym zakrętem, w utęsknieniu wyczekujących dnia, gdy ich historia ponownie ujrzy światło dzienne, zostanie opowiedziana na nowo…

Co przyniesie przyszłość? Czy zmienne koleje losu doprowadzą dzieła naszego pokolenia, skrupulatnie budowane na zgliszczach marzeń i dążeń poprzedników, do podobnej ruiny? Historia wieży, która wkrótce ozdobi Górę Parkową, nie została jeszcze napisana – na wszystko przyjdzie czas. Hügelweber, Spittelberg, Wilhelmshöhe, Wzgórze Gedymina – wiele już nazw nosiło opisywane wzniesienie. Lista, jak przypuszczam, daleka jest od zamknięcia. Miejmy tylko nadzieję, że nikt nie postanowi dopisać do niej nazwy „Wzgórze Jana Pawła II”. ; ) To w nawiązaniu do niezbyt fortunnego projektu szczawniańskich mieszczan, który parę miesięcy temu wywołał w internecie poruszenie.

Tym tragikomicznym akcentem zakończymy wpis o Wzgórzu Gedymina, zaś w perspektywie niedalekiej przyszłości nie wykluczamy powstania cyklu artykułów, mających na celu przybliżenie Wam innych zapomnianych miejsc w najbliższym sudeckim sąsiedztwie, o ile ta forma wpisów zyska Wasze zainteresowanie.

Mapa wycieczki – Wzgórze Gedymina

Artykuł Wzgórze Gedymina – Skrawki wielkiej przeszłości pochodzi z serwisu Eloblog.

Podział Sudetów

Korzystając z rozwiązań oferowanych przez Google Maps postanowiłem stworzyć dokładną mapę podziału Sudetów na poszczególne mezoregiony (w tym pasma górskie). Moją intencją było wytyczenie na interaktywnej mapie dokładnych granic pomiędzy poszczególnymi częściami Sudetów. Dotychczas dostępne w Internecie lub publikacjach podziały Sudetów były bardzo schematyczne. Podobnie wygląda sprawa na mapach turystycznych, gdzie nie zawsze granica pomiędzy pasmami górskimi jest jednoznacznie wytyczona. Oczywiście jest to również pokłosiem trwających dyskusji na temat sposobu podziału Sudetów i przebiegu poszczególnych mezoregionów.

Karkonosze, najwyższe pasmo górskie Sudetów

Spór o podział Sudetów

Zadanie wykonania mapy podziału Sudetów nie było łatwe. Sam podział jest dość umowny, a w wielu miejscach spór ma charakter czysto akademicki. Po pierwsze istnieje kilka sposobów podziału Sudetów, które różnią się od siebie poszczególnymi jednostkami mezoregionów. Ja na swojej mapie wykorzystałem podział zaproponowany przez prof. Jacka Potockiego. Inny popularny podział to ten opracowany przez prof. Jerzego Kondrackiego, o którym pisałem już wcześniej w tym artykule. Po drugie, o ile już zgodzimy się co do istnienia danego pasma, mogą pojawić się spore wątpliwości w kwestii jego przebiegu. Często granice pomiędzy poszczególnymi pasmami (o ile nie są wyraźnie widoczne) są dość sztuczne i budzą spory. Na przykład niektórzy dany fragment gór zaliczają jeszcze do pasma X, inni już do pasma Y. Po trzecie Sudety są łańcuchem górskim położonym na terytorium aż trzech państw i istnieją również rozbieżności pomiędzy podziałami stosowanymi w danych krajach. Na przykład w Polsce często Góry Bialskie i Złote są uważane za odrębne pasma górskie. W Czechach jest to jedno pasmo o nazwie Rychlebské hory. Po czwarte, oprócz sporu w kwestii podziału wewnętrznego Sudetów istnieje również problem w kilku miejscach z wytyczeniem dokładnych granic tego łańcucha górskiego. Taki problem istnieje na styku Sudetów i tzw. Płyty Czeskiej. Innym problemem jest wyznaczenie zachodniej granicy Sudetów, która w terenie i na mapie może być „słabo wyczuwalna”.

Moją intencją było wykonanie podziału Sudetów jak najbardziej uniwersalnego i uwzględniającego w miarę możliwości kompromis pomiędzy poszczególnymi koncepcjami.

