Historia

Totenburg – Ostatnia świątynia Hitlera

Totenburg – Ostatnia świątynia Hitlera
Grzegorz Sanik

Historia wałbrzyskiego Totenburga, czyli mauzoleum Schlesier Ehrenmal w Wałbrzychu. Ostatnia zachowana świątynia Hitlera i SS. Tajemnice wałbrzyskiego mauzoleum na Nowym Mieście.

Totenburg w Wałbrzychu – Ostatnia Świątynia Hitlera

W Wałbrzychu, w dzielnicy Nowe Miasto, znajduje się zagadkowy i podniszczony obiekt, będący reliktem czasów nazizmu. Położony jest na stoku Góry Niedźwiadki na wysokości 520 m n.p.m. Mieszkańcy miasta i przyjeżdżający poszukiwacze przygód różnie go nazywają. Czasem określa się go mianem mauzoleum. Najczęściej pojawia się nazwa Totenburg, co z niemieckiego możemy przetłumaczyć, jako „martwy gród”. Nie jest to jednak nazwa historyczna. Obiekt oficjalnie nazywał się Schlesier Ehrenmal, czyli po niemiecku „śląskie mauzoleum”. Choć bardziej Ehrenmal należałoby w tym kontekście przetłumaczyć, jako „pomnik chwały”. Nie odnaleziono tu żadnych grobów, ani szczątków poległych żołnierzy. Tak więc Schlesier Ehrenmal nie jest mauzoleum, w rozumieniu współczesnej polskiej nazwy, którą się mu przypisuje.

Totenburg (Schlesier Ehrenmal) - Ostatnia świątynia Hitlera - Źródło: dolny-slask.org.pl

Totenburg (Schlesier Ehrenmal) – Ostatnia świątynia Hitlera – Źródło: dolny-slask.org.pl

Mauzoleum w Wałbrzychu - Ostatnia świątynia Hitlera - Źródło: dolny-slask.org.pl

Mauzoleum w Wałbrzychu – Ostatnia świątynia Hitlera – Źródło: dolny-slask.org.pl

Totenburg, trzymając się tej utrwalonej nazwy, wybudowano w roku 1938. Oficjalnie powstał w celu upamiętnienia ponad 170 tys. Ślązaków poległych podczas I wojny światowej, ofiar wypadków w kopalniach i bojowników ruchu narodowo-​socjalistycznego. Po zakończeniu I wojny światowej, nie było miejscowości na Dolnym Śląsku, w której chociaż jeden mieszkaniec nie poległby podczas wojny. Stąd ogromna ilość pomników upamiętniających zabitych żołnierzy. Stawiano je także zanim jeszcze Hitler i naziści doszli do władzy w Republice Weimarskiej. W Wałbrzychu, w związku z tym, że był miastem górniczym, większą popularnością cieszyły się tutaj partie lewicowe, SPD i KPD. NSDAP miało raczej słabą pozycję. Sytuacji nie zmieniła nawet wizyta samego Hitlera, który z pompą odwiedził Wałbrzych w roku 1932.

Budowa obiektu upamiętniającego bohaterów frontów wojny i porównanie ich do nazistowskich bojowników, było ogromnym nadużyciem. Porównanie zastosowano jednak nieprzypadkowo, bo w celach czysto propagandowych. Który z Niemców nie chciałby upamiętnić żołnierzy poległych w I wojny światowej? Prawie każdy. Jednocześnie stworzono przestrzeń do nazistowskich uroczystości i szerzenia propagandy. Tak oto powstała świątynia nazistów, dziś już ostatnia świątynia Hitlera. Uroczyste otwarcie Schlesier Ehrenmal nastąpiło 9 czerwca 1938 roku, w ramach corocznych obchodów śląskiego okręgu NSDAP.

