Powodem przygotowania wyżej zamieszczonego wywiadu było pojawienie się na rynku wydawniczym najnowszej książki Romualda Owczarka pt. Tajemnicze archiwa „Riese”. Książka została wydana nakładem Wydawnictwa Technol. To najnowsza książka Owczarka związana z budową kompleksu Riese, napisana i wydana 9 lat po wcześniejszej publikacji pt. Zagłada „Riese”. Najnowsza pozycja jest efektem kilku lat intensywnej pracy autora nad poszukiwaniem nowych dokumentów w polskich i zagranicznych archiwach. Pozyskane dokumenty pozwoliły rzucić więcej światła na kulisy realizacji tajnego projektu Riese, a także uporządkować chronologicznie ciąg wydarzeń. Jak sam autor przyznaje, książka w 70% oparta jest na nigdy wcześniej nie publikowanych dokumentach.

Artykuł Archiwa kompleksu Riese – Czy wiemy coś więcej? pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej zamieszczam dla przypomnienia pierwszą część filmu.

W poprzednim filmie zaprezentowane zostały zmiany jakie zaszły przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Wydarzenia te zostały odtworzone na podstawie protokołów przesłuchań, zeznań świadków i relacji osób biorących udział w naradach budowlanych z udziałem samego Hitlera i najważniejszych urzędników Ministerstwa Uzbrojenia i Produkcji Wojennej, Organizacji Todt oraz Luftwaffe. Z zaprezentowanych i przetłumaczonych dokumentów wyłania się obraz budowy, która ulegała kilkukrotnie poważnym zmianą. Budowa systemu rozproszonych kwater dla sztabów, łącznie z kwaterą główną dla wodza III Rzeszy, ostatecznie nigdy nie została zrealizowana na Śląsku. Jednocześnie w tle cały czas przewijała się kwestia produkcji zbrojeniowej, tak niezbędnej dla odwrócenia losów przegranej wojny. Był to jeden z głównych tematów poruszanych w czasie gorączkowych wojennych narad.

Szczegółowe informacje nt. zaprezentowanych dokumentów znajdują się tutaj.

Zakłady Krupp AG w Głuszycy

W pierwszej połowie filmu przeprowadziłem niezwykle ciekawą rozmowę z Grzegorzem Borensztajnem z Fundacji Szlakiem Riese, na temat zakładów zbrojeniowe Krupp AG w Głuszycy. Zakłady te zostały ulokowane w dawnych zakładach bawełnianych Meyer Kauffmann Textilwerke. W czasie wojny produkowano w nich części do samolotów wojskowych. Grzegorz ciekawie opowiada o ich losach i odnalezionych dokumentach.

W Głuszycy zakłady Krupp AG istniały w dwóch miejscach:

• Zakład I (Werk I) – lokalizacja
• Zakład II (Werk II) – lokalizacja

Relacje i zeznania świadków

W drugiej połowie filmu zaprezentowałem relacje i wspomnienia światków:

• Wspomnienia Anny Gwiazdy w listach do Józefa Piszczka, opracowane na podstawie publikacji „Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci”, autor Zbigniew Dawidowicz.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Davida Halivniego, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Freda Schwartza, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208.
• Fragment publikacji „Das nationalsozialistische Lagersystem” autor Martin Weinmann.
• Fragment zeznań Oswalda Pohla (NMT 4 s. 1504 i 1505) – LINK
• Fragment listów Leo Müllera do Piotra Kruszyńskiego, opisane w publikacji „Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, autor Dariusz Garba.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej dla przypomnienia zamieszczam wspomniany na początku filmu materiał na temat hipotezy związanej z raportem Siegfrieda Schmelchera.

Zeznania, dokumenty i wspomnienia zaprezentowane na filmie

Poniżej zamieszczam linki i bibliografie do dokumentów i wspomnień zaprezentowanych na filmie. To na ich podstawie próbowałem odtworzyć przebieg wydarzeń, które zaszły na placach budowy w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Zaprezentowane w filmie dokumenty i oświadczenia z tzw. procesów norymberskich pochodzą ze zbiorów Harvard Law School Library.

Konferencja z 6 na 7 kwietnia 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Carl Otto Saur – LINK

Konferencja z 20 czerwca 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Albert Speer – LINK

Notatka służbowa z 24 sierpnia 1944 roku

Notatka służbowa ze spotkania pomiędzy generałem Alfredem Jodlem i pułkownikiem Gustavem Streve. W trakcie spotkania omawiano kwestie budowy nowych kwater głównych Adolfa Hitlera. Dokument pochodzi ze zbiorów Bundesarchiv (Barsch. RW 47/2), szerzej był już omawiany na blogu – LINK

Wizyta Müllera i Schmelchera w Jedlinie-Zdroju 28 września 1944 roku

Wizyta Leo Müllera i Siegfrieda Schmelchera w Jedlinie-Zdroju u dyrektora Maiera (poprawna forma zapisu nazwiska Meyer) z Wyższego Kierownictwa Budowy „Riese” (niem. OBL „Riese”). Müller i Schmelcher przywieźli ze sobą okrojony program dla Riese. O wizycie w Jedlinie pisał Leo Müllera w liście do Piotra Kruszyńskiego z dnia 7 maja 2002 roku. List został opublikowany za zgodą Piotra Kruszyńskiego przez Dariusza Garbę.

28 września 1944 roku Schmelcher i Müller, odwiedziny u Maiera w Jedlinie. Schmelcher przywiózł ze sobą od von Belowa ostateczny, okrojony program dla Riese, żeby pomóc Maierowi.

„Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, D. Garba, s. 292.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Wizyta pułkownika von Belowa w Jedlinie-Zdroju

O wizycie w Jedlinie-Zdroju wspominał również pułkownik Nicolaus von Below, adiutant Hitlera ds. Luftwaffe, w swoich wspomnieniach wydanych po wojnie.

Parę razy nas w Salzbrunn odwiedzał [Karl Hanke], a my wykorzystywaliśmy te spotkania z nim także po to, żeby zwiedzić okolicę. To było dla mnie szczególnie interesujące ze względu na budowanie na Śląsku kwatery głównej Führera. Oprócz fundamentów nic tam jeszcze nie można było zobaczyć. Również w zamku Fürstenstein nie było widać żadnego znaczniejszego postępu robót. Ja zawsze uważałem tę budowę za całkiem już niepotrzebną. Te bezpośrednie oględziny przyznały mi rację, i w końcu dopiąłem tego, że przerwano te roboty.

„Byłem adiutantem Hitlera 1937–1945”, N. v. Below s. 273.

Zeznania Xaverego Dorscha

Zeznania Xaverego Dorscha złożone przed międzynarodowym trybunałem w Norymberdze.

Zeznania złożone w czasie procesu Erharda Milcha (NMT 2 s. 318, 1363–1364, 1366) – LINK

Oświadczenie z dnia 28 grudnia 1946 roku (NOKW-447) – LINK

Zeznania Fritza Schmeltera

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-372) – LINK

Zeznania Karla Otto Saura

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-320) – LINK

Druga część filmu:

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Bloki w raportach Schmelchera

W poprzedniej części filmu zaprezentowane zostały archiwalne raporty Siegfrieda Schmelchera, wyższego kierownika budowy Organizacji Todt. Siegfried Schmelcher był architektem, który w czasie wojny zajmował się projektowaniem kwater głównych Hitlera. Dzięki jego dokumentom poznaliśmy sposób planowania budowy nowych obiektów, głównie na przykładzie nowych podziemnych sztabów w Alpach. Szerzej omówiliśmy jego raporty w pierwszej części filmu. Oprócz sposobu projektowania kwater Schmelcher zdradził nam jeszcze jedną rzecz. Mianowicie całość kwatery podzielona była na tzw. bloki, a każdy z tych bloków miał swój numer. Natomiast poszczególne numery bloków przypisane były konkretnym kwaterom.

• Blok nr 1 – przewidziany był dla FHQ, Führerhauptquartier – Kwatery Głównej Hitlera.
• Blok nr 2 – przewidziany był dla OKH – Oberkommando des Heeres – Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych.
• Blok nr 3 – nie został ujęty na tym dokumencie, przypisywany był zazwyczaj dla OKM, czyli Oberkommando der Marine – Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej.
• Blok nr 4 – przewidziany był dla OKL – Oberkommando der Luftwaffe – Naczelnego Dowództwa Sił Powietrznych.
• Blok nr 5 – przewidziany był dla RSS, czyli Reichsführera-SS, którego funkcję pełnił Heinrich Himmler.
• Blok nr 6 – którego również nie ma ujętego na tym dokumencie, przewidziany była dla RAM, skrót od Reichsaußenminister – Minister Spraw Zagranicznych, którego funkcję pełnił Joachim von Ribbentrop.

Osówka, Włodarz, Książ – Czym miały być?

Pora odnieść teraz zgromadzoną wiedzę do tego, co działo się w Górach Sowich przy budowie kompleksu Riese. Zauważmy, że przy numeracji bloków występuje pewna kolejność. W trakcie analizy dokumentów pojawiła się koncepcja mówiąca o tym, że Niemcy mogli zastosować ten sam system numeracji kierownictw budowy, co w przypadku w/w bloków. Pomysł ten był na tyle intrygujący, gdyż dzięki niemu moglibyśmy przypisać, który z podziemnych kompleksów przypadał dla jakiej kwatery. Oto co wiedzieliśmy do tej pory o kierownictwach budowy.

• Kierownictwo robót nr 1 znajdowało się w Domu Güntera koło schroniska Schirgenschänke. Kierownictwo to zajmowało się na pewno budową kompleksu Rzeczka i prawdopodobnie również kompleksem Osówka.
• Kierownictwo robót nr 2 znajdowało się na początku w Walimiu w zajeździe Deutsches Haus, później zaś zostało przeniesione do Willi Schneidera w Jugowicach. Kierownictwo to zajmowało się pracami przy kompleksach Włodarz i Jawornik.
• Kierownictwa robót nr 3 i 4, najbardziej zagadkowe, ponieważ funkcjonowały razem i miały wspólnego kierownika. Na ich temat prawie nic nie wiemy. Wiemy, że na początku znajdowały się w Sierpnicy, a później przeniesiono je do Jedlinki. Prawdopodobnie kierownictwa te pracowały przy kompleksie Soboń.
• Kierownictwo robót nr 5 znajdowało się w byłej szkole w Sowinie koło Sokolca. To kierownictwo zajmowało się pracami przy kompleksie Gontowa.
• Kierownictwo robót nr 6 znajdowało się przy zamku Książ. Zajmowało się jego przebudową oraz budową podziemi pod zamkowym dziedzińcem.

Dzięki założonej hipotezie (szerzej omawianej na filmie) przypisaliśmy następujące kompleksy poszczególnym sztabom.