Podział Sudetów – Wersja mapy w formie statycznej, zrzut ekranu

Mapa podziału Sudetów

Budowę mojej interaktywnej mapy podziału Sudetów oparłem na koncepcji zaproponowanej przez prof. Jacka Potockiego. Tego podziału uczą się również przyszli przewodnicy sudeccy. Łańcuch górski Sudetów jest regionem fizycznogeograficznym w randze subprowincji i dzieli się na mniejsze części tzw. makroregiony. W Sudetach wyróżniamy cztery główne makroregiony: Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe, Sudety Wschodnie i Przedgórze Sudeckie. Poszczególne makroregiony dzielą się na kolejne mniejsze części tzw. mezoregiony – będące np. pasmami górskimi, masywami lub kotlinami. Warto też napisać kilka słów z czego wynika podział na poszczególne pasma. Podział może być wynikiem różnej budowy geologicznej danych obszarów. Sudety są górami zrębowymi, skomplikowanymi i zróżnicowanymi w swojej budowie. Podział może mieć również uwarunkowania historyczne, wypracowane na przestrzeni wieków. Często granicami dla poszczególnych pasm górskich były rzeki, doliny, będące również naturalnymi drogami.

Jak już wspomniałem swoją mapę zbudowałem w oparciu o podział zaproponowany przez prof. Jacka Potockiego, z tą różnicą, że dokonałem jego drobnej modyfikacji. Podzieliłem Góry Orlickie i Bystrzyckie na dwa odrębne pasma. Zarówno Potocki jak i Czesi określają oba te pasma jako jedne góry – Orlické hory. Tam, gdzie granica pomiędzy poszczególnymi pasmami nie była wyraźna, tam starałem się ją opierać na rzekach, drogach albo granicach lasów. Każda jednostka zaznaczona jest osobnym kolorem. Przy każdym pasmie górskim zaznaczyłem również dodatkowo najwyższy szczyt. Z boku po lewej stronie wysuwa się pasek z legendą i opisem wszystkich mezoregionów Sudetów. Po kliknięciu na wybrane pasmo również pojawia się informacja. W dodatkowym opisie do każdej jednostki dołączyłem jej językowy niemiecki lub czeski odpowiednik (o ile w ogóle istnieje). Dla Przedgórza Sudeckiego zaznaczyłem tylko jedną jednostkę – Masyw Ślęży, pozostałe dla uproszczenia i lepszej przejrzystości mapy pominąłem.

Aktualizacja mapy: 25.06.2019 r.

Zdaję sobie sprawę z tego, że mapa nie jest pozbawiona błędów. Jeżeli ktoś zauważył jakiś błąd proszę o pozostawienie informacji w komentarzu.

Podział Sudetów wg. J. Potockiego

Tak wygląda podział fizjograficzny Sudetów zaproponowany przez prof. Jacka Potockiego, który był dla mnie podstawą i drogowskazem do budowy w/w mapy. Zamieszczam niżej fragment z publikacji pt. „Funkcje turystyki w kształtowaniu transgranicznego regionu górskiego Sudetów”. Link do całej publikacji znajduje się tutaj.

Podział Sudetów wg. prof. Jacka Potockiego – Źródło: „Funkcje turystyki w kształtowaniu transgranicznego regionu górskiego Sudetów” str. 59

Poniżej zamieszczam objaśnienie poszczególnych numerów.

I. Sudety Zachodnie – Západní Sudety

1. Pogórze Łużyckie – Šluknovská pahorkatina (w odniesieniu do strony niemieckiej Lužická vrchovina)
2. Góry Łużyckie – Lužické hory
3. Ještedsko-kozákovský hřbet
4. Kotlina Żytawska – Žitavská pánev
5. Góry Izerskie – Jizerské hory
6. Pogórze Izerskie – Frýdlantská pahorkatina (w odniesieniu do polskiej strony Jizerské podhůří)
7. Karkonosze – Krkonoše
8. Podgórze Karkonoskie – Krkonošské podhůří (potocznie także Podkrkonoší)
9. Rudawy Janowickie
10. Kotlina Jeleniogórska
11. Góry Kaczawskie – Kačavské hory
12. Pogórze Kaczawskie

II. Sudety Środkowe – Střední Sudety

1. Kotlina Kamiennogórska
2. Žacléřská vrchovina (Jestřebí hory)
3. Góry Kamienne – Vraní hory i Javoří hory
4. Góry Wałbrzyskie – Valbřišské hory
5. Pogórze Wałbrzyskie lub Bolkowsko-Wałbrzyskie
6. Obniżenie Ścinawki (Kotlina Broumovska) – Broumovská kotlina
7. Obniżenie Nowej Rudy
8. Góry Stołowe – Stolové hory
9. Góry Sowie – Soví hory
10. Góry Bardzkie
11. Kotlina Kłodzka – Kladská kotlina
12. Góry Orlickie i Bystrzyckie – Orlické hory
13. Pogórze Orlickie – Podorlická pahorkatina (potocznie także Podorlicko)
14. Rów Górnej Nysy – Kladská kotlina

