SIII „Olga” Jonastal

Obiekt o kryptonimie SIII „Olga” położony jest w środkowych Niemczech, w centralnej części Turyngii, kilka kilometrów na południowy zachód od miejscowości Arnstadt. Podziemi kompleksu zostały wydrążone w zboczach doliny Jona – stąd druga popularna nazwa obiektu Jonastal. Prace w dolinie Jonastal rozpoczęły się w listopadzie 1944 roku. W ciągu kilku miesięcy wydrążono w zboczach 25 sztolni o rożnej długości, od 14 do 176 m. Części sztolni połączono ze sobą poprzecznymi chodnikami. Łączna długość wszystkich wydrążonych chodników wyniosła około 3000 m. Prace w dolinie Jonastal prowadzone były aż do 3 kwietnia 1945 rok, do momentu ewakuacji placu budowy. Zaprezentowany tutaj rozkład podziemi kompleksu SIII opierają się przede wszystkim na inwentaryzacji sporządzonej w październiku 1945 roku.

Projekt realizowany w Jonastal otrzymał kryptonim SIII. W terminologii nadawania kryptonimów dla niemieckich podziemnych obiektów z czasów wojny litera „S” oznaczała Sonderbauvorhaben – budowle specjalne. W literaturze obiekt znany jest również pod drugim kryptonimem – „Olga”. Za realizację zadania odpowiedzialnym był między innymi wysokiej rangi oficer SS dr Hans Kammler, znany z udziału w programie zbrojeniowym sztabu myśliwskiego Jägerstab i koordynacji prac na nowoczesną bronią.

Największa zagwozdka związana z obiektem SIII dotyczy jego przeznaczenia. Do dziś nie zachowały się żadne plany budowlane związane z podziemiami w dolinie Jonastal. Powszechnie obiekt wiąże się z budową kolejnej „ostatniej” Kwatery Głównej Hitlera. Tym razem jednak zadanie nie było realizowane przez Organizację Todt, ale przez SS. Ta hipoteza związana z przeznaczeniem obiektu poddawana jest jednak w wątpliwość. Pojawiają się również hipotezy związane z budową podziemnego zakładu zbrojeniowego lub stanowiskami startowymi dla rakiet. Pikanterii dodaje fakt, że podziemia SIII zostały wydrążone na terenie poligonu wojskowego Ohrdruf. W kontekście poligonu po wojnie pojawiła się również relacja związana z tajemniczym wybuchem, który miał mieć miejsce w marcu 1945 rok. Autorem tych relacji była Cläre Werne, córka restauratorów na zamku Wachsenburg. Po wojnie Cläre Werne opowiadała o tajemniczym potężnym rozbłysku, który obserwowała na poligonie z wieży zamku Wachsenburg.

Poniżej zamieszczam kilka zdjęć placu budowy wykonanych tuż po zakończeniu wojny.

Podziękowania dla stowarzyszenia Jonastalverein e.V., w szczególności dla Georga Ribienskiego, za pomoc w realizacji filmu, opiekę merytoryczną i udzielone materiały.

Strona stowarzyszenia Jonastalverein e.V. – gtgj.de

Artykuł SIII Jonastal – Tajne projekty III Rzeszy pochodzi z serwisu Eloblog.

W zeszłym miesiącu wraz z przyjaciółmi zwiedzałem teren dawnego obozu koncetracyjnego KZ Mittelbau-Dora i podziemnej fabryki rakiet Mittelwerk. Wyjazd został zorganizowany przez Sztolnie Walimskie, jeden z udostępnionych kompleksów Riese. Kompleks wydrążony w Górach Harzu koło miejscowości Nordhausen to prawdziwa legenda. Na temat jego mroczne i tragicznej historii pisałem już w moim poprzednim artykule. Dziś zapraszam do oglądania fotorelacji ze zwiedzania Mittelbau-Dora.

Pozdrawiam z wejścia do podziemi zakładów Mittelwerk

Obóz KZ Mittelbau-Dora

Jak już wspomniałem w poprzednim artykule, przez obóz KZ Mittelbau-Dora przeszło około 60 tys. więźniów. Co najmniej jedna trzecia z nich nie przeżyła morderczej pracy i ciężkich obozowych warunków. Jedną z najliczniejszych grup wśród więźniów byli Polacy. Na początku kwietnia 1944 roku było ich najwięcej ze wszystkich narodowości – około 13 tys.