• Kompleksy Rzeczka i Osówka byłyby wtedy jedną częścią przypisaną do Bloku nr 1. Ten z kolei przeznaczony był dla FHQ, czyli Kwatery Głównej Hitlera.
• Kompleksy Włodarz i Jawornik również byłby jedną częścią, ale przypisaną do Bloku nr 2. Ten blok przeznaczony był dla OKH, czyli Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych.
• Blok nr 3 przeznaczony dla OKM, czyli Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej. Zgodnie z raportem Schmelchera jego budowa została wstrzymana i nie była dalej realizowana w ramach zadania budowlanego Riese.
• Kompleks Soboń byłby przypisany dla Bloku nr 4. Ten z kolei przewidziany był dla OKL, czyli Naczelnego Dowództwa Luftwaffe.
• Kompleks Gontowa byłby przypisany do Bloku nr 5. Ten blok planowany był z kolei dla SS.
• Kompleks Książ byłby Blokiem nr 6. Ten numer bloku przypadał dla RAM, czyli Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Zamek Książ dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych III Rzeszy?

Aby sprawdzić tę hipotezę udaliśmy się specjalnie do Zamku Książ w Wałbrzychu. Jeżeli nasza hipoteza miała okazać się prawdziwa to druga kolumna wskazująca na ilość metrów kwadratowych dla RAM w murowanych obiektach naziemnych powinna pokrywać się z powierzchnią użytkową zamku.

O metraż zamku zapytaliśmy Bogdana Rosickiego, przewodnika i pracownika Zamku Książ w Wałbrzychu. Ku naszemu zaskoczeniu okazało się, że ilość metrów kwadratowych w zamku i towarzyszących mu zabudowaniach jest niemalże równa ilości podawanej przez Schmelchera dla kwatery RAM.

• Metraż przewidziany dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych – 16802 mkw.
• Metraż Zamku Książ wraz z towarzyszącymi zabudowaniami – 16822 mkw.

Różnica raptem 20 mkw. nie może być tutaj przypadkowa. To by potwierdzało przynajmniej częściowo nasze założenia. Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że Schmelcher w listopadowym raporcie tylko dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych podaje powierzchnię z dokładnością co do jednego metra, dla pozostałych kwater wartości są zaokrąglone do rzędu dziesiątek lub setek. Schmelcher znał już z góry dokładną powierzchnię, bo dla murowanych obiektów naziemnych przyjął sobie po prostu metraż Zamku Książ.

Przypomnę, że od pewnego czasu książańskie podziemia udostępnione są również do zwiedzania dla turystów. Szczegółowe informacje znajdują się na stronie www.ksiaz.walbrzych.pl.

Zobacz także: Alpejska twierdza III Rzeszy i Riese – Raport Schmelchera cz. 1

Współpraca

Film powstał przy udziale Bogdana Rosickiego, Romualda Owczarka i Ulliego Schäfftera.
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Artykuł Czym miały być Osówka, Włodarz, Książ? – Raport Schmelchera cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Raporty Siegfrieda Schmelchera

Siegfried Schmelcher był architektem Organizacji Todt, w czasie wojny zajmował się projektowaniem kwater głównych Adolfa Hitlera. Schmelcher przeżył wojnę i zmarł dopiero 1991 roku. Pozostawił po sobie dokumenty, które dziś są przechowywane w archiwum w Niemczech. Przede wszystkim są to raporty związane z budową nowych kwater Hitlera. Raporty te należą do jednych z najważniejszych dokumentów związanych z budową kompleksu Riese. W tym filmie zaprezentujemy raporty Schmelchera przechowywane w archiwum w Koblencji w Niemczech. 6 teczek, prawie 200 stron skanów różnego rodzaju dokumentów. Kolorowe wykresy, precyzyjne diagramy, szczegółowe wyliczenia – nawet dziś po 70 latach od zakończenia wojny budzą uznanie i podziw. To główna część dorobku pozostawiona przez człowieka, o którym mówiło się, że był projektantem kwater głównych Adolfa Hitlera.

Zaprezentowane w filmie i artykule dokumenty zostały pozyskane przez Ulliego Schäfftera z archiwum w Koblencji w Niemczech.
Nachlass Bundesarchiv, Koblenz. Sygnatura akt: N 1514 Schmelcher Siegfried (1911-1991).

Raport Schmelchera z listopada 1944 roku

Pierwszy raport Schmelchera z listopada 1944 roku zawiera zestawienie 19 kwater Hitlera. 16 już istniejących i 3 w budowie. Wśród tak znanych miejsc jak Wolfsschanze, czyli Wilczy Szaniec, Olga czy W-2 znajduje się również obiekt o kryptonimie Riese. Tutaj kryptonim naszego sowiogórskiego olbrzyma jest jasno określony jako jedna z kwater Hitlera, tyle że w budowie.

Wykaz skrótów wykorzystanych w dokumencie:

• FHQ – Führerhauptquartier – Kwatera Główna Hitlera
• OKH – Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych
• OKL – Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Sił Powietrznych
• RSS – Reichsführer SS – Szef SS
• RAM – Reichsaußenminister – Minister Spraw Zagranicznych

Raport Schmelchera z kwietnia 1945 roku

Drugi raport Schmelchera jest wynikiem prac prowadzonych nad poszukiwaniem lokalizacji dla jeszcze jednej kwatery Hitlera, tym razem ukrytej w Alpach. Schmelcher na początku brał pod uwagę umieszczenie wszystkich sztabów w jednym dużym podziemnym obiekcie koło Niedersachswerfen. Gdy okazało się, że nie będzie mógł w pobliżu znaleźć wymaganej powierzchni w obiektach naziemnych (120 tys. mkw.) , wrócił do koncepcji tzw. kwater rozproszonych. Podobnej, która była już realizowana w Górach Sowich.