III. Sudety Wschodnie – Východní Sudety

1. Góry Złote i Bialskie – Rychlebské hory
2. Masyw Śnieżnika – Králický Snìžník
3. Mohelnická brázda
4. Zábřežská vrchovina
5. Hanušovická vrchovina
6. Wysoki Jesionik – Hrubý Jeseník
7. Góry Opawskie – Zlatohorská vrchovina
8. Niski Jesionik – Nizký Jeseník

IV. Przedgórze Sudeckie – Sudetské Podhùří

1. Wzgórza Strzegomskie
2. Równina Świdnicka
3. Masyw Ślęży
4. Obniżenie Podsudeckie
5. Kotlina Dzierżoniowska
6. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie
7. Obniżenie Otmuchowskie – Vidnavská nižína
8. Przedgórze Žulovskie (Paczkowskie) – Žulovská pahorkatina

Artykuł Podział Sudetów – Dokładna mapa przebiegu pasm górskich pochodzi z serwisu Eloblog.

Totenburg – wałbrzyskie mauzoleum

Mauzoleum, Totenburg, Schlesier Ehrenmal – wszystkie te nazwy dotyczą niezwykle mrocznego miejsca położonego na zboczu góry Niedźwiadki, praktycznie w samym centrum Wałbrzycha. Podniszczony budynek o zwartej konstrukcji zbliżonej do prostopadłościanu już od wielu lat pozostawiony jest na pastwę losu. Dawniej miejsce pamięci, pomnik chwały poświęcony Ślązakom poległym w czasie I wojny światowej, ofiarom wypadków w kopalniach węgla kamiennego i poległym bojownikom ruchu narodowo-socjalistycznego. Dziś jest już tylko pół-ruiną przyciągającą okolicznych pijaczków i miłośników opuszczonych miejsc, którzy na własne oczy pragną zobaczyć ostatnią świątynie nazistów…

Totenburg (Schlesier Ehrenmal) – Ostatnia świątynia nazistów – Foto: Michał Jabłoński

Minęły już prawie trzy lata odkąd napisałem mój pierwszy artykuł poświęcony wałbrzyskiemu mauzoleum. Link zamieszczam poniżej. Od tego czasu artykuł był już odwiedzany i czytany tysiące razy. O mauzoleum pojawiło się też w sieci wiele nowych artykułów i filmów, głównie z różnego rodzaju eksploracji. Jednak sam osobiście dopiero teraz zdecydowałem się na nakręcenie filmu, specjalnie poświęconemu temu mrocznemu obiektowi.

O historii samego mauzoleum nie będę się tu już więcej rozpisywał, gdyż tak jak wcześniej napisałem, był już opublikowany przeze mnie artykuł pt. Totenburg – Ostatnia świątynia Hitlera. Zapraszam również do jego odwiedzenia.

Totenburg położony jest na zboczu góry Niedźwiadki – Foto: Michał Jabłoński

Do obiektu współcześnie najbardziej przylgnęła nazwa „mauzoleum”

Główny dziedziniec Totenburga

Główny dziedziniec otoczony jest krużgankami

Jedno z pomieszczeń w środku budowli

Poniżej „nazistowskiego ołtarza” zachowany jest wałbrzyski herb

Współpraca

Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Tłumaczenie: Ulli Schäffter
Lektor: Tomasz Sikora

Bibliografia: Schlesier Ehrenmal – pomnik ku czci Ślązaków w Wałbrzychu
Zdjęcia archiwalne: dolny-slask.org.pl i das Bundesarchiv

Artykuł Film Totenburg – Ostatnia świątynia nazistów pochodzi z serwisu Eloblog.

Panorama Dolnego Śląska z 1937 roku

Przed wojną Niemcy lubili się w prezentowaniu gór i Dolnego Śląska w formie przerysowanych panoram. Na łamach mojego blogu prezentowałem już dwie tego typu grafiki: Panoramę Gór Sowich i Wałbrzyskich oraz Panoramę Karkonoszy. Teraz czas na grafikę przedstawiającą Dolny Śląsk. Poniższa panorama została wydana w formie składanej mapy, z jednej strony znajdował się plan miasta Wrocławia (Breslau), a z drugiej strony panorama Dolnego Śląska. Na grafice większość miast i miasteczek jest zaznaczona oraz opisana. Tak samo w przypadku pasm górskich i ważniejszych szczytów górskich. Na mapie znajdziemy również przebieg dróg i linii kolejowych. Oprócz miejscowości naniesione są także ważniejsze miejsca typu zamki, jeziora, zapory, stanowiące bądź co bądź atrakcje turystyczne. Mapa została wydane w 1937 roku.