Teren obozu koncentracyjnego KZ Mittelbau-Dora

KZ-Lager Mittelbau-Dora – Po obozie nie pozostało dziś dużo śladów, po wojnie obozowe baraki szybko zostały rozebrane

Dziś w miejscu dawnych baraków rośnie las, drzewa pomalowane na biało wskazują, gdzie kiedyś stały budynki

Prawie wszystkie budynki po wojnie zostały rozebrane

Po zjednoczeniu Niemiec, na początku lat 90-tych zainteresowano się dotąd zaniedbywanym miejscem dawnego obozu

Stolarnia, jeden z nielicznych zachowanych budynków

Miejsce straceń…

Zachował się również budynek krematorium

1944 – Data budowy krematorium na kominie

Wnętrze krematorium – Spalono tutaj około 5 tys. ludzkich ciał

Piec krematorium KZ Mittelbau-Dora

Liczne pamiątkowe tablice w budynku krematorium

Przed krematorium stoi pomnik poświęcony pomordowanym więźniom obozu koncentracyjnego KZ Mittelbau-Dora

Pomnik autorstwa Jürgena von Woyskiego powstał w 1964 roku

Przed pomnikiem złożyła kwiaty delegacja z CKiT z Walimia i Sztolni Walimskich

Pomordowani i umęczeni więźniowie KZ Mittelbau-Dora pochodzili z wielu krajów, najwięcej było Rosjan i Polaków

Współczesny plan miejsca pamięci KZ Mittelbau-Dora

Teren byłego obozu KZ Mittelbau-Dora

Naszym przewodnikiem po terenie dawnego obozu była Pani dr Regine Heubaum. Przed nowoczesnym budynkiem muzeum znajduje się dziś makieta przedstawiająca teren obozu koncentracyjnego i fabryki Mittelwerk. Dr Heubaum tłumaczy nam, że z miejsca, w którym właśnie jesteśmy bardzo dobrze widać w dole pobliskie miasto Nordhausen. W czasie wojny zarówno więźniowie widzieli Nordhausen, jak i mieszkańcy Nordhausen widzieli obóz koncentracyjny. Dr Heubaum tłumaczy, że z tego powodu mieszkający wówczas w mieście Niemcy dobrze zdawali sobie sprawę z istnienia obozu i niewolniczej pracy tysięcy więźniów. Nie mogą więc dziś zasłaniać się niewiedzą. Bardzo słuszna uwaga. Dziękuję dr Heubaum za oprowadzenie po terenie obozu i ciekawą lekcję historii.

Dr Regine Heubaum omawia makietę obozu przed budynkiem muzeum

Nowoczesny budynek muzeum wzniesiony tuż przy obozie, w dole widać Nordhausen

W budynku muzeum znajduje się nowoczesna wystawa

Ekspozycja w muzeum KZ Mittelbau-Dora

Ekspozycja w muzeum KZ Mittelbau-Dora

Zachowane części do produkcji broni

Podziemia zakładów Mittelwerk

Po zwiedzeniu terenu dawnego obozu, przyszła pora na podziemia zakładów zbrojeniowych. Podziemia Mittelwerk to prawdziwy olbrzym, ale dla turystów udostępniony jest tylko mały fragment kompleksu. Główne wejścia do podziemi zostały po wojnie wysadzone. Żeby umożliwić ruch turystyczny wydrążono jeszcze jedną sztolnie, specjalnie dla turystów. Na mapie zaznaczona jest kolorem niebieskim. Trasa dostępna dla turystów jest krótka, zaznaczona jest kolorem czerwonym. W środku znajdziemy sporo zachowanych oryginalnych części do rakiet i latających bomb, niektóre są całkiem spore np. elementy silników rakietowych. W głównej hali znajduje się także makieta podziemi.