Otwarcie Schlesier Ehrenmal - Źródło: dolny-slask.org.pl

Otwarcie Schlesier Ehrenmal – Źródło: dolny-slask.org.pl

Naziści przed wejściem do Schlesier Ehrenmal - Źródło: dolny-slask.org.pl

Naziści przed wejściem do Schlesier Ehrenmal – Źródło: dolny-slask.org.pl

Nośnikiem ideologii stała się tutaj monumentalna architektura. Duża, prostokątna i surowa bryła budynku nawiązywała do architektury starożytnej. Wewnątrz mauzoleum, po środku dziedzińca, znajdowała się metalowa kolumna, u której stóp czuwały cztery lwy. Na szczycie tej kolumny palił się wieczny ogień. Rytuały związane ze światłem i ogniem w wizji III Rzeszy, miały swoje szczególne znaczenie, gdyż nawiązywały do korzeni pogańskich. Ogień stanowił element nazistowskich świąt państwowych i miał symbolicznie nawiązywać do rasy aryjskiej. Wejścia do budynku pilnowała straż, a teren wokół budynku przeznaczony był na plac defiladowy.

Kolumna i dziedziniec Schlesier Ehrenmal - Źródło: dolny-slask.org.pl

Kolumna i dziedziniec Schlesier Ehrenmal – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wnętrze mauzoleum i nazistowska symbolika - Źródło: dolny-slask.org.pl

Wnętrze mauzoleum i nazistowska symbolika – Źródło: dolny-slask.org.pl

Totenburg był oczywiście miejscem wykorzystywanym w ramach uroczystości państwowych i propagandowych. Jednak wokół samego obiektu narosło wiele mitów, mówiących o różnych tajemniczych wydarzeniach, które miały się w nim odbywać. Powszechnie mówi się o rytuałach, o charakterze okultystyczny, praktykowanych przez funkcjonariuszy Schutzstaffel. Miały się tu odbywać również specjalne inicjacje i próby wytrzymałości nowych członków SS. Mówiło się także o podziemiach i tunelu łączącym mauzoleum z Zamkiem Książ, na którym później trwały prace związane z tajemniczym projektem Riese. Ile jest prawdy w tych opowieściach? Tyle ile w legendach. Wielu z nich ciężko dać wiarę, więc dziś pozostają tylko w sferze opowieści tajemniczego Dolnego Śląska.

Nazistowskie uroczystości w Schlesier Ehrenmal - Źródło: dolny-slask.org.pl

Nazistowskie uroczystości w Schlesier Ehrenmal – Źródło: dolny-slask.org.pl

Freikorps Ehrenmal – Mauzoleum na Górze Świętej Anny

Wałbrzyski Totenburg nie był obiektem odosobnionym. Na Śląsku znajdował się jeszcze jeden tego typu obiekt. Również o nazistowskiej symbolice i podobnym przeznaczeniu. Jego niemiecka nazwa to Freikorps Ehrenmal. Znajdował się nad amfiteatrem na Górze Świętej Anny. Jego budowę również ukończono w 1938 roku. Obiekt miał uczcić żołnierzy Freikorpsu poległych w trakcie walk z Polakami podczas powstania śląskiego. W odróżnieniu do Wałbrzyskiego mauzoleum, w tym na Górze Świętej Anny przetrzymywano prochy poległych. Mauzoleum zbudowano na skalnym cyplu, tuż nad przepastnym amfiteatrem, zdolnym pomieścić wielu uczestników nazistowskich uroczystości.