Przedwojenna panorama Dolnego Śląska i Wrocławia z 1937 roku

Grafika panoramy Dolnego Śląska dostępna jest w dwóch źródłach:

• Na moim blogu pod tym linkiem
• Lub w lepszej jakości (rekomendowana) na serwisie dolny-slask.org.pl

Na portalu dolny-slask.org.pl dostępna jest również druga strona mapy prezentująca plan Wrocławia.

Artykuł Przedwojenna panorama Dolnego Śląska z 1937 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Mapa Rüdigera

W poprzednim filmie zaprezentowany został archiwalny dokument pt. „Stand der Anlagen Führerhauptquartier”. Do wspomnianego dokumentu została dołączona jeszcze mapa, na której zarysowano trzy okręgi. Na mapie mamy również naniesioną rzymską cyfrę V, co odnosi się do piątej pozycji na w/w dokumencie, czyli do obiektu o kryptonimie „Rüdiger”.

Mapa z lokalizacją Rüdigera – Zbiory: Wydawnictwo Technol

Wspólnym mianownikiem dwóch małych okręgów na mapie, jest występowanie w ich rejonach tuneli kolejowych. W prawym okręgu znajduje się tunel pod Małym Wołowcem, a w lewym okręgu tunel pod Przełęczą Kowarską. Co oznacza duży okrąg? Nie wiadomo. Niestety mapa nie jest dostępna w lepszej rozdzielczości. Prawdopodobnie w oryginale była kolorowa, a okręgi zarysowane były odrębnymi kolorami. Trzeba brać również pod uwagę, iż jest to tylko schematyczna mapa, która wcale nie musi wskazywać miejsc z dużą precyzją.

Mapa Rüdigera, w małych okręgach występują tunele kolejowe – Zbiory: Wydawnictwo Technol

Tunel pod Małym Wołowcem składa się z dwóch równoległych nitek (rur tuneli) – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wjazd do jednego z tuneli pod Małym Wołowcem

Czynny tunel (północny) pod Małym Wołowcem

Nieczynny tunel (południowy) pod Małym Wołowcem – Czy tutaj miał się zatrzymać pociąg Hitlera?

Tunel pod Przełęczą Kowarską – Źródło: dolny-slask.org.pl

Tunel pod Przełęczą Kowarską w rejonie Ogorzelca

Tunel pod Przełęczą Kowarską

Tunel pod Przełęczą Kowarską

Połączenia telefoniczne i dalekopisowe Rüdigera

Dodatkowo na mapie znajduje się jeszcze karteczka z listą połączeń telefonicznych i dalekopisowych. Rozpiska wskazuje konkretne obiekty, z jakimi mógł nawiązać połączenie obiekt o kryptonimie „Rüdiger”.

Lista połączeń dalekopisowych i telefonicznych – Zbiory: Wydawnictwo Techno

Łączność dalekopisowa (Fe)

• OKW – Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Wehrmachtu).
• Sdp. Berlin – Stadtpolizei Berlin (Policja w Berlinie).
• Annabu – Centrala łączności OKH (Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych) koło Wünsdorf.
• DV Hochland – Centrala łączności „Hochland”.
• DV Donu – Centrala łączności „Donau”.
• DV Hessen – Centrala łączności „Hessen”.
• DV San – Centrala łączności „San”.
• DV Schlesien – Centrala łączności „Schlesien”.
• LV 1000 – Centrala łączności OKL (Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Luftwaffe) w Berchtesgaden.
• Irene – Planowa centrala łączności OKW ( Oberkommando der Wehrmacht – Naczelne Dowództwo Wehrmachtu) w obiekcie Riese.
• FA Freiburg – Centrala łączności w Świebodzicach.
• FA Glatz – Centrala łączności w Kłodzku.
• FA Schweidnitz – Centrala łączności w Świdnicy.
• FA Brelsau – Centrala łączności we Wrocławiu.
• OT Breslau – Organizacja Todt we Wrocławiu.

Łączność telefoniczna (T)

• OKW – Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Wehrmachtu).
• Kurfürst – Bunkier OKL (Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Luftwaffe) koło Poczdamu.
• Annabu – Centrala łączności OKH (Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych) koło Wünsdorf.
• AA Berlin – Auswärtiges Amt Berlin (Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Berlinie).
• Gen. Kob. Breslau – Garnizon we Wrocławiu (?).
• Irene – Planowa centrala łączności OKW ( Oberkommando der Wehrmacht – Naczelne Dowództwo Wehrmachtu) w obiekcie Riese.
• LV 1000 – Centrala łączności OKL (Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Luftwaffe) w Berchtesgaden.
• DV Hochland – Centrala łączności „Hochland”.
• Seestern – Planowa centrala łączności OKM (Oberkommando der Marine – Naczelne Dowództwo Marynarki Wojennej) w obiekcie Riese.
• RKzl. Berlin – Kancelaria Rzeszy w Berlinie.
• RKzl. München – Kancelaria Rzeszy w Monachium.
• DNB Berlin – Deutsches Nachrichtenbüro (Niemiecka Agencja Prasowa w Berlinie).
• Prop Min. – Propagandaministerium (Ministerstwo Propagandy).