Plan podziemi Mittelwerk – Udostępniony fragment podziemi kolor czerwony, nowa sztolnia wejście dla turystów kolor niebieski

Trzeba tutaj podkreślić, że udostępniony jest tylko mały fragment podziemi. Wynika to z tego, że władze muzeum kładą przede wszystkim nacisk na zwiedzanie obozu, jako miejsca pamięci pomordowanych kilkudziesięciu tysięcy więźniów. W takim kontekście zwiedzanie podziemi jest tylko dodatkiem do turystycznej trasy, a zanim odwiedzający zobaczą olbrzymie hale Dory, należy im najpierw uzmysłowić, jak wiele istnień ludzkich kosztowało całe to przedsięwzięcie.

Wejście do trasy turystycznej podziemi Mittelwerk, po lewej stronie zaznaczone jest zawalisko w miejscu istnienia oryginalnego wejścia

Wejście do podziemi Mittelwerk (Mittelbau-Dora)

Dobudowana współczesna sztolnia

Podziemia zakładów Mittelwerk (Mittelbau-Dora)

Model podziemi kompleksu Mittelwerk (Mittelbau-Dora)

Model podziemi kompleksu Mittelwerk (Mittelbau-Dora)

Zachowane części do rakiet

Silnik rakiety V-2

Silnik rakiety V-2

Podziemia Mittelwerk (Mittelbau-Dora) i porozrzucane części do rakiet

Porozrzucane części do rakiet V-2 i latających bomb V-1

Fragment budynku wybudowanego w podziemiach

Podziemia fabryki Mittelwerk w większości nie były obetonowane

Podziemia Mittelwerk w większości nie były obetonowane, a drążone były w anhydrycie

Podziemna trasa dla zwiedzających jest dobrze zachowana, lecz krótka w porównaniu do całego kompleksu

Podziemia Mittelwerk (Mittelbau-Dora)

Jedna z częściowo zalanych hal

Informacje dla zwiedzających

Teren obozu jest dostępny do zwiedzania przez cały rok, w każdy dzień tygodnia z wyjątkiem poniedziałku. Wejście na obiekt jest bezpłatne. Zwiedzanie podziemi może odbywać się tylko z pracownikiem muzeum lub w towarzystwie przewodnika. We wtorki i piątki są bezpłatne wycieczki z przewodnikiem. Na terenie obiektu można również wykupić audioprzewodnik, ale język polski nie jest dostępny (stan marzec 2017 roku). Szczegółowe informacje należy sprawdzić wcześniej na stronie: www.buchenwald.de.

Mapa KZ Mittelbau-Dora (Mittelwerk)

Artykuł Zwiedzanie podziemi Mittelwerk i obozu KZ Mittelbau-Dora pochodzi z serwisu Eloblog.

W zeszłym miesiącu Sztolnie Walimskie zorganizowały wyjazd do kompleksu Mittelbau-Dora, położonego w Niemczech koło miejscowości Nordhausen. Celem wyjazdu było poznanie historii podziemnej fabryki z czasów II wojny światowej. W końcu niektórzy sugerują, że kompleks Riese również miał być podziemną fabryką. Pora więc na podzielenie się zdjęciami z tej wyprawy i kilkoma spostrzeżeniami. W pierwszym artykule opiszę historię fabryki Mittelwerk GmbH i obozu koncentracyjnego KZ Mittelbau-Dora. W drugim artykule podzielę się pełną fotorelacją i informacjami na temat zwiedzania kompleksu.

Podziemna fabryka rakiet

Podziemny kompleks Mittelbau-Dora wydrążony w Górach Harzu to prawdziwa legenda podziemnego świata. To właśnie tutaj Niemcy produkowali, a w zasadzie to składali w całość, latające bomby V-1 i rakiety V-2. Decyzja o ulokowaniu produkcji zbrojeniowej koło miejscowości Nordhausen zapadła w sierpniu 1943 roku. Bezpośrednią przyczyną było zbombardowanie przez aliantów zakładów doświadczalnych w Peenemünde, które pracowały nad rozwojem broni rakietowej. W celu zapewnienia bezpieczeństwa produkcji tzw. broni odwetowej, podjęto decyzję o ulokowaniu zakładów pod ziemią w masywie góry Kohnstein. Już wcześniej w tym miejscu istniały sztolnie, które pełniły funkcję magazynów na paliwo. Wraz z decyzją o ulokowaniu produkcji, zapadła również decyzja o utworzeniu obozu pracy i przywiezieniu do niego części więźniów z obozu w Buchenwaldzie.

