Zamek na Wzgórzu Krzywoustego

Naszą wycieczkę po zaginionych zamkach zaczynamy od Wzgórza Krzywoustego w Jeleniej Górze. To właśnie to miejsce było najczęściej łączone z legendarnym grodem, który miał być założony przez księcia Bolesława Krzywoustego. Niektórzy sugerowali istnienie tutaj grodziska jeszcze wcześniej, bo za czasów króla Bolesława Chrobrego. Współczesne badania archeologiczne nie potwierdziły jednak istnienia tak wczesnego założenia, potwierdziły jednak funkcjonowanie w tym miejscu późnośredniowiecznego zamku. Odnalezione zabytki (ceramika) pozwalają datować zamek nie wcześniej niż na 2. połowę XIII wieku. Bez wątpienia był to zamek książęcy, którego budowę moglibyśmy wiązać z czasem panowania księcia Bolesława Rogatki, Bernarda Lwóweckiego lub Bolka I Surowego. Pod koniec XIV wieku zamek został spalony, a następnie odbudowany. W czasie wojen husyckich prawdopodobnie był oblegany i uszkodzony. Jeleniogórski zamek przestał istnieć przed połową XV wieku, kiedy to mieszczanie postanowili rozebrać warownię, aby nie stanowiła więcej zagrożenia dla miasta. Obecnie na Wzgórzu Krzywoustego znajduje się wieża widokowa (często zwana „grzybkiem”). Z zamku zachowały się jeszcze dość dobrze widoczne pozostałości wałów.

W miejscu, gdzie kiedyś stał zamek, dziś znajduje się wieża widokowa

W terenie zachowały się dość dobrze widoczne pozostałości wałów

Na mapie LIDAR można dostrzec miejsce, gdzie dawniej stał zamek (strzałka), wokół dobrze widoczne pozostałości wałów – Źródło: Geoportal.gov.pl

Zamek na Kozińcu

Kolejny z naszych zaginionych zamków znajdował się na wzgórzu Koziniec (462 m n.p.m.). Był to niewielki średniowieczny zamek wzniesiony na granitowej kulminacji nieopodal średniowiecznego miasta Jeleniej Góry. W 1998 roku na miejscu zostały przeprowadzone badania archeologiczne przez Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Udało się odnaleźć liczne fragmenty ceramiki datowanej od XIV do XV wieku, kości zwierzęce, żużle szklane i metalowe przedmioty. Odsłonięto też niewielkie fragmenty murowanego zamku. Warownia była budowlą murowaną, której mury wkomponowano w kształt skały. Budowę zamku przypisuje się księciu Bolko I Surowemu. Warownia pełniła funkcje obserwacyjno-obronne na przedpolu Jeleniej Góry, kontrolując dostęp od wschodu do całej Kotliny Jeleniogórskiej. Przypuszczalnie zamek posiadał kontakt wzrokowy zarówno z zamkiem na Wzgórzu Krzywoustego, jak i z zamkiem Sokolec. W 1428 roku załoga opuściła i podpaliła zamek, prawdopodobnie z obawy przed jego wrogim przejęciem. W 1880 roku w miejscu zamku postawiono drewnianą, a następnie metalową wieżę widokową. Do dziś po wieży pozostały tylko schody, w których części stopni wykutych jest w skale. Być może pochodzą one ze średniowiecznego zamku.

Zamek na Kozińcu był wybudowany na skale, w miejscu jej najwyższej kulminacji prawdopodobnie stała wieża

Relikty zamkowych zabudowań – Foto: Jan Wieczorek

Rekonstrukcja wyglądu zamku na Kozińcu – Autor: Stanisław Firszt

Zamek w Borowym Jarze

Borowy Jar to obszar ciągnący się wzdłuż rzeki Bóbr od Jeleniej Góry w kierunku Siedlęcina. Okazuje się, że również i tutaj możemy doszukać się pozostałości średniowiecznego zamku. Warownia w Borowym Jarze położona była na stromym gnejsowym cyplu, który od trzech stron otaczany był przez wody płynącego Bobru. Obecnie w tym miejscu znajduje się Jezioro Modre, które powstało w wyniku budowy zapory na rzece. W latach 30. ubiegłego wieku odnaleziono fragmenty ceramiki i metalowe przedmioty. Kolejne prace w latach 90. potwierdziły istnienie w zachodniej części muru o długości 2 m i wysokości około 4 m. Odnaleziono również zabytki ruchome datowane na XIV i XV wiek. Zapewne funkcją zamku w tym miejscu było kontrolowanie drogi biegnącej do Jeleniej Góry. Istnienie zamczyska w Borowym Jarze łączone jest ze wzmiankami o obiekcie o nazwie Sechsstätteburg. Według zapisów kronikarza Johanna Daniela Hensela z końca XVIII wieku, zamek miał zostać zniszczony przez husytów 1427 roku. Po obiekcie zachowały się nieduże fragmenty zachodniego muru obwodowego.

Borowy Jar, miejsce, w którym dawniej stał średniowieczny zamek – Zaginione zamki Dolnego Śląska

W terenie można jeszcze odnaleźć niewielkie fragmenty zamkowych murów

Zamek w Borowym Jarze został wybudowany na skalnym cyplu w zakolu Bobru, na obrazie LIDAR widać jeszcze wyraźnie sztuczne odcięcie cypla (sucha fosa?) – Źródło: Geoportal.gov.pl

Rekonstrukcja wyglądu zamku w Borowym Jarze – Autor: Stanisław Firszt

Zamek Pieszyce-Rościszów

Na górze Forteczna (czasem określanej jako góra Grodzisko) w Górach Sowich, nieopodal Pieszyc, znajduje się jeden z bardziej zagadkowych obiektów w Sudetach. Powszechnie wszyscy kojarzymy średniowieczne murowane zamki i poprzedzające je grody. Jednak warownia na Fortecznej różniła się nieco od nich obu. Prawdopodobnie był to tzw. zamek typu przejściowego, budowla stanowiąca formę pośrednią między wczesnośredniowiecznym grodem, a późnośredniowiecznym zamkiem. Jeszcze nie w pełni murowany zamek, ale już nie gród. Zamek zbudowany został na planie trzech zachodzących na siebie okręgów z centralnym na samym środku wzniesienia. Przeprowadzone badania archeologiczne pozwoliły odkryć pozostałości murowanej zabudowy warowni. Zamek składał się z budynku mieszkalnego z piwnicą otoczonego murem obwodowym oraz budynku bramnego. Całość wzniesiona była z kamienia łamanego na zaprawie glinianej. Dodatkowo zamek zabezpieczony był wałami o konstrukcji skrzyniowej wypełnionych gliną i kamieniami. Ślady tych wałów są do dziś dobrze widoczne. Taka konstrukcja zamku każe doszukiwać się jego genezy w głębi XIII wieku, gdyż od końca tego stulecia zamki buduje się już powszechnie na zaprawie wapiennej. Słaba konstrukcja zapewne nie pozwoliła zamkowym murom przetrwać do naszych czasów.

Na górze Forteczna (czasem określanej jako góra Grodzisko) stał zamek typu przejściowego

W terenie dość dobrze widoczne są ślady dawnych wałów

Na LIDARze widać trzy zachodzące na siebie okręgi (pozostałości wałów), w tym miejscu dawniej znajdował się zamek – Źródło: Geoportal.gov.pl

Zamek na Ślęży

Masyw Ślęży już od wieków był górą owianą legendą i tajemnicą. Ślęża kojarzona jest zazwyczaj z miejscem pogańskiego kultu czy też słynnymi kamiennymi rzeźbami. Okazuje się, że na szczycie Ślęży znajdował się również średniowieczny zamek, częściowo w miejscu, gdzie dziś stoi nieduży kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Prowadzone kilkanaście lat temu badania archeologiczne pozwolił pod posadzką kościoła odkryć fragmenty zamkowych murów. Budowę warowni powszechnie przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi II Małemu w 1. połowie XIV wieku. W 1353 roku zamek został podarowany przez Bolka II królowi czeskiemu Karolowi IV (jako prezent ślubny). W czasie wojen husyckich obiekt został zdobyty i złupiony przez husytów. Ostatecznie zamek na Ślęży przestał istnieć w połowie XVI wieku, kiedy to w czasie burzy miała zawalić się zachowana do tego czasu zamkowa wieża.