Pociąg Hitlera – Führersonderzug

Führersonderzug – pociąg specjalny Adolfa Hitlera. Wódz III Rzeszy już od 1939 roku wykorzystywał swój specjalny pociąg nie tylko jako środek transportu, ale i również jako mobilne centrum dowodzenia. Sprawdzał się on dobrze zwłaszcza na stale rozszerzających się frontach II wojny światowej, kiedy to Hitler pragnął przebywać w pobliżu walczących wojsk. W 1941 roku pociąg Hitlera składał się z następujących wagonów. Poszczególne wagony wymienione są zgodnie z ich kolejnością w składzie.

• dwie lokomotywy
• wagon artylerii przeciwlotniczej
• wagon bagażowy
• salonka Hitlera
• wagon dowodzenia
• wagon oddziału gwardii przybocznej
• wagon jadalny
• dwa wagony dla gości
• wagon-łaźnia
• wagon jadalny
• dwa wagony sypialne personelu
• wagon prasowy
• wagon bagażowy
• wagon artylerii przeciwlotniczej

Źródło: „Kwatery Główne Führera” Franz W. Seidler, Dieter Zeigert, str. 26 i 27.

Führersonderzug – Pociąg Hitlera

Już w czasie kampanii francuskiej przewidziano wykorzystanie tuneli kolejowych do ukrycia pociągu specjalnego Hitlera. Tak było w przypadku tunelu kolejowego koło francuskiej miejscowości Margival. W późniejszym okresie miejsce to zostało dodatkowo rozbudowane i otrzymało status kwatery głównej o kryptonimie „Wolfsschlucht II”. Ważnym elementem składowym tej kwatery był tunel kolejowy, który już w czerwcu 1940 roku był przewidziany do ukrycia pociągu specjalnego Hitlera. Tunel wyposażony został w dwoje specjalnych pancernych drzwi. Do tunelu pociągnięto również przyłącze telekomunikacyjne, umożliwiające włączenie składu do sieci telefonicznej III Rzeszy za pomocą francuskiej infrastruktury. Prawdopodobnie podobne rozwiązania dla pociągu Hitlera planowano przygotować również na Dolnym Śląsku.

Kolejnym przykładem wykorzystania tuneli jest tunel kolejowy koło miejscowości Mönichkirchen w Dolnej Austrii. Pobliski tunel kolejowy został wykorzystany do ukrycia pociągu specjalnego Hitlera w kwietniu 1941 roku. Przyjazd Hitlera do Dolnej Austrii miał związek z prowadzoną wówczas kampanią bałkańską. W trakcie stacjonowania pociągu koło Mönichkirchen otrzymał on status kwatery głównej o kryptonimie „Frühlingssturm”.

FHQ „Frühlingssturm” – Żołnierze zabezpieczają tunel przeznaczony dla pociągu Hitlera koło miejscowości Mönichkirchen w Dolnej Austrii – Źródło: „Kwatery Główne Führera” Franz W. Seidler, Dieter Zeigert

Sieć telekomunikacyjna Riese

W drugiej połowie filmu zaprezentowana została mapa systemu łączności na Dolnym Śląsku. Na mapie wskazane są dwie stacje wzmacniakowe. Jedna w Świdnicy o kryptonimie „Schweidnitz I”, a druga w Rzecce koło Walimia o kryptonimie „Schweidnitz II”. Ponieważ stacja „Schweidnitz II” została ulokowana w budynku o raczej prowizorycznym charakterze, a obok drążono pod górą Ostra kompleks „Rzeczka”, powstało przypuszczenie, że to właśnie kompleks „Rzeczka” miał być miejscem docelowym dla stacji „Schweidnitz II”. W ten sposób zapewniać łączność dla pozostałych kompleksów Riese w Górach Sowich. Na razie jest to tylko hipoteza.