Główny obiekt przewidziany dla Hitlera miał być wykonany od podstaw nad jeziorem Königssee koło Berchtesgaden. Obiekt dla Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych zaplanowano w Gartenau. Obiekt dla Naczelnego Dowództwa Luftwaffe ulokowano w Ebensee. A obiekt dla Reichsführer-SS umiejscowiony miał być w Hallein. W planach brakuje kwatery dla Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej, gdyż dowództwo Kriegsmarine nie wyraziło chęci na dyslokację swoje kwatery w Alpach. Na dokumencie brakuje również kwatery dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdyż Joachim von Ribbentrop miał już swoją kwaterę w Zamku Fuschl koło Salzburga.

Zobacz także: Czym miały być Osówka, Włodarz, Książ? – Raport Schmelchera cz. 2

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka i Ulliego Schäfftera.
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Artykuł Alpejska twierdza III Rzeszy i Riese – Raport Schmelchera cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Dom Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese

W pierwszej części filmu zaprezentowany został dokument sporządzony w zagadkowym domu Mohaupta w Walimiu. Dokument ten dopiero teraz po ponad 70 latach od zakończenia wojny ujrzał światło dzienne. Sensacyjną informacją okazało się to, iż to właśnie w niepozornym domu Mohaupta znajdowało się biuro konstrukcyjne wyższego kierownictwa budowy Riese! Pismo pochodzi z 14 lipca 1944 roku. Opatrzone zostało pieczęciami berlińskiej Centrali Organizacji Todt. Na końcu pisma dowiadujemy się o tym, iż zostało ono sporządzone przez dr Fritza Leonhardta – wybitnego architekta, który zasłynął po wojnie m.in. z budowy licznych mostów.

Pismo z domu Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese – Pierwsza strona

Pismo z domu Mohaupta – Druga strona

Tłumaczenie pisma dostępne jest tutaj.

Poniżej przedstawiam drogę, jaką przebyło omawiane pismo.

• 14 lipca 1944 roku – Dokument sporządzono w domu Mohaupta w Walimiu. Pismo przeznaczone było dla wszystkich „OT-Einsatzgruppe” (wielozadaniowych grup OT) praktycznie w całej Europie. Wielozadaniowe grupy OT były obszarami roboczymi Organizacji Todt. Pod grupę VII z siedzibą w Pradze podlegał obszar Dolnego i Górnego Śląska, Protektoratu Czech i Moraw oraz Okręgu Sudeckiego. Prawdopodobnie nie było możliwości przesłania dokumentów bezpośrednio do poszczególnych „OT-Einsatzgruppe”, więc najpierw zostały one wysłane do „Zentralbüro Saur”.
• 26 lipca 1944 roku – Pismo zostało odebrane w „Zentralbüro Saur”. Prawdopodobnie chodzi o Karla Otto Saura, szefa Urzędu Technicznego w ministerstwie Alberta Speera, który pełnił również funkcję zastępcy Speera w Jägerstab. Jägerstab był tajnym programem zajmującym się koordynowaniem prac związanych z produkcją nowoczesnych myśliwców, a także przenoszeniem ich produkcji pod ziemię. Po odebraniu w „Zentralbüro Saur” pismo zostało przesłane dalej.
• 02 sierpnia 1944 roku – Pismo przyszło poleconym do głównego biura „OT-Einsatzgruppe Deutschland VII (Praga)”. W oddziale 7 odebrał je adiutant Beckera i przesłał je dalej do „Praga 1”. Becker wykreślił siedem załączników do pisma jako odtajnionych – nicht geheim.
• 07 sierpnia 1944 roku – Pismo zostało odebrane w „Praga 1”. Prawdopodobnie chodzi o jakieś kierownictwo budowy podległe pod „OT-Einsatzgruppe VII”. Tam rysunki i załączniki trafiają do trzech osób, których nazwiska zostały zapisane ołówkiem na dokumencie.

Przekroje Akta Dorscha

Samych załączników dołączonych do pisma nie posiadamy. Co ciekawe, informacje zawarte w dokumencie z domu Mohaupta pasują do rysunków technicznych zawartych w innych dokumentach – w tzw. Aktach Dorscha. Akta Dorscha to duże sprawozdanie opracowane po wojnie przez byłego szefa Centrali Organizacji Todt Xaverego Dorscha. Po wojnie dostał się on do niewoli amerykańskiej, gdzie zgodził się pójść na współprace z Amerykanami. Dorsch przygotował sprawozdanie składające się z ponad 3 tys. stron różnego rodzaju szkiców, rysunków technicznych, norm budowlanych i obliczeń, głównie w kontekście przenoszenia pod ziemię produkcji zbrojeniowej. Znalazły się tam również przekroje opatrzone tytułem „Bauvorhaben Riese”. Oto przekroje, które udało się nam dopasować do przekrojów opisanych w dokumencie z domu Mohaupta.

Przekrój typ A – Korytarz dochodzący do głównych podziemi – Źródło: Akta Dorscha

Przekrój typ B – Jednokondygnacyjna hala o szer. 4,2 m – Źródło: Akta Dorscha

Przekrój typ C – Dwukondygnacyjna hala o szer. 6,0 m – Źródło: Akta Dorscha

Zobacz także: Dom Mohaupta – Utajnione biuro konstrukcyjne Riese cz. 1

Odkrywca Luty 2018

Zachęcam również do nabycia lutowego wydania miesięcznika „Odkrywca”, w którym znajduje się najnowszy artykuł Romualda Owczarka, poświęcony m.in. dokumentom z domu doktora Mohaupta.