Ślężański zamek znajdował się w miejscu, gdzie dziś stoi nieduży kościół

Odkryte relikty zamkowych murów w posadzce kościoła

Próba rekonstrukcji układu zamku w świetle badań archeologiczno-architekotnicznych z lat 1998-2004

Wyobrażenie (raczej fantastyczne) zamku na Ślęży ze starej niemieckiej pocztówki

Zamek na Ostrowie Tumski we Wrocławiu

Wrocław dawniej też posiadał swój własny zamek. I to nie jeden! Średniowieczny zamek, będący dawniej rezydencją książąt wrocławskich, znajdował się na wyspie na Ostrowie Tumskim. Początki wrocławskiego zamku sięgają II połowy XII wieku. Powszechnie uważa się, że inicjatorem budowy nowej okazałej siedziby na wrocławskiej wyspie był książę Bolesław Wysoki. Książę dużą część swojego życia spędził na zachodzie, zapewne chciał wykorzystać podpatrzone tam rozwiązania i nowinki. Za czasów kolejnych władców zamek był dalej rozbudowywany. Powoli kres jego historii następuje w XIV wieku, kiedy to teren przejmuje kapituła pobliskiej kolegiaty św. Krzyża. Duchowni zarządzali tym miejscem, aż do pruskiej sekularyzacji w 1810 roku. Z wrocławskiego zamku zachowała się tylko (w formie mocno zmienionej) zamkowa kaplica – dziś nieduży kościółek pw. św. Marcina. Ostatnio wizualizację 3D zamku na Ostrowie Tumskim przygotowało Śląskie Studio Architektury. Ich cyfrowy model wrocławskiego zamku załączam niżej.

Po zamku na Ostrowie Tumskim zachowała się tylko kaplica św. Marcina – Zaginione zamki Dolnego Śląska

Prowadzone w latach 50. badania archeologiczne pozwoliły odkryć relikty zamku, tu widoczna podstawa wieży – Źródło: polska-org.pl

Wizualizacja zamku na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu około 1300 roku – Autor: Śląskie Studio Architektury

W chwili, kiedy piszę ten artykuł, w krypcie kościoła św. Marcina na Ostrowie Tumskim zorganizowana jest wystawa pt. „Kaplica Henryka IV. Budowla Niezwykła.”. Wystawa prezentuje fragment historii zamku związany z budową kaplicy św. Marcina – jedynej zachowanej do dzisiejszych czasów budowli dawnego zamku na Ostrowie Tumskim. Termin wystawy: od 25.10.2018 r. do 01.06.2019 r.

Podziękowania

Specjalne podziękowania dla Wieży Książęcej w Siedlęcinie za pomoc w przygotowaniu artykułu. Obecnie w wieży prezentowana jest wystawa poświęcona już nieistniejącym zamkom z okolic Kotliny Jeleniogórskiej i Borowego Jaru, m.in. o niektórych obiektach wspominałem w tym artykule. Zachęcam do odwiedzenia!

Zamki Dolnego Śląska

Oczywiście wyżej wymienione obiekty to nie wszystkie już nieistniejące zamki Dolnego Śląska. Takich obiektów można by doszukać się w regionie znacznie więcej. Poniżej przedstawiam mapę z opisanymi wyżej miejscami.

Polecam również zerknąć na mapę wszystkich (prawie) dolnośląskich zamków.

Mapa zaginione zamki Dolnego Śląska

Artykuł Zaginione zamki Dolnego Śląska pochodzi z serwisu Eloblog.

Podział Sudetów

Korzystając z rozwiązań oferowanych przez Google Maps postanowiłem stworzyć dokładną mapę podziału Sudetów na poszczególne mezoregiony (w tym pasma górskie). Moją intencją było wytyczenie na interaktywnej mapie dokładnych granic pomiędzy poszczególnymi częściami Sudetów. Dotychczas dostępne w Internecie lub publikacjach podziały Sudetów były bardzo schematyczne. Podobnie wygląda sprawa na mapach turystycznych, gdzie nie zawsze granica pomiędzy pasmami górskimi jest jednoznacznie wytyczona. Oczywiście jest to również pokłosiem trwających dyskusji na temat sposobu podziału Sudetów i przebiegu poszczególnych mezoregionów.

Karkonosze, najwyższe pasmo górskie Sudetów

Spór o podział Sudetów

Zadanie wykonania mapy podziału Sudetów nie było łatwe. Sam podział jest dość umowny, a w wielu miejscach spór ma charakter czysto akademicki. Po pierwsze istnieje kilka sposobów podziału Sudetów, które różnią się od siebie poszczególnymi jednostkami mezoregionów. Ja na swojej mapie wykorzystałem podział zaproponowany przez prof. Jacka Potockiego. Inny popularny podział to ten opracowany przez prof. Jerzego Kondrackiego, o którym pisałem już wcześniej w tym artykule. Po drugie, o ile już zgodzimy się co do istnienia danego pasma, mogą pojawić się spore wątpliwości w kwestii jego przebiegu. Często granice pomiędzy poszczególnymi pasmami (o ile nie są wyraźnie widoczne) są dość sztuczne i budzą spory. Na przykład niektórzy dany fragment gór zaliczają jeszcze do pasma X, inni już do pasma Y. Po trzecie Sudety są łańcuchem górskim położonym na terytorium aż trzech państw i istnieją również rozbieżności pomiędzy podziałami stosowanymi w danych krajach. Na przykład w Polsce często Góry Bialskie i Złote są uważane za odrębne pasma górskie. W Czechach jest to jedno pasmo o nazwie Rychlebské hory. Po czwarte, oprócz sporu w kwestii podziału wewnętrznego Sudetów istnieje również problem w kilku miejscach z wytyczeniem dokładnych granic tego łańcucha górskiego. Taki problem istnieje na styku Sudetów i tzw. Płyty Czeskiej. Innym problemem jest wyznaczenie zachodniej granicy Sudetów, która w terenie i na mapie może być „słabo wyczuwalna”.

Moją intencją było wykonanie podziału Sudetów jak najbardziej uniwersalnego i uwzględniającego w miarę możliwości kompromis pomiędzy poszczególnymi koncepcjami.

Podział Sudetów – Wersja mapy w formie statycznej, zrzut ekranu

Mapa podziału Sudetów

Budowę mojej interaktywnej mapy podziału Sudetów oparłem na koncepcji zaproponowanej przez prof. Jacka Potockiego. Tego podziału uczą się również przyszli przewodnicy sudeccy. Łańcuch górski Sudetów jest regionem fizycznogeograficznym w randze subprowincji i dzieli się na mniejsze części tzw. makroregiony. W Sudetach wyróżniamy cztery główne makroregiony: Sudety Zachodnie, Sudety Środkowe, Sudety Wschodnie i Przedgórze Sudeckie. Poszczególne makroregiony dzielą się na kolejne mniejsze części tzw. mezoregiony – będące np. pasmami górskimi, masywami lub kotlinami. Warto też napisać kilka słów z czego wynika podział na poszczególne pasma. Podział może być wynikiem różnej budowy geologicznej danych obszarów. Sudety są górami zrębowymi, skomplikowanymi i zróżnicowanymi w swojej budowie. Podział może mieć również uwarunkowania historyczne, wypracowane na przestrzeni wieków. Często granicami dla poszczególnych pasm górskich były rzeki, doliny, będące również naturalnymi drogami.

Jak już wspomniałem swoją mapę zbudowałem w oparciu o podział zaproponowany przez prof. Jacka Potockiego, z tą różnicą, że dokonałem jego drobnej modyfikacji. Podzieliłem Góry Orlickie i Bystrzyckie na dwa odrębne pasma. Zarówno Potocki jak i Czesi określają oba te pasma jako jedne góry – Orlické hory. Tam, gdzie granica pomiędzy poszczególnymi pasmami nie była wyraźna, tam starałem się ją opierać na rzekach, drogach albo granicach lasów. Każda jednostka zaznaczona jest osobnym kolorem. Przy każdym pasmie górskim zaznaczyłem również dodatkowo najwyższy szczyt. Z boku po lewej stronie wysuwa się pasek z legendą i opisem wszystkich mezoregionów Sudetów. Po kliknięciu na wybrane pasmo również pojawia się informacja. W dodatkowym opisie do każdej jednostki dołączyłem jej językowy niemiecki lub czeski odpowiednik (o ile w ogóle istnieje). Dla Przedgórza Sudeckiego zaznaczyłem tylko jedną jednostkę – Masyw Ślęży, pozostałe dla uproszczenia i lepszej przejrzystości mapy pominąłem.

Aktualizacja mapy: 25.06.2019 r.

Zdaję sobie sprawę z tego, że mapa nie jest pozbawiona błędów. Jeżeli ktoś zauważył jakiś błąd proszę o pozostawienie informacji w komentarzu.