Fragment mapy odnalezionej przez Romualda Owczarka, przedstawiającej schemat sieci telefonicznej na Dolnym Śląsku – Zbiory: Romuald Owczarek

Budynek stacji wzmacniakowej w Świdnicy, obiekt o kryptonimie „Schweidnitz I”

Stacja wzmacniakowa w Świdnicy „Schweidnitz I”

Podziemia stacji wzmacniakowej w Świdnicy, w tym miejscu stała kiedyś aparatura wzmacniająca sygnał

Zachowany silnik Diesla i generator prądu

Pozostałości budynku stacji wzmacniakowej w Rzecce, obiekt o kryptonimie „Schweidnitz II”

Mapa z lokalizacją wspomnianych tuneli kolejowych i stacji wzmacniakowych

Zobacz także: Kryptonim „Rüdiger” – Wojenna zagadka Wałbrzycha cz. 1

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Artykuł Kryptonim „Rüdiger” – Pociąg Hitlera i tunel pod Wałbrzychem cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Kryptonimy niemieckich podziemnych budowli

Kryptonim „Rüdiger” pojawił się na początku lat 90-tych w książce autorstwa Hansa Waltera Wicherta (Decknamenverzeichnis deutscher unterirdischer Bauten des zweiten Weltkrieges), opisującej kryptonimy niemieckich podziemnych budowli z czasów II wojny światowej. Autor w swojej publikacji przedstawił listy kryptonimów przypisanych do poszczególnych podziemnych obiektów, które miały istotne znaczenie dla III Rzeszy. Były to głównie obiekty związane z produkcją zbrojeniową, siłami zbrojnymi i najważniejszymi instytucjami w państwie.

Kryptonimy niemieckich podziemnych budowli z czasów II wojny światowej – Hans Walter Wichert

W publikacji na stronach 159 i 160 pojawiła się lista obiektów S-Vorhaben, co oznacza skrót od „Sonderbauvorhaben” – budowle o specjalnym przeznaczeniu. W liście przy pozycji S3 znalazły się następujące obiekty:

• Jonastal bei Ohrdruf, Crawinkel (Olga)
• Berchtesgaden, Führerhauptquartier Obersalzberg (Serail)
• Wolfsschanze bei Rastenburg, Ostpreußen
• Bad Charlottenbrunn, Schlesien (Riese)
• Waldenburg, Schlesien (Rüdiger)
• Fürstenstein bei Ksiaz, nordöstlich von Krakau
• Diedenhofen, Lothringen (Brunhilde)
• Pullach, Bayern (Siegfried)
• Bad Nauheim bei Gießen (Amt 600)
• Pullach, Haus Bormann (Hagen)

Lista niemieckich budowli S3 (S-Vorhaben) i Rüdiger – Autor: Hans Walter Wichert

Ze wszystkich wymienionych obiektów aż trzy znajdowały się w rejonie Gór Sowich i Wałbrzyskich. Jednak największe zaciekawienie wzbudziło ujęcie obiektu o kryptonimie „Rüdiger”, który miał znajdować się w Wałbrzychu (Waldenburg) na Śląsku (Schlesien). Ponieważ na liście został już umieszczony Zamek Książ i kompleks Riese koło Jedliny-Zdrój, nie wiadomo było o jaki dokładnie obiekt chodzi, i czym tak naprawdę był Rüdiger?!

Kwatery Główne Hitlera i Rüdiger

Kolejnym – i zarazem najważniejszym dokumentem – jest spis Kwater Głównych Hitlera wraz ze stanem infrastruktury telefonicznej i dalekopisowej. Dokument zatytułowany został „Stand der Anlagen Führerhauptquartier” i opatrzony klauzulą „Geheime Kommandosache” – tajne.

Stan infrastruktury łączności kwater Hitlera (Stand der Anlagen Führerhauptquartier) – Zbiory: Wydawnictwo Technol Archiwum: BA-MA, WF 01/10158

Stan infrastruktury łączności kwater Hitlera (Stand der Anlagen Führerhauptquartier) – Zbiory: Wydawnictwo Technol Archiwum: BA-MA, WF 01/10158

W dokumencie zostały wymienione obiekty: Wolfsschanze, Berchtesgaden, W-0, Brunhilde, Siegfried, Amt 600 i nasz zagadkowy Rüdiger. Wszystkie wymienione obiekty były Kwaterami Głównymi Hitlera, z wyjątkiem Berchtesgaden, który nie posiadał statusu Kwatery Głównej, ale był tak de facto miejscem przebywania wodza III Rzeszy.

Rozmieszczenie obiektów Kwater Głównych Hitlera wymienionych na dokumencie

Wśród wymienionych obiektów pojawia się Rüdiger, do którego przypisane są dwa obiekty: Zamek Książ (Fürstenstein) i główna centrala-urząd (Hauptamt). Oprócz rozpiski przyłączy telefonicznych i dalekopisowych, znajdziemy tam również tzw. rozwiązanie dla pociągu (Zuglösung). W ramach tego rozwiązania – co domyślnie należy traktować jako rozwiązanie dla pociągu sztabowego – miano wykorzystać dwa miejsca. Dworzec kolejowy w Jedlinie-Zdrój (Bahnhof Bad Charlottenbrunn) i tunel kolejowy pod Małym Wołowcem (Ochsenkopf-Tunnel).