Lutowy (2018) numer miesięcznika „Odkrywca”

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka, Jerzego Cery, Ulliego Schäfftera, Marcina Paska i Seweryna Wieczorka. Badania terenowe wykonał Jerzy Cera i dr Wiesław Nawrocki z Zakładu Badań Nieniszczących KPG. Zdjęcia z powietrza wykonał Michał Jabłoński. Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Artykuł Dom Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Dom Mohaupta – Biuro konstrukcyjne OBL Riese

Cała nasza opowieść zaczyna się w listopadzie 2017 roku, kiedy to Romuald Owczarek – znany badacz historii Riese – poprosił nas o znalezienie w Walimiu zagadkowego domu doktora Mohaupta. Domu niezwykle ważnego w historii budowy kompleksu Riese, gdyż to w nim miała znajdować się jedna z agend berlińskiej Centrali Organizacji Todt. Oczywiście dom Mohaupta już nie istniał, więc pozostało nam jedynie szukanie śladów jego dawnej obecności. Na podstawie wspomnień autochtonów wytypowaliśmy kilka miejsc przypuszczalnej lokalizacji domu Mohaupta. Jedno z wytypowanych miejsc znajdowało się niedaleko dawnej leśniczówki, w tzw. Rzecce Górnej, dziś będącej już częścią Walimia. Dotychczas jednak miejsce to było uznawane za pozostałości filii obozu zbiorczego nr 1 w Walimiu, ale nowe dokumenty wskazywały zupełnie inną, sensacyjną funkcję domu doktora Mohaupta…

Nagłówek pisma z domu Mohaupta, w lewym górnym rogu pieczęć Centrali OT, pismo sporządzono 14 lipca 1944 roku

Ruiny fundamentów po baraku znajdujące się koło dawnej leśniczówki – Foto: Michał Jabłoński

Zdjęcie lotnicze z lutego 1945 roku, widać barak, łącznik i dom – Czy to tutaj znajdował się dom Mohaupta?

Omawiany dokument okazał się zaskakujący z dwóch powodów. Po pierwsze, okazało się, iż to właśnie w domu Mohaupta w Walimiu znajdowało się „Konstruktionsbüro der OBL Riese” – biuro konstrukcyjne wyższego kierownictwa budowy Riese. Dotychczas lokalizację biura konstrukcyjnego wiązano bardziej z Pałacem Jedlinka. Nie było to jednak w żaden sposób udokumentowane. Dziś wiemy, że zarząd budowy i zespół projektantów znajdowały się w dwóch różnych miejscach.

Fragment pisma z informacją o adresie biura konstrukcyjnego OBL Riese

Po drugie, dokument został sporządzony przez dr. Frizta Leonhardta, wybitnego architekta, który po wojnie zasłynął budową m.in. licznych mostów czy sławnej wieży telewizyjnej w Stuttgarcie. Wiedzieliśmy, że w czasie wojny był w Walimiu. Mówił o tym w swoich wspomnieniach. Tylko domyślaliśmy się jaką rolę mógł pełnić w realizacji projektu Riese. Dziś, w świetle zaprezentowanych dokumentów, jego udział pozostaje bezsprzeczny. To właśnie dr Leonhardt jest autorem dokumentu, który został sporządzony w domu Mohaupta. To on brał udział w pracach związanych z opracowaniem projektów podziemnych hal i pomieszczeń. Zapewne również to i on był pomysłodawcą wykorzystania w tym celu betonu sprężonego. I co najważniejsze, to dr Leonhardt – według alianckich dokumentów – był szefem oddziału badań, rozwoju i normalizacji w budownictwie. Tego oddziału, który w lipcu 1944 roku znajdował się w niepozornym domu Mohaupta w Walimiu.

Dr Fritz Leonhardt

Końcówka pisma – gez. Leonhardt (gezeichnet Leonhardt) – podpisany Leonhardt

Zobacz także: Dom Mohaupta – To tu opracowano podziemia Riese cz. 2

Odkrywca Luty 2018

Zachęcam również do nabycia lutowego wydania miesięcznika „Odkrywca”, w którym znajduje się najnowszy artykuł Romualda Owczarka, poświęcony m.in. dokumentom z domu doktora Mohaupta.

Lutowy (2018) numer miesięcznika „Odkrywca”

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka, Jerzego Cery, Ulliego Schäfftera, Marcina Paska i Seweryna Wieczorka. Badania terenowe wykonał Jerzy Cera i dr Wiesław Nawrocki z Zakładu Badań Nieniszczących KPG. Zdjęcia z powietrza wykonał Michał Jabłoński. Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Artykuł Dom Mohaupta – Utajnione biuro konstrukcyjne Riese cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Początek Riese – Najstarszy dokument – 1 grudnia 1943 roku

Najstarszy odnaleziony dokument związany z budową kompleksu Riese pochodzi z 1 grudnia 1943 roku. O ile założymy, że Śląska Wspólnota Przemysłowa (Industriegemeinschaft A.G.) była zakamuflowaną spółką realizującą budowę w Górach Sowich. Jak już wspomniano w filmie, pismo musi być co najmniej drugim dokumentem. Murarze skarżą się w nim, że dostali zbyt małe przydziały kartek żywnościowych. Przy okazji informują, że w zakładach Websky, Hartmann & Wiesen w Walimiu budują baraki dla 600 członków Organizacji Todt. Co ciekawe, samo pojawienie się w dokumencie informacji o OT jest już zaskakujące, gdyż zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami Organizacja Todt miała przejąć budowę dopiero na wiosnę 1944 roku.