Góra Kohnstein – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1992-068-24A

Schemat podziemi kompleksu Mittelbau-Dora (Mittelwerk)

19 października 1943 roku spółka Mittelwerk GmbH otrzymała zlecenie na wyprodukowanie 12 tys. rakiet V-2. Już w grudniu tego samego roku zmontowano pierwszy egzemplarz. Do kwietnia 1945 roku wyprodukowano ponad 6 tys. egzemplarzy rakiet V-2. W podziemiach Mittelbau-Dora produkowano także tzw. latające bomby V-1. Ważnym elementem składowym podziemnego kompleksu była pobliska bocznica kolejowa, która umożliwiała transport części i wywóz gotowych rakiet. Sama linia montażowa zorganizowana była również w oparciu o transport kolejowy i torowiska. Do przepastnych sztolni prowadziły tory, którymi do środka dostarczano niezbędne części. Następnie na kolejowych lawetach montowano rakiety. Po wyjeździe z drugiej strony góry gotowe egzemplarze poddawane były kontroli jakości.

Jedno z wejść do kompleksu Mittelbau-Dora – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1991-061-16

Podziemia Mittelbau-Dora – Źródło: Bundesarchiv Bild 183-1985-0123-027

Podziemia Mittelbau-Dora – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1991-061-18

Produkcja latających bomb V-1 – Źródło: Bundesarchiv Bild 183-1985-0123-027

Jedna z na wpół gotowych rakiet odnalezionych przez Amerykanów – Źródło: U.S. Army

Podziemia Mittelbau-Dora i części do produkcji broni – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1992-068-16A

11 kwietnia 1945 roku na teren fabryki wkroczyła amerykańska 1. Armia. Wywiad już wcześniej wiedział o produkcji broni w tym miejscu. Alianci nie zdecydowali się jednak na przeprowadzenie nalotu bezpośrednio na obiekt, tylko na węzeł kolejowy w Nordhausen. Zapewne powód był bardzo prozaiczny. Wojna i tak była już wygrana, więc nie było sensu niszczyć cennych nowoczesnych technologii, które lada moment wpadną w amerykańskie ręce. Po zajęciu obiektu Amerykanie wywieźli do siebie części do rakiet, kompletne egzemplarze i odnalezioną dokumentację. Amerykanie wykorzystali pozyskane technologie do rozwoju swojej własnej broni rakietowej. Być może to właśnie jedna z rakiet wywiezionych z Mittelbau-Dora posłużyła rok później do wykonania pierwszego zdjęcia z kosmosu. W lipcu 1945 roku, zgodnie z podziałem stref okupacyjnych Niemiec, kompleks został przekazany Armii Czerwonej.

Inspekcja amerykańskiej armii przed wejściem do kompleksu Mittelbau-Dora – Źródło: U.S. Air Force

Wyjaśnienie pojęć

W kwestii nazewnictwa podziemnego kompleksu wydrążonego w górze Kohnstein i pobliskiego obozu koncentracyjnego należy się kilka słów wyjaśnienia. W odniesieniu do kompleksu Mittelbau-Dora pojawia się kilka różnych nazw, które są zamiennie używane. Oto co dokładnie oznaczają.

• Dora – początkowa nazwa obozu pracy w czasie kiedy był jeszcze filią obozu KZ Buchenwald, od 23 sierpnia 1943 roku do 28 października 1944 roku. Również nazwa głównego obozu.
• Mittelbau – późniejsza nazwa obozu koncentracyjnego KZ Mittelbau, który usamodzielnił się 28 października 1944 roku. Obóz składał się z niemal 40 podobozów, a jego komendantura miała siedzibę w obozie głównym Dora. Nazwa składa się z dwóch słów: „Mittel” – środek i „Bau” – budowa. Taka koncepcja nazwy pojawiła się w zakładach Junkersa i nawiązywała do przeniesienia produkcji zbrojeniowej pod ziemię w środkowych (stąd „Mittel”) Niemczech.
• Mittelwerk – nazwa zakładów zbrojeniowych Mittelwerk GmbH, które prowadziły produkcję rakiet pod ziemią. Mittelwerk GmbH był spółką będącą własnością skarbu państwa.
• KZ Mittelbau-Dora – współczesna oficjalna nazwa miejsca pamięci i obozu koncentracyjnego składająca się z dwóch historycznych nazw.