Zamek Książ (Fürstenstein) – Foto: Adrian Sitko

Jeden z tuneli pod Małym Wołowcem (Ochsenkopf-Tunnel)

Dworzec Jedlina-Zdrój (Bahnhof Bad Charlottenbrunn)

Co ciekawe, o ile Zamek Książ, tunel pod Małym Wołowcem i dworzec kolejowy w Jedlinie-Zdrój zostały wymienione wprost, to lokalizacja głównej centrali nie została wskazana w ogóle! Nie wiadomo, gdzie dokładnie miała zostać ulokowana. Dokument wskazuje tylko, że jej infrastruktura w momencie sporządzania wykazu była planowana (geplant), a jej gotowość zaplanowano na lipiec 1945 roku.

Czym był Rüdiger?

Podstawowe pytanie brzmi, skoro na liście zostały wymienione Kwatery Główne Hitlera, dlaczego wśród nich nie ma Riese? Trudno dziś jednoznaczenie odpowiedzieć na to pytanie. Jednak można postawić kilka roboczych hipotez, które mogłyby w jakimś stopniu wyjaśnić tę sytuację.

• Pierwsza hipoteza. Określenie „Riese” lub „Bauvorhaben Riese” było tylko kryptonimem na czas budowy kompleksu Kwatery Głównej Hitlera na Dolnym Śląsku, a po jej zakończeniu zespół obiektów miał otrzymać zupełnie nowy kryptonim – „Rüdiger”. Nie byłaby to sytuacja odosobniona, podobne rozwiązanie zastosowano już przy budowie Wilczego Szańca.
• Druga hipoteza. Kwaterą Główną Hitlera miał być obiekt o kryptonimie „Rüdiger”, składający się co najmniej z Zamku Książ, dodatkowo z osobnej głównej centrali telefonicznej, plus stacji kolejowej w Jedlinie-Zdrój i pobliskiego tunelu pod Małym Wołowcem, które miały być rozwiązaniem dla pociągu specjalnego Hitlera. Natomiast obiekt o kryptonimie „Riese” miał pełnić zupełnie inną funkcję. Jaką? Nie wiadomo.
• Trzecia hipoteza. „Riese” było planowane jako Kwatera Główna Hitlera składająca się z obiektów położonych w Górach Sowich i Zamku Książ. Jednakże po zamachu w Wilczym Szańcu, Hitler kryjąc urazę do oficerów Wehrmachtu stwierdził, że nie będzie dłużej mieszkał w ich otoczeniu. W związku z tym nastąpiła zasadnicza zmiana koncepcji budowy kwatery, rozdzielając obiekty w Górach Sowich, które teraz miały być przeznaczone już tylko dla sztabów poszczególnych rodzajów sił zbrojnych, od położonego 20 km dalej Zamku Książ, który ze swoimi podziemiami miał być przeznaczony dla samego Adolfa Hitlera. I to właśnie ta nowa kwatera budowana w zamku miała otrzymać kryptonim „Rüdiger”.

Przedstawione robocze hipotezy są oczywiście tylko teoretycznymi rozważaniami. Kolejne dokumenty i informacje związane z Rüdigerem zaprezentujemy w drugiej części wywiadu.

Zobacz także: Kryptonim „Rüdiger” – Pociąg Hitlera i tunel pod Wałbrzychem cz. 2

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Artykuł Kryptonim „Rüdiger” – Wojenna zagadka Wałbrzycha cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Zapomniany tunel kolejowy w Wałbrzychu

W 1837 roku, z inicjatywy Gustava Heinricha von Ruffera, powstał komitet budowy linii kolejowej z Wrocławia do Wałbrzycha. Budowa linii kolejowej miała przede wszystkim ułatwić przewóz towarów wytwarzanych w Wałbrzychu i okolicznych miejscowościach. W 1851 roku linię kolejową przedłużono do Wałbrzycha, a w 1867 roku ukończono cały projekt budowy linii aż do Zgorzelca. Linia kolejowa miała przebiegać m.in. przez masyw Brzezinki w Wałbrzychu, w tym celu zaprojektowano tunel kolejowy, którego budowę rozpoczęto w latach 60-tych XIX wieku. Z racji bliskiego sąsiedztwa kopalni węgla kamiennego, pojawiły się szkody górnicze na tyle duże, że konieczne było przeprowadzenie prac naprawczych.