Podział Sudetów wg. J. Potockiego

Tak wygląda podział fizjograficzny Sudetów zaproponowany przez prof. Jacka Potockiego, który był dla mnie podstawą i drogowskazem do budowy w/w mapy. Zamieszczam niżej fragment z publikacji pt. „Funkcje turystyki w kształtowaniu transgranicznego regionu górskiego Sudetów”. Link do całej publikacji znajduje się tutaj.

Podział Sudetów wg. prof. Jacka Potockiego – Źródło: „Funkcje turystyki w kształtowaniu transgranicznego regionu górskiego Sudetów” str. 59

Poniżej zamieszczam objaśnienie poszczególnych numerów.

I. Sudety Zachodnie – Západní Sudety

1. Pogórze Łużyckie – Šluknovská pahorkatina (w odniesieniu do strony niemieckiej Lužická vrchovina)
2. Góry Łużyckie – Lužické hory
3. Ještedsko-kozákovský hřbet
4. Kotlina Żytawska – Žitavská pánev
5. Góry Izerskie – Jizerské hory
6. Pogórze Izerskie – Frýdlantská pahorkatina (w odniesieniu do polskiej strony Jizerské podhůří)
7. Karkonosze – Krkonoše
8. Podgórze Karkonoskie – Krkonošské podhůří (potocznie także Podkrkonoší)
9. Rudawy Janowickie
10. Kotlina Jeleniogórska
11. Góry Kaczawskie – Kačavské hory
12. Pogórze Kaczawskie

II. Sudety Środkowe – Střední Sudety

1. Kotlina Kamiennogórska
2. Žacléřská vrchovina (Jestřebí hory)
3. Góry Kamienne – Vraní hory i Javoří hory
4. Góry Wałbrzyskie – Valbřišské hory
5. Pogórze Wałbrzyskie lub Bolkowsko-Wałbrzyskie
6. Obniżenie Ścinawki (Kotlina Broumovska) – Broumovská kotlina
7. Obniżenie Nowej Rudy
8. Góry Stołowe – Stolové hory
9. Góry Sowie – Soví hory
10. Góry Bardzkie
11. Kotlina Kłodzka – Kladská kotlina
12. Góry Orlickie i Bystrzyckie – Orlické hory
13. Pogórze Orlickie – Podorlická pahorkatina (potocznie także Podorlicko)
14. Rów Górnej Nysy – Kladská kotlina

III. Sudety Wschodnie – Východní Sudety

1. Góry Złote i Bialskie – Rychlebské hory
2. Masyw Śnieżnika – Králický Snìžník
3. Mohelnická brázda
4. Zábřežská vrchovina
5. Hanušovická vrchovina
6. Wysoki Jesionik – Hrubý Jeseník
7. Góry Opawskie – Zlatohorská vrchovina
8. Niski Jesionik – Nizký Jeseník

IV. Przedgórze Sudeckie – Sudetské Podhùří

1. Wzgórza Strzegomskie
2. Równina Świdnicka
3. Masyw Ślęży
4. Obniżenie Podsudeckie
5. Kotlina Dzierżoniowska
6. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie
7. Obniżenie Otmuchowskie – Vidnavská nižína
8. Przedgórze Žulovskie (Paczkowskie) – Žulovská pahorkatina

Artykuł Podział Sudetów – Dokładna mapa przebiegu pasm górskich pochodzi z serwisu Eloblog.

Wrocław i okolice na filmie z 1924 roku

Wczoraj na fanpage’u Breslau pojawił się archiwalny film z 1924 roku przedstawiający Wrocław i okolice. Film nie był mi wcześniej znany, choć niektóre znajdujące się w nim ujęcia Wrocławia widziałem już wcześniej w innych archiwalnych materiałach. Swojego czasu, 2-3 lata temu, przeszukiwałem najgłębsze czeluści Internetu w poszukiwaniu archiwalnych filmów z Dolnego Śląska. Jak widać, wciąż jest coś nowego (starego) do znalezienia. Szybkie rozpoznanie w Google’u doprowadziło mnie do kanału na YouTubie o nazwie Sonichtfreundchen, gdzie w październiku 2017 roku film został pierwotnie opublikowany. Oryginalny tytuł: „Breslau und Umgebung ein Dokumentarfilm der Emelka Münchner Lichtspielkunst AG aus dem Jahre 1924”. Zapraszam do oglądania, to wspaniała podróż w czasie do przedwojennego Wrocławia i Dolnego Śląska.

Kadr z filmu, widok na Ostrów Tumski i wieże katedry – Wrocław i okolice na filmie z 1924 roku

Na filmie oprócz Wrocławia znajdziemy także inne dolnośląskie miejscowości i popularne miejsca. Oto chronologiczna lista miejsc:

• 0:11 – Katedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu, Ostrów Tumski
• 0:27 – Kaplica św. Elżbiety w katedrze
• 2:13 – Hala Stulecia, Pawilon Czterech Kopuł
• 3:11 – Die Messehallen (?)
• 5:15 – Park Szczytnicki
• 5:51 – Mauzoleum marszałka Blüchera
• 6:14 – Klasztor w Lubiążu
• 6:55 – Zamek Książąt Oleśnickich
• 7:36 – Klasztor w Trzebnicy
• 8:00 – Ślęża
• 9:31 – Pomnik Lützowa w Sobótce
• 9:55 – Szczawno-Zdrój
• 10:32 – Zamek Książ
• 10:45 – Zamek Świny
• 11:04 – Zamek Bolków i miasto
• 12:00 – Jezioro Bystrzyckie
• 12:23 – Zamek Grodno
• 13:21 – Pomnik bitwy pod Lutynią

Zobacz także: Najstarsze zdjęcia Dolnego Śląska – Te fotografie mają 150 lat!

Artykuł Wrocław i okolice na przedwojennym filmie z 1924 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

1. Gród na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu

Początki historii Wrocławia są nierozerwalnie związane z wyspą zwaną Ostrowem Tumskim. To właśnie tu na tej wyspie założono gród, który dał początek ponad 1000-letniej historii miasta. Dziś już ciężko powiedzieć, kiedy po raz pierwszy pojawiła się w tym miejscu jakaś osada. Z pewnością było to znacznie wcześniej, niż pierwsze pisemne wzmianki. Miejsce wyboru grodu nie było przypadkowe. Skrzyżowanie szlaków handlowych, dogodna przeprawa przez Odrę, to wszystko wpłynęło na wybór wyspy. Na politycznej mapie Europy gród pojawia się dopiero w 1000 roku, kiedy to książę Bolesław Chrobry i cesarz Otton III ustanawiają cztery biskupstwa, w tym jedno na grodzie zwanym Wrotizlą. Mijały kolejne wieki, a Ostrów Tumski zmienił się nie do poznania. Kolejne nowe budowle i kościoły zakryły całkowicie pierwotny gród, a w XIX wieku zasypano jedną z odnóg Odry, tym samym na zawsze łącząc grodową wyspę z resztą miasta. Gród na Ostrowie Tumskim należał do najstarszych budowli Dolnego Śląska.

Makieta grodu na Ostrowie Tumskim, II poł. XI / XII wiek

2. Zamek na szczycie Ślęży

Masyw Ślęży stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Dolnego Śląska. Ślęża, zwana również Śląskim Olimpem, już od wieków była miejscem kultu, którego pozostałości do dziś stanowią starożytne rzeźby. Dziś szczyt Ślęży stanowi również cel licznych wycieczek, zwłaszcza mieszkańców niedaleko położonego Wrocławia. Ciekawostką jest to, że dawniej na szczycie góry znajdował się piastowski zamek, po którym do dnia dzisiejszego pozostały tylko nieliczne fragmenty murów. Warownia została wzniesiona w XIV wieku, a jej budowę przypisuje się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi II Małemu. W czasie wojen husyckich zamek uległ częściowo zniszczeniu, w późniejszym czasie był również siedzibą rycerzy rozbójników. Ostatecznie przestał istnieć w XVI wieku. Dziś w miejscu dawnego zamku wybudowany jest Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. W środku świątyni, pod częściowo przeszkloną posadzką, możemy dostrzec relikty murów dawnego ślężańskiego zamku.