Obóz koncentracyjny

Rozbudowa i funkcjonowanie podziemnej fabryki nie byłoby możliwe bez niewolniczej pracy tysięcy więźniów. Podobnie jak obóz Gross-Rosen, również i ten składał się z licznych filii – podobozów. Szacuje się, że przez KZ Mittelbau przeszło około 60 tys. więźniów, z czego co najmniej jedna trzecia z nich nie dożyła końca wojny. W obozie głównym Dora, który znajdował się tuż przy podziemnej fabryce, przebywało 15 tys. więźniów. Wbrew pozorom, większość więźniów nie pracowała przy montażu rakiet, ale przy rozbudowie obozu. Tylko niewielka część więźniów pracowała w podziemnej fabryce. W kwietniu 1945 roku Polacy stanowili największą grupę narodowościową spośród wszystkich więźniów, łącznie w obozie głównym i podobozach przebywało około 13 tys. więźniów z Polski.

Obóz Dora i zarysowane schematy podziemi (na czarno – już istniejące, na biało – w planie) – Źródło: Hans W. Wichert, Decknamenverzeichnis deutscher unterirdischer Bauten

Współczesny plan miejsca pamięci KZ Mittelbau-Dora

Tak wygląda współcześnie teren obozu KZ Mittelbau-Dora

Pomnik poświęcony ofiarom Dory

Komory krematorium

Dwóch ocalałych więźniów po wyzwoleniu obozu przez amerykańskie wojska – Źródło: U.S. National Archives and Records Administration

Mittelbau-Dora a Riese

Jedną z hipotez wykorzystania kompleksu Riese na Dolnym Śląsku jest prowadzenie w jego podziemiach produkcji zbrojeniowej. Jednak porównanie sowiogórskich kompleksów z kompleksem zbrojeniowym w Górach Harzu, stawia tę hipotezę pod dużym znakiem zapytania. Pamiętajmy, że porównujemy podziemia Riese do obiektu, w którym rzeczywiście była prowadzona produkcja zbrojeniowa. Otóż przede wszystkim mamy do czynienia z zupełnie różnymi gabarytami podziemi. Porównanie kompleksu Włodarz – największego z kompleksów Riese – do podziemi Dory, wygląda jak zestawienie Dawida z Goliatem. Nie mówiąc już o pozostałych mniejszych kompleksach Riese. Poniżej przygotowałem grafikę z porównaniem wszystkich podziemi Riese z podziemiami fabryki Mittelwerk. Starałem się zachować jednakową skalę dla wszystkich kompleksów, mam nadzieję, że mi się udało. Jak łatwo zauważyć w tym zestawieniu olbrzymem wcale nie jest Riese.

Porównanie wielkości podziemi kompleksu Mittelwerk (Mittelbau-Dora) ze wszystkimi podziemiami kompleksu Riese na Dolnym Śląsku

Pamiętajmy jednak, że fabrykę Mittelwerk ulokowano w podziemiach, które już wcześniej częściowo istniały. Wystarczyło je tylko powiększyć. Dodatkowo Niemcy planowali jeszcze dalszą rozbudowę kompleksu o kolejne podziemne hale i korytarze. Należy również podkreślić, że kompleksy w Górach Sowich i pod górą Kohnstein powstawały w zupełnie różnych warunkach geologicznych. Podziemia w Górach Sowich były drążone w bardzo twardym gnejsie, który znacząco wpłynął na spowolnienie tempa pracy. Natomiast podziemia w górze Kohnstein były drążone w bardziej miękkiej skale, w anhydrycie. Oprócz długości kompleksów, Mittelwerk posiada również o wiele większe przekroje hal i wyrobisk. Niektóre hale w kompleksie Mittelbau-Dora posiadają po kilkanaście metrów wysokości, co umożliwiało postawienie rakiety V-2 w pozycji pionowej, a u góry znajdowało się jeszcze miejsce np. na suwnicę.