Tunel kolejowy pod górą Brzezinka – Zapomniany tunel kolejowy w Wałbrzychu – Źródło: dolny-slask.org.pl

Jak donosi portal dolny-slask.org.pl, podjęto wówczas decyzję o skróceniu tunelu o 50 metrów od strony dzielnicy Podgórze. Prace ruszyły na wiosnę 1909 roku, a naprawy szkód górniczych podjęła się firma Grün & Bilfinger z Mannheim, zatrudniając przy tym około 200 Włochów z południowego Tyrolu. W trakcie prac naprawczych doszło do zawalenia się wschodniego portalu tunelu oraz całkowitego zawalenia prześwitu na długości 30 metrów. Początkowo prace naprawcze zaplanowane były na około pół roku, jednak zawał w tunelu przyczynił się do ich znacznego przedłużenia. Konieczne było wywiezienie około 100 tys. m³ skał z zawału i poszerzonego prześwitu tunelu. Szczęśliwie w tym samym czasie, przebudowywano linię kolejową z Wałbrzycha do Kłodzka, gdzie wykorzystano nadmiar materiału skalnego. Po roku pracy, w listopadzie 1910 roku zakończono naprawę tunelu, tym samym likwidując poważne utrudnienia komunikacyjne. 1 grudnia 1910 roku otwarto nowo wyremontowany tunel kolejowy. Nad portalem umieszczono napis „Gute fahtr immerdar” – „Zawsze dobrej podróży”.  W 1933 roku w tunelu powstały nowe kolejne spękania. Zapadła więc decyzja o zamknięciu obiektu, a następnie o jego całkowitej rozbiórce. W czasie prac rozbiórkowych wybrano około 450 tys. m³ materiału skalnego, a szlak kolejowy wyznaczono w sześćdziesięcio metrowym wykopie. W 1938 roku zakończono pracę rozbiórkowe, kończąc tym samym historię tunelu pod Brzezinką.

Pamiątkowe zdjęcie z otwarcia tunelu po remoncie, 1 grudnia 1909 roku – Źródło: dolny-slask.org.pl

Więcej zdjęć tunelu pod Brzezinką można zobaczyć na portalu dolny-slask.org.pl.

Kopalnia Friedrich Stollberg

Pole górnicze kopalni nadano 14 marca 1845 roku, na terenie góry Brzezinki (Birk-Berg), leżącej w obrębie administracyjnym Kuźnic Świdnickich (Fellhammer). Regularną eksploatację rozpoczęto dopiero w 1852 roku, wówczas kopalnia eksploatowała płytko zalegający węgiel w skałach porfirowych. W latach 1854, 1862 i 1865 wymieniono część obszaru górniczego z polami Beste i Ezechiel. Kilka lat później, 26 lutego 1858 roku utworzono pole górnicze Friedrich Stollberg Zubehör, które było częścią tej kopalni. W 1864 roku kopalnia zakończyła eksploatację, a 24 maja 1868 roku powiększono pole Friedrich Stollberg Zubehör. Kopalnię zlikwidowano, pozostawiając kilkukilometrową sieć chodników. Kopalnia należała do księcia pszczyńskiego, a od 1930 roku do Waldenburger Bergwerks. Część pola górniczego odstąpiono w latach 1921 i 1933 firmie Niederschlesische Bergbau A.G.

Lokalizacja byłego tunelu pod Brzezinką

Artykuł Zapomniany tunel kolejowy w Wałbrzychu pochodzi z serwisu Eloblog.

Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich

Stara panorama przedstawiająca Góry Wałbrzyskie i Sowie została wydana pod koniec lat 30-tych XX wieku. Oprócz gór dostrzec możemy również duży fragment Przedgórza Sudeckiego wraz z miastami i miasteczkami. Skala panoramy została przerysowana, zniekształceniu uległy odległości między miejscami, a także wysokości. W taki sposób aby uwypuklić i zobrazować kształt terenu. Była to praktyka często stosowana przed wojną w niemieckich wydawnictwach, pocztówkach, grafikach itp. Większość szczytów, pasm została opisana. Naniesione zostały także małe miejscowości, zamki, linie kolejowe. Jest także Masyw Ślęży, Góry Stołowe, fragment Karkonoszy ze Śnieżką i Kotlina Kłodzka. Jednym słowem niezwykła ciekawostka dla miłośników gór i Dolnego Śląska.

Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich z 1937 roku

Panorama gór w pełnej rozdzielczości (12400×6226) dostępna jest pod tym linkiem.

Oto niektóre ciekawe miejsca przedstawione na wyżej zamieszczonej panoramie.

Świdnica

Dzierżoniów

Wałbrzych i Stary Zdrój

Pogórze Wałbrzyskie, Zamek Książ, Stary Zamek Książ i Świebodzice

Styk Gór Sowich i Wałbrzyskich – Zagórze Śląskie, Jezioro Bystrzyckie i Zamek Grodno

Karkonosze i Śnieżka

Kłodzko

Szczeliniec Wielki i fragment Gór Stołowych

Masyw Ślęży

Zobacz także: Niezwykła przedwojenna panorama Karkonoszy

Artykuł Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich z 1937 roku pochodzi z serwisu Eloblog.