Początek Riese, pismo firmy J. Stotko w sprawie przydziału kartek żywnościowych dla murarzy – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Kryptonim Riese – 4 lutego 1944 roku

Najstarszy dokument, w jakim pojawia się kryptonim Riese, pochodzi z 4 lutego 1944 roku. Jest to odręczne pismo sporządzone przez firmy: Heinrich Butzer i Philipp Holzmann, które w Górach Sowich zawiązały specjalną spółkę tzw. Arbeitsgemeinschaft. Pismo skierowane do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy dotyczy przydziału kartek żywnościowych. Przy okazji spółka informuje, że pracuje przy zadaniu budowlanym „Bauvorhaben Riese” w Wüstegiersdorf, czyli Głuszycy.

Pismo firm Heinrich Butzer i Philipp Holzmann, w którym pojawia się kryptonim „Riese” – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Jedyny odnaleziony plan Riese

Jak dotąd jedyny znaleziony plan Riese, został odnaleziony niejako przypadkiem w archiwalnych dokumentach Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy. Drążeniem sztolni w Walimiu zajmowała się m.in. firma Albert Hoff z Wałbrzycha. Ponieważ musiała codziennie dowozić do Walimia materiały wybuchowe z Wałbrzycha, wystąpiła do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy o pozwolenie na budowę w Walimiu magazynu. Magazyn miał być przeznaczony do przechowywania na miejscu 100 kg saletry amonowej i 1000 szt. spłonek. Ponieważ pierwszy wniosek z 12 lutego 1944 roku został sporządzony niedbale, Inspekcja zarządała jego uzupełnienia wraz z wskazaniem lokalizacji planowanego magazynu.

Pismo firmy Albert Hoff w sprawie budowy magazynu na materiały wybuchowe w Walimiu – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Według ówcześnie obowiązujących przepisów magazyn mógł się znajdować w odległości co najmniej 140 m od najbliższych zabudowań i 40 m od drogi publicznej. W związku z tym zaszła konieczność naniesienia na mapę okręgu z wymaganymi odległościami. Tak oto do Inspekcji Przemysłowej w Świdnicy została wysłana mapa ze wskazaniem lokalizacji budowy magazynu na materiały budowlane i – niejako przy okazji – naniesionym planem drążonych podziemi. Dziś znamy te podziemia, jako kompleks Rzeczka. Na dzień dzisiejszy jest to jedyny dokument, na którym naniesiono plany podziemi. Choć, co trzeba podkreślić, tylko w kształcie na początkowym etapie.

Mapa z lokalizacją magazynu, przy okazji zaznaczonym kompleksem Rzeczka – Źródło: Archiwum Państwowe we Wrocławiu – Zbiory: Romuald Owczarek

Poniżej przedstawiam mapę z lokalizacją kompleksu Rzeczka, który został wyrysowany na wyżej zamieszczonym planie. Dodatkowo umieściłem jeszcze dwa obiekty wspomniane w dokumentach: zakłady Websky, Hartmann & Wiesen oraz gospodę Schirgenschänke.

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Zobacz także polecane:

• Książki o kompleksie Riese (w tym Pana R. Owczarka)
• Rozkaz Riese – Ujawnione niemieckie dokumenty FHQ
• Wywiad z ocalałym świadkiem budowy Riese

Artykuł Początek Riese – Odnalezione dokumenty i plany pochodzi z serwisu Eloblog.

Organizacja Todt i Xaver Dorsch

Xaver Dorsch był jednym z najważniejszych funkcjonariuszy Organizacji Todt. Z jej założycielem Fritzem Todtem pracował jeszcze przed wojną w firmie budowlanej Sager und Wörner. Organizacja Todt sprawiła się znakomicie w programie budowy autostrad III Rzeszy – Reichsautobahn. Wybudowała blisko 4 tys. km autostrad. Wielki sukces OT sprawił, że zyskała ona szacunek i uznanie Adolfa Hitlera. Nie dziwi więc fakt, że wraz z upływem czasu OT otrzymywała coraz więcej zadań, o coraz większym znaczeniu. Fritz Todt zginął niespodziewanie w katastrofie w 1942 roku. Po jego śmierci Organizacja Todt trafiła ostatecznie pod zarząd ministerstwa Alberta Speera. Natomiast Xaver Dorsch został mianowany szefem centrali OT w Berlinie.

Po lewej Xaver Dorsch, po prawej Albert Speer – Żródło: Bundesarchiv

Operacja Spinacz i Xaver Dorsch

Po wojnie Xaver Dorsch został aresztowany przez Amerykanów i od razu nawiązał z nimi współpracę. Przygotował dla nich m.in. opracowanie na temat przenoszenia produkcji zbrojeniowej pod ziemię. O projekcie Riese wypowiadał się skromnie. W czasie procesu Erharda Milcha, który to był odpowiedzilany za Jägerstab, Dorsch mówił tylko, że był realizowany „Program budowy Riese na Śląsku” – Aufbauprogramm Riese in Schlesien. Wspominał także, że tylko dwa razy wizytował miejsce budowy podczas wojny. Zaskakująco mało.