W podziemnej fabryce Mittelwerk niektóre z hal miały po kilkanaście metrów wysokości – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1991-081-15

Wysokie podziemne hale w zakładach Mittelwerk – Źródło: Bundesarchiv Bild 146-1992-068-18A

Należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden bardzo istotny element. Otóż podziemia Mittelbau-Dora w większości nie posiadały obudowy. Inaczej niż w kompleksach Riese, gdzie zaplanowano wykonanie obudowy z żelbetu, a w niektórych obiektach (kompleksy Rzeczka, Osówka i Książ) już ją częściowo wykonano. Wykonanie obudowy wiązało się z dodatkowym wysiłkiem przy drążeniu podziemi. Możemy tylko przypuszczać, że Niemcy nie zdecydowali się na dodatkową obudowę, stawiając czas drążenia podziemi ponad bezpieczeństwem przebywających w środku ludzi. Kompleksy w Górach Sowich miały jednak odmienny charakter. Wykonanie obudowy sugeruje nam, że mamy tam do czynienia z innym typem podziemi, innym przeznaczeniem. Coś, co miało być ulokowane w podziemiach Riese, musiało mieć o wiele istotniejsze znaczenie i ważniejszą funkcję, niż tylko podziemna masowa montownia rakiet i pocisków.

Podziemia kompleksu Mittelbau-Dora

Tak wyglądają współcześnie udostępnione dla turystów fragmenty podziemi

Podziemia kompleksu Mittelbau-Dora w większości są nieobetonowane

Więcej zdjęć ze zwiedzania obozu KZ Mittelbau-Dora i podziemnej fabryki znajduje się w tym artykule.

Mapa KZ Mittelbau-Dora (Mittelwerk)

Artykuł Prawdziwy olbrzym! Mittelbau-Dora – Podziemna fabryka rakiet pochodzi z serwisu Eloblog.

Rozmowa generała Jodla i pułkownika Streve

W sierpniu 1944 roku spotykają się ze sobą dwaj oficerowie z najbliższego otoczenia Adolfa Hitlera. Gen. Alfred Jodl ze sztabu Oberkommando der Wehrmacht i płk. Gustav Streve nowo mianowany Komendant Kwatery Głównej Hitlera (Führerhauptquartier). Ci dwaj panowie odbyli ze sobą niezwykle ciekawą rozmowę na temat nowo budowanych kwater wodza III Rzeszy. Rozmowa dotyczyła również tego, co od 1943 roku działo się na terenie Gór Sowich, czyli kompleksu Riese, budowanego na początku przez spółkę IG Schlesien.

Gen. Alfred Jodl (po lewej) i płk Gustaw Streve (po prawej) – Źródło: Bundesarchiv

Notatka służbowa – IG Schlesien i Riese

Ustalenia, które zapadły podczas tej rozmowy zostały spisane w notatce służbowej, która zachowała się do naszych czasów. Dokument jest udostępniony w niemieckich zbiorach Bundesarchiv. Z jego treści wynika jasno, że przynajmniej do 1944 roku, kompleks w Górach Sowich był przeznaczony pod Führerhauptquartier (FHQ) – Kwaterę Główną Adolfa Hitlera. Później jednak nastąpiła zasadnicza zmiana planów w stosunku do przedsięwzięcia realizowanego w górach na Dolnym Śląsku.

Notatka służbowa Komendanta FHQ str. 1 – Źródło: Bundesarchiv

Notatka służbowa Komendanta FHQ str. 2 – Źródło: Bundesarchiv

Poprosiłem mojego przyjaciela z Niemiec, Ulliego Schäfftera, o przetłumaczenie dokumentu i pomoc w rozszyfrowaniu jego treści. Całość przygotowałem w formie nagranego wywiadu-rozmowy. Dla osób, które chciałyby wgłębić się w treść dokumenty z 24 sierpnia 1944 roku, zamieszczam jego tłumaczenie na język polski. Tłumaczenie dostępne jest pod tym linkiem.

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Artykuł Rozkaz Riese – Ujawnione niemieckie dokumenty FHQ pochodzi z serwisu Eloblog.