Wyobrażenie wyglądu zamku na szczycie Ślęży – Źródło: dolny-slask.org.pl

3. Kościół Pokoju w Głogowie

Wszyscy znamy dwa dolnośląskie Kościoły Pokoju wpisane na prestiżową Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jeden z kościołów znajduje się w Świdnicy, a drugi w Jaworze. Nie wszyscy jednak wiedzą, że dawniej istniał jeszcze trzeci kościół, wybudowany w Głogowie, który nie dotrwał do naszych czasów. Powstanie Kościołów Pokoju wiąże się z zawarciem tzw. pokoju westfalskiego w 1648 roku, kończącego niezwykle krwawą i niszczącą wojnę trzydziestoletnią. Pokój wymuszał na katolickim cesarzu budowę trzech ewangelickich świątyń, po jednym na terenie każdego z księstw dziedzicznych tj. w Świdnicy, Jaworze i Głogowie. Budowa Kościołów Pokoju była obarczona wieloma restrykcjami, które miały uprzykrzyć życie ewangelikom. Świątynie musiał być wykonane z nietrwałych materiałów, lokowane poza murami miasta, bez wież, dzwonnicy itd. To, co miało być ich wadą, po latach okazało się największą wartością. Niestety Kościół Pokoju w Głogowie nie dotrwał do naszych czasów, gdyż spłonął doszczętnie w czasie pożaru w 1758 roku. Nigdy nie został już odbudowany.

Nieistniejący już Kościół Pokoju w Głogowie – Źródło: dolny-slask.org.pl

4. Wielka Waga Miejska we Wrocławiu

Rynek we Wrocławiu to jeden z największych średniowiecznych placów targowych Europy. To tu przez kilka stuleci skupiało się życie handlowe miasta. Liczne kramy kupieckie, budy i stoiska handlowe funkcjonowały na Rynku aż do początków XX wieku. Dawniej na zachodniej stronie Rynku znajdowała się również tzw. Wielka Waga Miejska, która służyła do ważenia towarów. Była to budowla zbudowana na planie kwadratu, ustawiona na samym środku placu, w której środku dokonywano ważenia produktów. Obok niej odbywały się zwyczajowo targi wełny. Wrocławska Wielka Waga została wzniesiona w 1571 roku. Budowla zachowała się aż do połowy XIX wieku, kiedy to ostatecznie rozebrano ją w 1846 roku. Dziś pamiątkę po Wielkiej Wadze stanowi wmurowana w nawierzchnię Rynku pamiątkowa płyta. Oprócz płyty miejsce, gdzie stała Wielka Waga zaznaczone jest również innym kolorem kostki. Pamiątką po budowli są również liczne litografie i grafiki, na których możemy dostrzec budowlę w otoczeniu kupców handlujących swoimi towarami.

Zachodnia strona Rynku, po środku Wielka Waga Miejska w otoczeniu kupców handlujących wełną – Źródło: dolny-slask.org.pl

5. Nowa Synagoga we Wrocławiu

Nowa Synagoga we Wrocławiu była jedną z najbardziej niezwykłych budowli, która na zawsze zniknęła z krajobrazu stolicy Dolnego Śląska. Pomysł wzniesienia nowej okazałej świątyni pojawił się w II połowie XIX wieku, a jej budowę ostatecznie ukończono w 1872 roku. Nowa Synagoga we Wrocławiu była jedną z największych synagog w Niemczech, drugą pod względem wielkości po Nowej Synagodze w Berlinie. W 1933 roku narodowi socjaliści pod przywództwem Adolfa Hitlera dochodzą do władzy w Niemczech. Rozpoczyna się okres tzw. III Rzeszy. Początkowo nic nie wskazywało na krwawe rozwiązanie tzw. „kwestii żydowskiej”. Z roku na rok sytuacja Żydów w Niemczech ulegała jednak pogorszeniu. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku naziści doprowadzili do rozruchów antyżydowskich, które przeszły do historii pod nazwą Nocy Kryształowej. Niszczono żydowskie sklepy, palono synagogi, bezczeszczono cmentarze. Tej nocy ulice Niemiec spłynęły krwią niewinnych ludzi. Jedną z ofiar rozruchów była Nowa Synagoga we Wrocławiu, która została podpalona przez nazistowskie bojówki. Wydarzenia Nocy Kryształowej były preludium do tego, co już wkrótce miało nastąpić w innych częściach Europy.

Nowa Synagoga we Wrocławiu – 10 niezwykłych budowli Dolnego Śląska, które już nie istnieją

6. Śląskie Muzeum Sztuk Pięknych

Budynek Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych to przykład budowli bezpowrotnie utraconej wskutek działań wojennych. Okazały klasycystyczny gmach muzeum został wzniesiony w latach 1875-1880. W swoim kształcie i formie budowla miała przypominać antyczną grecką świątynię. Wejście do muzeum poprzedzał portyk z 10 kolumnami, a w późniejszym czasie przed budynkiem ustawiono również konny pomnik cesarza Fryderyka III. W muzeum przechowywano dzieła sztuki sakralnej, zbiory malarstwa niemieckiego i zachodnioeuropejskiego. W czasie II wojny światowej budynek muzeum został zbombardowany i spłonął. Większość nieewakuowanych zbiorów uległa zniszczeniu lub została rozgrabiona. Ruiny Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych zostały rozebrane dopiero w 1964 roku.

Śląskie Muzeum Sztuk Pięknych – Źródło: dolny-slask.org.pl

7. Kolumna Bismarcka w Staniszowie

Dawna wieża (kolumna) Bismarcka w Staniszowie to przykład budowli, która została zniszczona po wojnie w myśl zasady: „bo była niemiecka”. Wieże i kolumny Bismarcka były specyficzną formą upamiętnienia kanclerza Otto von Bismarcka, zwanego Żelaznym Kanclerzem. Na całym świecie powstało około 240 tego typu obiektów. Jedna z takich wież została wybudowana w latach 1900-1901 na Górze Witosza koło Staniszowa. Budowla przetrwała okres II wojny światowej i miała się jeszcze dobrze w latach 50-tych. Jednak antypolski charakter polityki Bismarcka nie sprzyjał zachowaniu tego typu obiektów. Podjęto więc decyzję o zniszczeniu kolumny. Jak powiadają okoliczni mieszkańcy podjęto kilka prób zniszczenia wieży. Pierwsza próba wysadzenia obiektu – w zderzeniu z solidną niemiecką konstrukcją – okazała się nieskuteczna. Do kolejnej próby saperzy przyłożyli się już znacznie lepiej i budowla z hukiem została wysadzona w powietrze. Po dawnej wieży zachował się tylko cokół i liczne kamienne szczątki porozrzucane wokół wierzchołka góry.

Kolumna (wieża) Bismarcka w Staniszowie – Źródło: dolny-slask.org.pl

8. Pierwsze obserwatorium na Śnieżce

Wszyscy znamy sławne spodki ze szczytu Śnieżki. Charakterystyczne „kosmiczne” zabudowania Wysokogórskiego Obserwatorium Meteorologicznego stały się już nieodłącznym elementem krajobrazu najwyższego szczytu Sudetów. Nie wszyscy jednak wiedzą, że dawniej na Śnieżce funkcjonowało jeszcze starsze obserwatorium. Pierwsze pomiary na Śnieżce były dokonywane w budynku już nieistniejącego schroniska. W latach 1899-1900 wzniesiono dedykowany do tego celu budynek obserwatorium. Jak podaje portal dolny-slask.org.pl, budowla powstała na potrzeby dwóch towarzystw naukowych: wrocławskiego i praskiego. Bryła starego obserwatorium miała formę drewnianej wieży o wysokości 16 m. W budynku pomiary były prowadzone do 1976 roku. Ostatecznie stare obserwatorium zostało rozebrane we wrześniu 1989 roku.

Po lewej stronie budynek pierwszego obserwatorium, po prawej do dziś istniejąca kaplica św. Wawrzyńca – Źródło: dolny-slask.org.pl

9. Stacja paliw na Rynku we Wrocławiu

Znów wracamy na wrocławski Rynek. Okazuje się, że dawniej na Rynku we Wrocławiu handlowano nie tylko wełną, słodyczami, drobiem czy rybami, ale i również bardziej współczesnymi towarami. Starsi mieszkańcy Wrocławia zapewne pamiętają jeszcze, jak na Rynku funkcjonowała stacja paliw. Nie ma się czemu dziwić, wszak dawniej Rynek był miejscem przeznaczonym dla ruchu samochodów. Zgiełk, liczne automobile, przejeżdżające tramwaje, parkingi, tak dawniej wyglądało życie na wrocławskim Rynku. W takim otoczeniu w 1930 roku na Rynku otworzono stację paliw. Na początku była ona własnością OLEX Deutsche Benzin und Petroleum, a po wojnie Centrali Produktów Naftowych CPN. Stacja paliw na Rynku funkcjonowała aż do 1973 roku, kiedy to władze Wrocławia zdecydowały się na jej likwidację.