Według dokumentów opublikowanych przez Pana Romualda Owczarka w książce „Zagłada Riese”, Dorsch został objęty programem Paperclip – Operacja Spinacz. Wynika z niego, że 16 czerwca 1947 roku został sporządzony wniosek o objęcie programem czterech niemieckich naukowców, jako konsultantów amerykańskiego projektu Underground Plant Program. Oprócz Dorscha znalazł się tam również Oscar Gabel, który pełnił rolę szefa Urzędu Górniczego III Rzeszy. W tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych ruszyła budowa dwóch podziemnych baz. Jedną ulokowano w Górach Manzano w stanie Nowy Meksyk, a drugą w miejscowości Killeen w Texasie. O zbiegu okoliczności raczej nie można mówić… W końcu Operacja Spinacz i niemieccy naukowcy byli po coś potrzebni Amerykanom. Mniej więcej po zakończeniu budowy wspomnianych baz, w roku 1950 Dorsch wrócił do RFN i założył prywatną firmę, która zresztą działa do dnia dzisiejszego. Zmarł 8 listopada 1986 roku w Monachium.

Operacja Spinacz „Paperclip” i Xaver Dorsch

Poniżej mapa z zaznaczonymi amerykańskimi bazami, o których mówiłem w filmie.

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Zagłada Riese – Romuald Owczarek
2. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć

ZDJĘCIA

1. ahojMEDIA
   www.ahojmedia.pl
2. Zdjęcia Archiwalne Xaver Dorsch
   Das Bundesarchiv

Artykuł Organizacja Todt, Xaver Dorsch i Operacja Spinacz pochodzi z serwisu Eloblog.

Porażka Organizacji Todt w Górach Sowich

Zapewne dla części z widzów pewnym zaskoczeniem mogą być przytoczone przeze mnie dane. W przygotowaniu tego ostatniego odcinka – epilogu serii „Tajemnice Riese” – opierałem się na najnowszych publikacjach Romualda Owczarka: „Zagłada Riese” wydanej w 2014 roku oraz „Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera” wydanej w 2015 roku. Autor tych książek dotarł do kilku nowych nieznanych wcześniej dokumentów, które rzucają więcej światła na budowę kompleksu Riese. Z zebranych dokumentów wyłania się obraz klęski Organizacji Todt w Górach Sowich. Porażki, na którą wpływ miały ciągłe zmiany planów oraz pogarszająca się sytuacja na froncie. Wpływ miały również problemy natury technicznej, gdyż drążenie sztolni w solidnych i twardych gnejsach okazało się wyjątkowo czasochłonne. Dziś po nazistowskich planach kreślonych z niezwykłym rozmachem, pozostały tylko puste budzące grozę zimne sztolnie. Czy rzeczywiście Eulengebirge (Góry Sowie) okazały się tak pechowe dla, bądź co bądź, bardzo sprawnej Organizacji Todt?

Albert Speer szef Organizacji Todt – Żródło: Bundesarchiv

Postscriptum do zagłady Riese

Najbardziej zaskakujące informacje podane są w najnowszej publikacji „Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera” z 2015 roku. Co prawda, sama książka dotyczy głównie fabryk zbrojeniowych na terenie Dolnego Śląska, ale w ostatniej części znajduje się postscriptum do książki wydanej rok wcześniej. Tak oto autor pisze na temat bardzo ciekawych odnalezionych niedawno dokumentów.

W tym postscriptum odnoszę się do kilku kwestii, które udało mi się wyjaśnić na podstawie nowo pozyskanych dokumentów archiwalnych przechowywanych w pewnym zagranicznym archiwum. Celowo piszę „w pewnym”, gdyż ku mojemu zaskoczeniu dokumenty te wciąż objęte są zakazem publikowania! Mogę mieć tylko nadzieję, że niebawem zakaz ów zostanie zdjęty i opisane tutaj fakty będzie można podeprzeć odpowiednimi przypisami bibliograficznymi. (str. 382)

Autor wraz z właścicielem wydawnictwa Technol, postanowił jednak zaprezentować informacje zawarte w tych dokumentach, jednakże bez podawania ich przypisów i skanów. A informacje, jak sam mówi, są naprawdę sensacyjne. Romuald Owczarek w swoich publikacjach zazwyczaj podpierał się rzetelną dokumentacją, wierzę więc, że nie są to słowa pisane bez pokrycia.

150 mln Reichsmarek

Po pierwsze, podany jest fragment pisma Inspekcji Zbrojeniowej we Wrocławiu o tzw. Mindestprogrammbauten. Dokument dotyczy stanu realizacji najważniejszych zadań budowlanych na Dolnym Śląsku na kwiecień 1944 roku. Przy poszczególnych zadaniach podane są budżety oraz stopień ich wykorzystania. Tak oto mamy kod Gc 45 M, Wspólnota Przemysłowa Śląsk (Industriegemeinschaft Schlesien AG), koszt: 150 mln RM, wykonane aktualne: 14,7 mln RM. Przypomnę, że to właśnie ta spółka celowa realizowała początkowo zadanie budowy kompleksu Riese. Wynika z tego, że kwota podana przez Alberta Speera jest prawdziwa! Zaskakuje także ilość już wydanych pieniędzy do kwietnia 1944 roku. Kwota 14,7 mln RM to ogromna suma, jak na prace początkowe, kiedy jednocześnie w tym samym czasie na całą budowę (przenoszenie) zakładów Kruppa w Głuszycy przeznaczono zaledwie 790 tys. RM.