S3 Olga w Dolinie Jonastal

Pierwszym z nich jest kompleks S3 Olga drążony w dolinie Jonastal. Kompleks szykowany był przez SS na kwaterę Adolfa Hitlera. Prace nad Olgą rozpoczęto jesienią 1944 roku, obiekt nie został ukończony. Pomimo krótkiego okresu pracy wydrążono prawie 2 km chodników, to jest około ¼ długości Riese. Sporo, zważywszy na tak krótki czas.

S3 Olga w dolinie Jonastal

Fabryka zbrojeniowa Mittelwerk w Górach Harzu

Podziemny kompleks Mittelwerk, położony w Górach Harzu, to prawdziwy olbrzym zbrojeniowy. Zwany jest także mylnie kompleksem Dora, od pobliskiego Konzentrationslager Mittelbau-Dora. W podziemnej fabryce zbrojeniowej montowane były między innymi latające bomby V-1 oraz rakiety V-2. W Górach Harzu pod ziemią zaczęto lokować produkcję zbrojeniową po tym, jak zostały zbombardowane zakłady w Świnoujściu.

Latające bomby V-1 w fabryce Mittelwerk – Foto: Bundesarchiv

Podziemia Mittelwerk składają się z dwóch równoległych tuneli o długości około 1,9 km. Między nimi znajduje się 46 hal produkcyjnych. Nie mogłem doszukać się konkretnej i dokładnej łącznej długości podziemi, ale zauważyłem, że jest ona szacowana w Internecie na 15-20 km. Może ktoś ma dokładne dane?

Podziemny olbrzym zbrojeniowy – Kompleks Mittelwerk

Ostwall – Międzyrzecki Rejon Umocniony

Kolejnym kompleksem jest Ostwall – Międzyrzecki Rejon Umocniony, w skrócie MRU. To potężny kompleks umocnień budowanych głównie w latach 30 ubiegłego wieku. Obecnie MRU znajduje się na terenie Polski w okolicach Międzyrzecza. Kompleks MRU miał posłużyć, jako ochorna wschodnich granic III Rzeszy, w wypadku ewentualnego zagrożenia ze strony Polski lub ZSRR. W momencie kiedy naziści zaczęli planować ofensywę na ZSRR, kompleks utracił na znaczeniu i zaniechano jego rozbudowy. W 1944 roku wznowiono przy nim pracę, ale nie odegrał on żadnej kluczowej roli w obronie III Rzeszy.

Podziemia MRU – Foto: Shilton77 Źródło: commons.wikimedia.org

Podziemia MRU są naprawdę imponujące. Ich łączną długość szacuje się na około 32-35 km (dane z Wikipedii). Mapa w lepszej rozdzielczości dostępna jest pod tym linkiem.

Podziemny olbrzym – Ostwall MRU – Autor: Blackfish

Olbrzymy – Podsumowanie

Porównując kompleks Riese do trzech wyżej wymienionych obiektów podziemnych, wypada on zaskakująco słabo. Przede wszystkim w kontekście swojego kryptonimu – Olbrzym. Kompleks Riese jest znacznie mniejszy niż znajdujący się również w Polsce kompleks MRU. Riese jest większe od Olgi, ale za to wypada gorzej w relacji czas pracy – długość wydrążonych sztolni. Czy kompleks Riese okazał się klapą budowlaną niespełniającą ambicji nadanej nazwy? Czy też rzeczywiście nie znamy jeszcze jego pełnych rozmiarów? Poniżej załączam mapę ze wszystkimi wspomnianymi kompleksami.

WSPÓŁPRACA

Sztolnie Walimskie
www.sztolnie.pl

BIBLIOGRAFIA

1. Zagłada Riese – Romuald Owczarek
2. Podziemia w Górach Sowich i Zamku Książ – Piotr Kruszyński
3. Tajemnica Riese – Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Zbigniew Rekuć

ZDJĘCIA

1. ahojMEDIA
   www.ahojmedia.pl
2. Zdjęcia Archiwalne
   Das Bundesarchiv

Artykuł Ciekawostki o Riese – Prawdziwy olbrzym pochodzi z serwisu Eloblog.