Stacja paliw na Rynku we Wrocławiu – Foto: S. Arczyński Źródło: dolny-slask.org.pl

10. Biurowiec Poltegor

Dawniej najwyższy budynek we Wrocławiu, w pewnym sensie symbol powojennej historii tego miasta. Poltegor został wybudowany w latach 1974-1982. Obiekt pełnił funkcję biurowca, miał 25 kondygnacji i 92 m wysokości. Nazwa Poltegor była akronimem od nazwy przedsiębiorstwa Polska Technika Górnicza. Poltegor był przez 25 lat najwyższym budynkiem we Wrocławiu. W styczniu 2006 roku biurowiec wraz z otaczającą go działką został zakupiony przez wrocławskiego biznesmena Leszka Czarneckiego. Decyzją nowego właściciela było zburzenie Poltegoru i postawienie na jego miejscu nowego drapacza chmur. 2 czerwca 2007 roku rozpoczęła się rozbiórka obiektu. Krok po kroku, piętro po piętrze, dotychczasowy najwyższy budynek Wrocławia przechodził do historii. W jego miejscu zaś kilka lat później stanął Sky Tower. Poltegor kończy listę 10 już nieistniejących niezwykłych budowli Dolnego Śląska.

Biurowiec Poltegor – Fot: Bartosz Senderek / Creative Commons BY-SA-2.5 / Wikimedia Commons

Mapa z zaznaczoną lokalizacją 10 już nieistniejących budowli Dolnego Śląska.

Artykuł 10 niezwykłych budowli Dolnego Śląska, które już nie istnieją pochodzi z serwisu Eloblog.

Miasta 300 lat temu na Śląsku

Zaprezentowane archiwalne panoramy Śląska pochodzą z lat 30-tych XVIII wieku. Większość z nich opatrzona jest datą z lat pomiędzy 1737-1739. Autorem tych starych grafik jest śląski rysownik Friedrich Bernhard Werner, czasem występujący również pod swoim czeskim imieniem Bedřich. Warto wspomnieć, że w momencie tworzenia i publikowania tych rysunków, Śląsk znajdował się w przededniu ważnych wydarzeń – wybuchu wojen śląskich. Pierwsza z nich wybuchła w roku 1740, druga w roku 1744, a ostatnia w roku 1756. Dla Śląska wojny te były brzemienne w skutkach, gdyż oderwały tę krainę już na zawsze od Korony Czeskiej, tym samym rozpoczynając okres pruskiej dominacji i wpływów. Warto również zwrócić uwagę na to, że duża część z miast posiadała jeszcze mury miejskie, stanowiące niejako gorset, często uniemożliwiający rozwój miasta. Mury miejskie rozbierane były później, jak w przypadku Wrocławia stało się to dopiero na początku XIX wieku.

Ponieważ teren Górnego i Dolnego Śląska nie jest tożsamy z obecnym podziałem administracyjnym, zamieszczone grafiki podzieliłem współczesnymi województwami. W nawiasach zapisałem ówcześnie obowiązujące i podane nazwy miast. Zwracam uwagę, że mogą się one różnić od przedwojennych niemieckich nazw. Język, jak i nazwy miast, ewoluowały przez stulecia.

Województwo dolnośląskie

Wrocław (Breslau) – Rok 1737 – Tak wyglądały miasta 300 lat temu!

Wrocław od strony Odry – Rok 1737

Legnica (Liegnitz) – Rok 1738

Świdnica (Schweidnitz) – Rok 1738

Kamienna Góra (Landeshut) – Rok 1738

Oleśnica (Oles) – Rok 1737

Wołów (Wohlau) – Rok 1737

Środa Śląska (Neumarck) – Rok 1737

Ząbkowice Śląskie (Franckenstein) – Rok 1738

Ziębice (Münsterberg) – Rok 1738

Jelenia Góra (Hirschberg) – Rok 1739

Jawor (Jauer) – Rok 1739

Kowary (Schmiedeberg) – Rok 1739

Głogów (Glogau) – Rok 1739

Bardo (Warta) – Rok 1738

Oława (Olau) – Rok 1737

Twardogóra (Festenberg) – Rok 1737

Niemcza (Nimtsch) – Rok 1737

Strzelin (Streelen) – Rok 1737

Bierutów (Bernstadt) – Rok 1737

Trzebnica (Trebnitz) i Dobroszyce (Juliusburg) – Rok 1737

Ścinawa (Stignau) – Rok 1737

Wąsosz (Herrnstadt) – Rok 1737

Opactwo Cystersów w Lubiążu (Leubus) – 1737

Lubin (Lüben) – Rok 1738

Złotoryja (Goldberg) – Rok 1738

Prochowice (Parchwitz) – Rok 1738

Zamek Grodziec (Graditzberg) – Rok 1738

Świebodzice (Freyberg) – Rok 1738

Zamek Książ (Scloß Fürstentstein) – Rok 1738

Dzierżoniów (Reichenbach) – Rok 1738

Strzegom (Strigau) – Rok 1738

Sobótka (Zubten) i Ślęża – Rok 1738

Złoty Stok (Reichstein) – Rok 1738

Srebrna Góra (Silberberg) – Rok 1738

Góra (Gurau) – Rok 1739

Lubomierz (Liebethal) – Rok 1739

Cieplice Śląskie-Zdrój (Warmbad) – Rok 1739

Lwówek Śląski (Lemberg) – Rok 1739

Gryfów Śląski (Greiffenberg) – Rok 1739

Bolesławiec (Buntzlau) – Rok 1739

Prusice (Prausnitz) – Rok 1739

Głębowice (Gros Strenz) – Rok 1737

Województwo opolskie

Opole (Oppeln) – Rok 1739

Brzeg (Brieg) – Rok 1737

Nysa (Neis) – Rok 1738

Namysłów (Namslau) – Rok 1737

Głubczyce (Leobschütz) – Rok 1737

Głogówek (Klein Glogau) – Rok 1739

Otmuchów (Ottmachau) – Rok 1738

Głuchołazy (Ziegenhals) – Rok 1738

Grodków (Grotkau) – Rok 1738

Paczków (Patschkau) – Rok 1738

Prudnik (Neustadt) – Rok 1739

Krapkowice (Krapitz) – Rok 1739

Koźle, Kędzierzyn-Koźle (Kosel) – Rok 1739

Województwo śląskie

Racibórz (Ratibor) – Rok 1739

Cieszyn (Teschen) – Rok 1738

Rudy (Rauden) – Rok 1737

Województwo lubuskie

Żagań (Sagan) – Rok 1737

Kożuchów (Freystad) – Rok 1739

Artykuł Tak wyglądały miasta 300 lat temu na Dolnym i Górnym Śląsku! pochodzi z serwisu Eloblog.

Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich

Stara panorama przedstawiająca Góry Wałbrzyskie i Sowie została wydana pod koniec lat 30-tych XX wieku. Oprócz gór dostrzec możemy również duży fragment Przedgórza Sudeckiego wraz z miastami i miasteczkami. Skala panoramy została przerysowana, zniekształceniu uległy odległości między miejscami, a także wysokości. W taki sposób aby uwypuklić i zobrazować kształt terenu. Była to praktyka często stosowana przed wojną w niemieckich wydawnictwach, pocztówkach, grafikach itp. Większość szczytów, pasm została opisana. Naniesione zostały także małe miejscowości, zamki, linie kolejowe. Jest także Masyw Ślęży, Góry Stołowe, fragment Karkonoszy ze Śnieżką i Kotlina Kłodzka. Jednym słowem niezwykła ciekawostka dla miłośników gór i Dolnego Śląska.

Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich z 1937 roku

Panorama gór w pełnej rozdzielczości (12400×6226) dostępna jest pod tym linkiem.

Oto niektóre ciekawe miejsca przedstawione na wyżej zamieszczonej panoramie.

Świdnica

Dzierżoniów

Wałbrzych i Stary Zdrój

Pogórze Wałbrzyskie, Zamek Książ, Stary Zamek Książ i Świebodzice

Styk Gór Sowich i Wałbrzyskich – Zagórze Śląskie, Jezioro Bystrzyckie i Zamek Grodno

Karkonosze i Śnieżka

Kłodzko

Szczeliniec Wielki i fragment Gór Stołowych

Masyw Ślęży

Zobacz także: Niezwykła przedwojenna panorama Karkonoszy

Artykuł Panorama Gór Sowich i Wałbrzyskich z 1937 roku pochodzi z serwisu Eloblog.

Kopalnia złota na Ślęży

Podczas prac archeologicznych na terenie kościoła na szczycie Ślęży, georadar skanujący na głębokości do 7 m, wykazał zagadkową anomalię. Ta nieprawidłowość w badanym gruncie stała się powodem dyskusji, czym tak naprawdę może być. Mówi się o piwnicach starego zamku, na fundamentach którego postawiono pierwszy kościół, oraz o możliwym szybie górniczym. O ile wiemy o istnieniu zamku na Ślęży, o tyle mniej wiemy o ewentualnym wydobyciu np. złota.