19 tys. robotników na budowie

Po drugie, podane są sprawozdania stanu zatrudnienia dla poszczególnych kierownictw budów. Pod koniec 1944 roku na obszarze działania Wielozadaniowej Grupy Organizacji Todt Niemcy VII z/s w Pradze, w ramach najpilniejszych zadań zatrudnionych było ponad 143 tys. osób. W samym Oberbauleitung Riese pracowało 18 905 osób w tym: 2 617 Niemców, 4 628 robotników zagranicznych (prawdopodobnie przymusowych) i 11 660 więźniów obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Żeby uściślić datowanie stanu zatrudnienia, chodzi o koniec listopada 1944 roku. W filmie podaje stan na styczeń 1945 roku, wybiegłem trochę błędnie na miesiąc do przodu. Pod koniec stycznia podany stan zatrudnienia mógł już ulec redukcji. Jednak to wciąż spora liczba osób. Kiedy kręciliśmy ten odcinek filmu, Krzysztof Sikorski przyrównał ją do ilości znanych nam podziemi. Przypomnę, że według zestawienia Piotra Kruszyńskiego, całość kompleksu Riese ma powierzchnię około 26 tys. m². Gdybyśmy więc tylko samych więźniów obozowych (11 660 osób) umieścili w podziemiach, to na jednego więźnia przypadałoby około 2,2 m² podziemi. Oczywiście szereg prac odbywało się również na zewnątrz, dodatkowo zapewne na kilka zmian, a w samych podziemiach pracowało się metodą dwupoziomową itd. Niemniej jednak przy podanym zestawieniu liczba osób pracujących przy Riese wydaje się zbyt duża w stosunku do ilości zainwentaryzowanych współcześnie sztolni.

Ostatni rozkaz dla Riese

Po trzecie, Romuald Owczarek dotarł do ostatniego polecenia wydanego dla budowy kompleksu Riese. Chodzi o wniosek dyrektora Müllera z OT, który polecił ujęcie w Mindestprogrammbauten nowego zadania. Zagospodarowania niedokończonych sztolni Riese na cele obronne oraz na potrzeby produkcji zbrojeniowej: magazyny broni, amunicji, części etc. Polecenie wykonania takiego zadania wydał Komisarz Obrony Rzeszy Dolnego Śląska w połowie kwietnia, a wniosek Müllera został przedłożony już 26 kwietnia 1945 roku. Zakres robót: wykonanie obudowy sztolni, montaż instalacji elektrycznych, wentylacji, ogrzewania. Termin realizacji do 15 maja 1945 roku, koszt wykonania 250 tys. RM, liczba robotników 200 mężczyzn. Z podkreśleniem, że obiekt ma być odporny na wszelkie bombardowania. Zakres prac i przeznaczona kwota wydaje się być już tylko cieniem początkowych planów. Wspomniany nowy plan zagospodarowania sporządzany jest już w momencie, kiedy trwa oblężenie Berlina. Czyżby Niemcy optymistyczne wykonywali rozkazy do samego końca? Ordnung musste sein!

Szkic Augusta Manningera z OT z 1945 roku przedstawiający budowę Riese

Podsumowanie

Jakie więc wnioski można wysunąć z przytoczonych tutaj i w poprzednich odcinkach informacji? Nawet dziś trudno mi je jednoznacznie określić. Opcji jest kilka. Budowa w Górach Sowich zaplanowana została, jako kwatera dla Adolfa Hitlera i sztabów wojskowych. Takie przeznaczenie widnieje w uzyskanych dokumentach i pojawia się także w relacjach świadków. Jeżeli faktycznie mamy do czynienia tylko „przykrywką”, to muszę przyznać, że zorganizowaną w sposób mistrzowski. Przeznaczenie Riese zmieniało się wraz z upływem czasu. Potwierdzeniem tego mogą być dokumenty uzyskane przez Romualda Owczarka. Co stało za nowym przeznaczeniem na cele obronne i zbrojeniowe? Nie wiadomo.

Wraz z namnażaniem się trudności, budowa Riese mogła przerosnąć nawet Organizację Todt. Trudno w to uwierzyć, jednak taka opcja jest możliwa. Zastanawiające są jednak liczby przedstawiające kwoty przeznaczone na realizację projektu oraz ilości wykorzystanych robotników. Sugerują one o wiele większy zakres prac, niż ten znany współcześnie. Jednakże są to tylko dokumenty, które w warunkach państwa totalitarnego nie zawsze muszą być zgodne z rzeczywistością. Wyjaśnieniem może być również to, że budowa Riese mogła stać się na pewnym etapie zwykłym przekrętem finansowym. Kwoty, liczby oraz chaotyczna budowa w górach miały tylko potwierdzić realizację planów, gdy w tym samym czasie ktoś czerpał z tego korzyści. Wszakże zbliżał się nieuchronnie koniec wojny, co jednocześnie mogło być impulsem do takich działań. W końcu liczby i kwoty mogą również potwierdzać to, o czym już od dawna spekulowano. O tym, że znamy tylko część kompleksu, a reszta została ukryta. Jeżeli tak by było, to chylę czoła przed planistami tej konspiracji, gdyż jej zakres byłby naprawdę szeroki. Jak więc było naprawdę? Każdy czytelnik i widz sam musi wyciągnąć wnioski na ten temat i odpowiedzieć na to pytanie.

Pomimo tego, iż jest to piąty i ostatni odcinek tej serii filmów, zapewne jeszcze nie raz wrócę do tematu kompleksu Riese w Górach Sowich. Pozdrawiam i dziękuję za oglądanie!

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

PRODUKCJA FILMOWA

ahojMEDIA
www.ahojmedia.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Zagłada Riese – Romuald Owczarek
2. Zapomniane Fabryki Zbrojeniowe Hitlera – Romuald Owczarek
3. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński

Literatura i książki o Riese

Archiwalne Zdjęcia

1. Zdjęcia z III Rzeszy – das Bundesarchiv
   www.bundesarchiv.de

Artykuł Klęska Organizacji Todt – Tajemnice Riese cz. 5 pochodzi z serwisu Eloblog.