Po lewej Ehrenmal - Po prawej amfiteatr - Źródło: dolny-slask.org.pl

Po lewej Ehrenmal – Po prawej amfiteatr – Źródło: dolny-slask.org.pl

Bryła mauzoleum nawiązywała do Castel del Monte - Źródło: dolny-slask.org.pl

Bryła mauzoleum nawiązywała do Castel del Monte – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wnętrze mauzoleum (Freikorps Ehrenmal) na Górze Świętej Anny

Wnętrze mauzoleum (Freikorps Ehrenmal) na Górze Świętej Anny

Reichsehrenmal Tannenberg – Mauzoleum Hindenburga

Kolejny tego typu obiektem było mauzoleum marszałka Paula von Hindenburga pod Olsztynkiem, które wybudowano jeszcze przed dojściem nazistów do władzy. Pełniło funkcję pomnika upamiętniającego Bitwę pod Tannenbergiem. W latach 1934–1935 obiekt przebudowano i pochowano tam zmarłego Hindenburga. Mauzoleum również stało się miejscem nazistowskich uroczystości i manifestacji. Jego ogromna i monumentalna architektura przypominała średniowieczny zamek, czasem mówi się o nawiązaniu do Stonehenge.

Mauzoleum Hindenburga pod Olsztynkiem - Źródło: Das Bundesarchiv

Mauzoleum Hindenburga pod Olsztynkiem – Źródło: Das Bundesarchiv

Mauzoleum Hindenburga pod Olsztynkiem - Źródło: Das Bundesarchiv

Mauzoleum Hindenburga pod Olsztynkiem – Źródło: Das Bundesarchiv

Mauzoleum Hindenburga widziane z samolotu Luftwaffe - Źródło: Das Bundesarchiv

Mauzoleum Hindenburga widziane z samolotu Luftwaffe – Źródło: Das Bundesarchiv

Po Wojnie

Po zakończeniu walk rozpoczął się proces niszczenia nazistowskiej symboliki, jednoznacznie kojarzonej ze zbrodniami II wojny światowej. Tak stało się między innymi z Freikorps Ehrenmal na Górze Świętej Anny. Tak stało się również z Reichsehrenmal Tannenberg, grobowcem Hindenburga koło Olsztynka. Jedyna ocalała świątynia Hitlera pozostała właśnie w Wałbrzychu. Obdarta z nazistowskiej symboliki, opuszczona i zniszczona, stanowi dziś symbol dawnych czasów i śmiercionośnej ideologii Nazistów.

Wejście do mauzoleum - Zdjęcie 2015 rok - Ostatnia świątynia Hitlera

Wejście do mauzoleum – Zdjęcie 2015 rok – Ostatnia świątynia Hitlera

Schlesier Ehrenmal - Zdjęcie 2015 rok - Ostatnia świątynia Hitlera

Schlesier Ehrenmal – Zdjęcie 2015 rok – Ostatnia świątynia Hitlera

Wysadzone wejście do podziemi w Totenburg - Zdjęcie 2015 rok

Wysadzone wejście do podziemi w Totenburg – Zdjęcie 2015 rok

Dziedziniec Schlesier Ehrenmal - Zdjęcie 2015 rok

Dziedziniec Schlesier Ehrenmal – Zdjęcie 2015 rok

Dziedziniec Schlesier Ehrenmal - Zdjęcie 2015 rok

Dziedziniec Schlesier Ehrenmal – Zdjęcie 2015 rok

Przejście pod filarami - Zdjęcie 2015 rok

Przejście pod filarami – Zdjęcie 2015 rok

Natomiast jeżeli chodzi o Freikorps Ehrenmal na Górze Świętej Anny, jak już wspomniałem, nie doczekał się naszych czasów. Został wysadzony w powietrze jeszcze jesienią 1945 roku. Na jego miejscu zbudowano polski Pomnik Czynu Powstańczego.

Pomnik Czynu Powstańczego w miejscu Freikorps Ehrenmal - Zdjęcie 2015 rok

Pomnik Czynu Powstańczego w miejscu Freikorps Ehrenmal – Zdjęcie 2015 rok

Amfiteatr pod pomnikiem - Góra Świętej Anny - Zdjęcie 2015 rok

Amfiteatr pod pomnikiem – Góra Świętej Anny – Zdjęcie 2015 rok

Zapraszam jeszcze koniecznie do oglądania świetnego filmu przygotowanego przez Hannibala Smoke’a, pod tytułem: TOTENBURG. Ostatnia świątynia Hitlera.