Poniżej film, który znaleźliśmy w sieci, w którym wypowiadają się osoby biorące udział w badaniach. Miedzy innymi dr Adam Szynkiewicz z Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Jest to fragment audycji Radia RAM, dostępnej również w większej części na stronie radia.

Kościół Nawiedzenia NMP na Ślęży

Badania pod posadzką kościoła – Szczyt Ślęży

A tak oto prezentuje się wizualizacja zamku na szczycie Ślęzy, na którego fundamentach postawiono kościół.

Wyobrażenie zamku na szczycie Ślęży

Plan zamku na tle obecnego kościoła – Szczyt Ślęży

Oto archiwalne zdjęcie prac archeologicznych prowadzonych na szczycie Ślęzy w 1929 roku. Prace prowadziło dwóch niemieckich archeologów F. Gürich i M. Hellmich. Odnaleźli dwa szyby oraz sztolnię, które wiąże się z wydobyciem złota. Czy tak było naprawdę i czy to była kopalnia złota na Ślęży, tego już nie wiadomo.

Kopalnia złota na Ślęży – Badania archeologiczne rok 1929

Temat badań poruszony był w tych dwóch artykułach.
– „Kopalnia złota pod szczytem Ślęży” – Sudety nr 1 (70) 2007 K. Krzyżanowski, D. Wójcik
– „Powrót na Ślężę, czyli gdzie jest biały domek” – Sudety nr 3 (83) 2008 K. Krzyżanowski, D. Wójcik
Wątek poruszony jest także na www.sztolnie.fora.pl.

Silingowie

W kwestii istnienia grup Silingów na Śląsku to wiemy na tyle mało, że trudno jest wyciągać jakiekolwiek wnioski. O Silingach wspominał sam Ptolemeusz. Jednak łączenie ich z jakimiś konkretnymi ludami przebywającymi na Śląsku jest czytso hipotetyczne.

A tak oto obecność Silingów na Śląsku opisuje Norman Davies w swojej książce Mikrokosmos, str 70.

„Istnieje zgoda co do tego, że Wandalowie pochodzili z północnej Jutlandii. […] W III stuleciu n.e. dotarli oni już – z obszarów nad dolną Wisłą – do doliny w środkowym biegu Odry, gdzie trafili w orbitę zainteresowania autorów rzymskich, którzy określili ich mianem Silingi oraz Asdingi. […] Ich pobyt na Śląsku zbiegł się bowiem ze szczytową fazą rzymskiej penetracji gospodarczej. […]
Niemniej jednak pobyt Wandalów – tak jak ich poprzedników – nie miał trwać wiecznie. W 406 roku n.e. pod presją następnej fali migracyjnej Wandalowie przyłączyli się do Gotów, Swebów i Alanów, wraz z którymi dokonali śmiałego zimowego najazdu na cesarstwo […]”

Zdjęcie Normana Daviesa wykorzystane w filmie.
Autor: Quest-88 Źródło: commons.wikimedia.org.

Dla tych, co nie widzieli jeszcze filmu o Masywie Ślęży, zamieszczam go poniżej.

Na koniec chciałbym podziękować za wszystkie komentarze, które motywują nas do dalszej pracy.

Artykuł Pytania i odpowiedzi – Kopalnia złota na Ślęży pochodzi z serwisu Eloblog.

Czy jest coś bardziej trwałego niż historia wykuta w kamieniu? Kamienna rzeźba potrafi przetrwać tysiąclecia. Nawet gdy zapomniana, poddawana była przez długi okres niszczycielskim działaniom natury. Jednak niezwykle ciężko jest datować powstanie rzeźb kamiennych. Nawet gdyby użyć do tego metody datowania radiowęglowego, to uda nam się ustalić jedynie wiek kamienia, a nie kiedy powstała z niego rzeźba…

Starożytne rzeźby kultowe

Starożytne rzeźby ślężańskie najczęściej uznaje się za rzeźby kultowe, pełniące funkcje religijne w sanktuarium pogańskim, jakim był Masyw Ślęży. Miały one utracić swoje znaczenie dopiero w czasach chrystianizacji Polski i zostać porozrzucane po zboczach i okolicach góry. W Kwestii tego, że rzeźby miały charakter kultowy, większość badaczy nie ma wątpliwości. Jednak nie ma odpowiedzi na pytania, czy rzeźby pełniły swoją funkcję religijną od momentu powstania, aż do X wieku. Nie wiadomo też, czy znajdowały się pierwotnie na samym szczycie góry, bądź wewnątrz kamiennych kręgów kultowych na szczytach Wieżycy i Raduni.

Miejsca, w których odkryto ślężańskie rzeźby, po stuleciach mogą wskazywać, że znalazły się tam one w wyniku późniejszych przesunięć. Starożytne rzeźby mogły stać się charakterystycznymi punktami granicznymi, gdy podzielono Masyw Ślęży na część książęcą i klasztorną na początku XIII wieku.

Zastanawiające jest, dlaczego rzeźby znalazły się tak daleko od szczytu Raduni, na którym znajdował się największy krąg kamienny. A także, dlaczego taki krąg stanął pierwotnie właśnie tam oraz na szczycie Wieżycy, a nie na samej Ślęży. Starając się odpowiedzieć na to pytanie, doszedłem do wniosku, że pierwotnie kręgi zostały wzniesione na Wieżycy i Raduni, gdzie odprawiano obrzędy. Natomiast rzeźbom jako bóstwom, miał być przeznaczony szczyt Ślęży, jako najwyższy i centralny.

Rzeźby kultowe z Masywu Ślęży

Możliwym jest również, że starożytne rzeźby ślężańskie nigdy na szczycie nie stanęły. Nigdy nie pełniły roli swojego przeznaczenia, a zostały pierwotnie porzucone w miejscu swojego powstania. Bądź jak głosi jedna z teorii, zostały wykonane na zamówienie z zewnątrz i nigdy nie zostały przetransportowane.

Wszystkie te wątpliwości ciężko będzie dziś rozwiać. Najbardziej jednak prawdopodobne jest to, że powstały one, jako dzieła kultury Łużyckiej i są współczesne kręgom kultowym z Wieżycy i Raduni. Kręgi te powstały z początkiem epoki żelaza, bądź później po 650 r.p.n.e. Pewnym jest to, że bez względu na okoliczności ich powstania, dowodzą potrzeby personifikacji sił natury, jakie obserwowali i doświadczali ludzie je tworzący.

Panna z Rybą

To chyba najokazalsza rzeźba. Została odkryta w 1733 r., mierzy około 2,2 m wysokości i 0,8 m szerokości. Przedstawia postać ludzką bez głowy, nóg poniżej kolan i prawego ramienia. Trzyma na piersiach i brzuchu ogromną rybę. Mimo wielowiekowego działania czynników atmosferycznych, można stwierdzić, że postać jest odziana w długą, pofałdowaną szatę sięgającą stóp. Poniżej głowy, ryba jest nakreślona znakiem ukośnego krzyża. Model figury nie pozwala jednoznacznie określić w jakiej pozycji postać miała się znajdować, oraz jakiej jest płci. Jednak stosunkowo szerokie ramiona oraz płaska pierś sugerują, że jest to raczej postać mężczyzny.

O rzeźbie wspomina już Henryk Brodaty w dokumencie z 1209 r., jako szczególe topograficznym. Określa ją jako kamień Petrey, co oznacza Piotra. Jednak zdania są podzielone, czy została tak nazwana od św. Piotra, czy też na cześć Piotra Włostowica.
Prawdopodobnie Panna z Rybą straciła swoją głowę w wyniku przenoszenia, bądź została odrąbana przez zakonników, jako symbol końca pogaństwa na Ślęży.

Panna z Rybą – Starożytne rzeźby kultowe

Panna z Rybą i Niedźwiedź – Niemiecki szkic – Źródło: dolny-slask.org.pl

Grzyb

Rzeźba liczy około 1,2 m wysokości. Okoliczna ludność dopatrywała się w niej grzyba i tak nazywamy ją po dziś dzień. Jednak badacze doszukują się w niej fragmentu postaci ludzkiej. Część widzi w niej głowę ludzką w hełmie. Inni dopatrują się, co wydaje się bardziej logiczne, dolnej części człowieka od stóp do pas. Górna część została odbita i nie wiadomo, co się z nią dalej stało. Wykute rowki świadczyć mogą, że jest to fragment płaszcza bądź sukni. Grzyb jest z boku naznaczony znakiem ukośnego krzyża.

Grzyb – Starożytne rzeźby kultowe

Niedźwiedź obok Panny z Rybą

Odkryta razem z Panną z Rybą, obie starożytne rzeźby znaleziono w 1733 r. Jej wymiary to 1,7 m długości i 0,6 m szerokości. Ma odtrącone tylne łapy i zniszczone przednie. Również głowa jest uszkodzona i nie posiada szczególnych znaków. Posiada jednak wykuty ogon, charakterystyczny dla Niedźwiedzia. Jest naznaczona na grzbiecie wyrytym znakiem ukośnego krzyża.

Niedźwiedź obok Panny z Rybą – Starożytne rzeźby kultowe

Znak ukośnego krzyża na grzbiecie rzeźby

Niedźwiedź ze szczytu Ślęży

Najbardziej rozpoznawalna rzeźba, będąca popkulturowym symbolem ślężańskich tajemnic. Również została wykonana z granitu, tą samą techniką, co drugi Niedźwiedź. Lecz zachowała się nieco lepiej. Mierzy 1,47 m długości i około 0,5 m szerokości. Posiada wyryty na piersi znak ukośnego krzyża, który jest dość kontrowersyjny, ponieważ powstał on prawdopodobnie w czasach współczesnych. Jednak na grzbiecie, który był obrzucany przez lata kamieniami, dostrzeżono praktycznie już niewidzialny znak krzyża, współczesny innym znakom tego typu na ślężańskich rzeźbach.

Niedźwiedź ze szczytu Ślęży – Starożytne rzeźby kultowe

Znak krzyża jest prawdopodobnie współczesny

Mnich

Jest to ciekawa, licząca około 2,6 m wysokości rzeźba wyglądem przypominająca kręgiel bądź smukłą wazę z pokrywą. Swoją umowną nazwę zawdzięcza również miejscowej ludności, która dopatrywał się w niej postaci mnicha. Przez wiele lat była do połowy wkopana w ziemię. Na szczycie spłaszczonej kuli znajduje się znak ukośnego krzyża. Również na spodzie bazy rzeźby znajduję się taki znak, lecz znacznie większy. Baza była odbita od reszty rzeźby, czym można tłumaczyć fakt, iż została wkopana w ziemię.

Mnich – Starożytne rzeźby kultowe

Poniżej mapa z aktualną lokalizacją wszystkich rzeźb.

Artykuł Starożytne rzeźby kultowe z Masywu Ślęży pochodzi z serwisu Eloblog.

Film o Masywie Ślęży

Tym razem role się odwróciły. Grzegorz stanął na wysokości zadania, biorąc w ręce stronę operatorską, ja zaś wcieliłem się w rolę prezentera. Postanowiłem przygotować materiał o tym fascynującym miejscu, jakim jest Masyw Ślęży.

Ah, jaka ta góra jest tajemnicza. Zewsząd ją widać. Jej rozmiar sprawia, że króluje nad otaczającym terenem w promieniu kilkiudziesięciu kilometrów. A gdy już na nią wejdziemy? Jesteśmy w stanie dostrzec niemal wszystko. Ślęża ma wysokość 718 m.n.p.m. i należy do Korony Gór Polskich.

Film o Masywie Ślęży – Historia i ciekawostki

Nic więc dziwnego, że każdy przybywający tu niegdyś człowiek, widział w tym miejscu cel swojej wędrówki. A gdy już tu dotarł, mógł się przekonać o bogactwie tego terenu. Żyzne gleby, bogate w zwierzynę lasy, minerały. To musiało być miejsce bogów. Na trzech szczytach masywu: Wieżycy, Raduni i samej Ślęży, znajdujemy ślady dawnych kręgów kultowych. Pozostałościach po miejscach przeznaczonych dla pradawnych bogów. Odnajdziemy tu również zagadkowe, budzące wiele sporów naukowych, kamienne rzeźby przedstawiające postaci zwierząt i ludzi. Na filmie o Masywie Ślęży pokazane są mapy LIDAR, na których jeszcze do dziś widać pozostałości po wałach kultowych.

Obraz LIDAR i ślady wału na Raduni – Źródło: geoportal.gov.pl

Przebieg wału na Raduni – Źródło: dolny-slask.org.pl

Tak silny pogański ośrodek religijny rozwijał się tu przez stulecia. Nawet kilka wieków po chrystianizacji państwa Piastów, miejscowa ludność dalej oddawała cześć dawnym bogom. Ingerencja Kościoła Katolickiego była więc nieunikniona. Stawiając na szczycie klasztor, postanowiono rozbić pogaństwo od środka.

Niedźwiedź ze szczytu Ślęży – Film o Masywie Ślęży

Dziś Ślęża znajduje się na pierwszych miejscach list atrakcji turystycznych w regionie. Po odwiedzeniu Sobótki, Zamku Górka i pozostałości dawnego grodu średniowiecznego, możemy wejść na sam szczyt góry. Po drodze oddając się zadumie, gdy mijamy starożytne rzeźby i konstrukcje. A gdy staniemy już na samej górze, możemy oddać się całkowicie pięknu otaczającej nas panoramy… Ah, to trzeba zobaczyć na własne oczy…

BIBLIOGRAFIA

1. „Dolny Śląsk Monografia Historyczna” – pod redakcją Wojciecha Wrzesińskiego
2. „Tajemnice Góry Ślęży” – Wacław Korta
3. „Wędrówki po Dolnym Śląsku” – Wojciech Chądzyński

STRONY WWW, GRAFIKI, ZDJĘCIA

1. Zdjęcie rzeźb z Półwyspu Iberyjskiego – Autor:  Eugenio Vega
   Źródło: an.wikipedia.org
2. Zdjęcie rzeźb z Półwyspu Iberyjskiego – Autor: Nacho
   Źródło: an.wikipedia.org
3. Zdjęcie satelitarne i LIDAR
   Źródło: geoportal.gov.pl

ARCHIWALNE ZDJĘCIA

1. http://dolny-slask.org.pl/530546,Starozytny_wal_kultowy.html
2. http://www.sleza.sobotka.net/index.php?go=21
3. http://www.ruinyizamki.pl/dolnoslaskie/sleza%20obrazy.html
4. http://krajoznawca.org/kg16/277-krzyz-historia-i-symbolika

MUZYKA

1. „Angevin 70” – Autor: Kevin MacLeod
   Licencja Creative Commons Attribution 3.0 International License. Źródło:
   https://freemusicarchive.org/music/Kevin_MacLeod/Thatched_Villagers/Angevin
   
2. „Rites” – Autor: Kevin MacLeod
   Licencja Creative Commons Attribution 3.0 International License. Źródło:
   https://freemusicarchive.org/music/Kevin_MacLeod/Thatched_Villagers/Rites
   

Zobacz także: Pytania i odpowiedzi – Kopalnia złota na Ślęży

Artykuł Film o Masywie Ślęży – Historia i ciekawostki pochodzi z serwisu Eloblog.

1. Anomalia grawitacyjna w Karpaczu

Jest takie miejsce w Karpaczu, gdzie samochody same toczą się pod górę (sic!). Ciekawostka i zagadka, która wprawia w osłupienie przyjezdnych gości. Czy to wina anomalii grawitacyjnych? A może tylko zwykła iluzja optyczna? Dobre pytanie. Sprawdźcie sami, przyjedźcie swoim autem, zatrzymajcie się na drodze i wrzućcie na luz. Więcej na temat tego niezwykłego miejsca można dowiedzieć się w filmie o anomaliach grawitacyjnych.

Anomalia grawitacyjna w Karpaczu – Tajemniczy Dolny Śląsk

2. Krzywa wieża Frankensteina

Dolny Śląsk niczym włoska Piza, ma też swoją krzywą wieżę. Co więcej, ta ząbkowicka wieża jest naprawdę krzywa, bo ta w Pizie tylko pochylona… Wysokość wieży wynosi 34 metry, jej obecne odchylenie od pionu to ponad 2 metry. Na jej szczyt prowadzi 139 schodów. A co z tym wspólnego ma hollywoodzki Frankenstein z powieści o tym samym tytule? Ząbkowice Śląskie przed wojną nazywały się właśnie Frankenstein. W roku 1606 w mieście wybuchła głośna w Europie afera grabarzy, których posądzono o bezczeszczenie zwłok. Prawdopodobnie pisarka Mary Shelley również o niej słyszała i pożyczyła nazwę miasta do tytułu swojej słynnej powieści o doktorze Frankensteinie.