Poniżej mapa, na której zaznaczyłem mauzoleum w Wałbrzych, pomnik na Górze Świętej Anny i już nieistniejący obiekt pod Olsztynkiem.

 

Bibliografia: Schlesier Ehrenmal – pomnik ku czci Ślązaków w Wałbrzychu
Zdjęcia archiwalne: dolny-slask.org.pl i das Bundesarchiv

  • Ewa Bergh

    Bardzo ciekawy artykuł. Zastanawiam się nad wielkością opisywanych obiektów. Czy wiadomo coś na temat liczby ludzi, których miały pomieścić podczas nazistowskich uroczystości?

    • Niestety, nie mam takich informacji.

    • Mathew Burza

      jeśli chodzi o amfiteatr na górze św. Anny była mowa o ok. 35 tysiącach, trudno mi powiedzieć o pozostałych budowlach ‚większe uroczystości zapewne odbywały się na dziedzińcach przed (ten w Wałbrzychu) lub w obiektach (dziedziniec wewnętrzny w tym muzeum Hindenburga) ale wszędzie spokojnie kilka kilkadziesiąt tysięcy osób mogło się zgromadzić.

      • Tak, ten amfiteatr na górze św. Anny to rzeczywiście spory obiekt.

  • GNOM

    Co do góry św. Anny- to mauzoleum rozebrano a nie wysadzono (wysadzenie to mit). Do tego rozebrano tylko górną część a materiał wywieziono do odbudowującej się Warszawy. Natomiast dolna komora (na zdjęciu wnętrze z pomnikiem) istnieje nadal pod obecnym polskim pomnikiem. Usunięto z niej jednak wszystko co mogło się kojarzyć z wcześnijszym przeznczeniem.

  • Sławek Sławek

    Jeszcze wiele osób używa nazwy: Wzgórze V Festiwalu. Taką nazwę nadała Miejska Rada Narodowa w Wałbrzychu dla uczczenia V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie (1955r). W pierwszej połowie lat 80-​tych ubiegłego wieku odbywały się w pobliżu mauzoleum TDS-​y (Turniej Drużyn Sztandarowych) Wałbrzyskiej Chorągwi ZHP.

  • Arek

    Obiektu w Wałbrzychu nie budowali ani Niemcy ani Naziści… Tak dla ścisłości.

Historia
Grzegorz Sanik
@grzegorz_sanik

Od kilku lat piszę na Eloblogu artykuły o historii, turystyce i nowych technologiach. Od urodzenia związany jestem z Dolnym Śląskiem. Prowadzę także na YouTube kanał Podróżnik w czasie.

Więcej w kategorii Historia

4 sekrety światowych przywódców i polityków

Grzegorz Sanik30 listopada 2017

10 niezwykłych budowli Dolnego Śląska, które już nie istnieją

Grzegorz Sanik27 listopada 2017

Przedwojenna panorama Dolnego Śląska z 1937 roku

Grzegorz Sanik16 września 2017

Pierwsze najstarsze zdjęcia Wrocławia sprzed ponad 150 lat

Grzegorz Sanik6 września 2017

Najstarsze zdjęcia Dolnego Śląska – Te fotografie mają 150 lat!

Grzegorz Sanik4 września 2017

Przez tyle lat poszczególne ziemie należały do Polski

Grzegorz Sanik14 lipca 2017

Rocznica Powodzi Tysiąclecia – Galeria zalanych miejscowości

Grzegorz Sanik4 lipca 2017

Wizualizacja etapów rozbudowy Wieży Książęcej w Siedlęcinie

Grzegorz Sanik13 czerwca 2017

Wizualizacja etapów rozbudowy Zamku we Wleniu

Grzegorz Sanik13 czerwca 2017