Krzywa Wieża w Ząbkowicach Śląskich – Zdjęcie: Rossomak

Kadr z filmu „Frankenstein” (1931) – Reżyseria: James Whale

3. Cis Henrykowski – Najstarsze drzewo w Polsce

Tajemniczy Dolny Śląsk to również niezwykłe pomniki przyrody. Najstarszym drzewem w granicach Polski jest tak zwany Cis Henrykowski, drzewo z gatunku cis pospolity. Wykiełkowało ono gdzieś w okolicach roku 750 i tak sobie rośnie po dzień dzisiejszy w miejscowości Henryków Lubański. W roku 1987 jego wiek oszacowano na 1250 lat. Pewnie jeszcze nas wszystkich przeżyje, także nie ma co się spieszyć z wizytą.

Cis Henrykowski – Zdjęcie: SchiDD Źródło: commons.wikimedia.org

4. Starożytne rzeźby kultowe na Ślęży

Na Masywie Ślęży znajdują się tajemnicze kamienne posągi, przedstawiające między innymi niedźwiedzia i pannę z rybą. Ich powstanie wiąże się z aktywnością Celtów na tym terenie, od 400 roku p.n.e. do początku naszej ery. W tamtym czasie na Ślęży oddawano cześć bóstwom pogańskim: słońcu, drzewom, gwiazdom i zjawiskom atmosferycznym. Sam Masyw Ślęży, jako samotny monolit położony nad śląską niziną, już w dawnych czasach wywierał ogromny wpływ na ludność. Swoim rozmiarem budził strach i zaciekawienie, stając się zazwyczaj obiektem kultu, czy to celtyckiego, czy pogańskiego. Tajemniczy Dolny Śląsk sięga najstarszej historii regionu.

Starożytne rzeźby kultowe na Ślęży – Tajemniczy Dolny Śląsk

5. Kaplica czaszek w Czermnej

Przerażające miejsce znajduje się w Czermnej koło Kudowy-Zdroju. Wnętrza, ściany i sufit barokowej kaplicy z XVIII wieku, pokryte są 3 tys. ludzkich czaszek i kości. Ta zaskakująca kolekcja ludzkich szczątków pochodzi od ofiar wojny trzydziestoletniej i wojny siedmioletniej oraz ofiar chorób zakaźnych, które przetoczyły się przez Ziemię Kłodzką. Kości zostały odnalezione przez księdza i wykopane przez grabarza. W miejscu znaleziska, na pamiątkę tych wydarzeń, postawiono tę kaplicę. Oczywiście Ziemia Kłodzka historycznie nie jest częścią Dolnego Śląska, miejsce zostało ujęte w zestawieniu ponieważ jest w granicach województwa dolnośląskiego. Wnętrze kaplicy jest udostępnione do zwiedzania.

Kaplica Czaszek w Czermnej – Zdjęcie: Merlin Źródło: commons.wikimedia.org

6. Zapomniana świątynia Hitlera w Wałbrzychu

Lepiej znane pod nazwą Mauzoleum lub Totenburg, co możemy przetłumaczyć jako „martwy gród”. Oficjalnie Mauzoleum wybudowano w celu upamiętnienia 170 tys. Ślązaków poległych podczas I wojny światowej, ofiar wypadków w kopalniach i bojowników ruchu narodowo-socjalistycznego. Nieoficjalnie miało być miejscem związanym z okultystycznymi rytuałami praktykowanymi przez członków SS. Dziś pozbawione nazistowskiej symboliki i mitycznych wierzeń, stoi opuszczone w Wałbrzychu. Jest to jedyne mauzoleum, które przetrwało upadek ideologii Hitlera. Dziś obiekt popada w ruinę. Więcej zdjęć współczesnych i archiwalnych na stronie Hannibal Smoke: Emplarium. Warto obejrzeć też poniższy film autorstwa Hannibala.

Mauzoleum Totenburg Wałbrzych – Zdjęcie: Hannibal Smoke

Mauzoleum Totenburg Wałbrzych – Źródło: dolny-slask.org.pl

7. Miejscowość bez słońca

W Karkonoszach, w Sowiej Dolinie, znajdują się pozostałości dawnej osady o nazwie Budniki. Ciekawostką jest to, że przez niemal całą zimę, miejsce to jest bez słońca. Osada zawdzięcza nietypowe zjawisko swojemu położeniu na północnym stoku Karkonoszy. Ponieważ w okresie zimowym słońce położone jest bliżej linii horyzontu, z perspektywy osady nie wychyla się ponad grzbiet Karkonoszy, więc nie docierają do niej promienie słoneczne. Okres bez promieni słońca w Budnikach trwa 113 dni. Tajemniczy Dolny Śląsk bez słońca…

Dawna osada Budniki – Źródło: dolny-slask.org.pl

8. Mała Syberia i zaginiona osada w Górach Izerskich

Jedno z najzimniejszych miejsce w Polsce znajduje się w Górach Izerskich na Hali Izerskiej, zwanej także Izerskimi Łąkami. Oficjalne polskie rekordy zimna pochodzą z Siedlec (1940) i Żywca (1929), wynoszą około -41°C. Jednak wtedy, w czasie najzimniejszych zim XX wieku, nie były prowadzone lub nie zachowały się pomiary z Gór Izerskich. Jak szacują klimatolodzy, w owym czasie temperatura mogła na Hali Izerskiej spaść nawet do -45°C. Ujemne temperatury notowane są tutaj nawet w ciągu lata np. w lipcu 1996 roku zanotowano aż -5,5°C (sic!). Pomimo tak trudnych warunków klimatycznych przed wojną znajdowała się na Hali Izerskiej całkiem spora osada o nazwie Groß-Iser. Osada liczyła ponad 40 domów, a jej mieszkańcy w tych trudnych warunkach zajmowali się wyrębem lasu, wypasem bydła, połowem ryb i produkcją serów. Po wojnie ludność Groß-Iser została wypędzona, a opuszczone budynki pod wpływem trudnych warunków atmosferycznych uległy zniszczeniu. Dziś pozostały po nich głównie fundamenty. Zachował się jedynie budynek szkoły, w którym dziś znajduje się popularne schronisko Chatka Górzystów. Więcej ciekawostek na temat rekordów zimna i historii osady można zobaczyć na filmie Góry Izerskie – Najzimniejsze Miejsce w Polsce.

Zima w Górach Izerskich – Tajemniczy Dolny Śląsk

Schronisko Chatka Górzystów na Hali Izerskiej – Zdjęcie: P. Polańscy

9. Milczące dzwony w Wambierzycach

Dziwna rzecz, ale ktoś zamiast powiesić dzwony na kościelnej wieży postawił je na górce. Cztery żelazne dzwony zostały podarowane Bazylice NMP w Wambierzycach przez Niemców na początku lat 90-tych ubiegłego wieku. Niestety, ktoś nie pomyślał, że Bazylika nie ma dzwonnicy gdzie można by te dzwony powiesić, a na wybudowanie nowej już zabrakło pieniędzy. Od tego czasu milczą one sobie na Górze Kalwarii.

Milczące dzwony w Wambierzycach – Tajemniczy Dolny Śląsk

10. Ruiny miasta Miedzianka

Historia Miedzianki nieodłącznie związana jest z działalnością górniczą. Przed wojną wydobywano tutaj rudę żelaza, a później rudę uranu. Aż trudno uwierzyć, że istniało tu kiedyś prawdziwe miasteczko z ponad setką domów, kinem i sklepami. Do roku 1952 wydobywano tutaj uran w starym złożu żelaza. Ruda uranu dostarczana była później do Związku Radzieckiego. Wyrobiska górnicze ciągnęły się pod miasteczkiem. Po zakończeniu działalności wydobywczej szkody górnicze były tak duże, że w 1972 roku zdecydowano o całkowitym przymusowym wysiedleniu ludności i zrównaniu terenu z ziemią. Do dziś pozostało tylko kilka budynków. Więcej na temat kopalni uranu na Dolnym Śląsku można zobaczyć w filmie Tajemnica Polskiego Uranu.

Miedzianka przed zniszczeniem – Zdjęcie lotnicze

Miedzianka po zniszczeniu – Zdjęcie satelitarne

Tajemniczy Dolny Śląsk – Miejsca na mapie

Tajemniczy Dolny Śląsk wciąż mnie zaskakuje. Wciąż poznaję i odkrywam nowe miejsca oraz związane z nimi historie. Może macie swoje zaskakujące miejsca? Zapraszam do pozostawiania swoich odkryć w komentarzach.

Artykuł 10 zaskakujących miejsc – Tajemniczy Dolny Śląsk pochodzi z serwisu Eloblog.