Szacuje się, że w czasie działalności Zakładów Przemysłowych R-1 wydobyto łącznie 322,16 tys. ton rudy uranu o łącznej zawartości 703,6 ton metalicznego uranu. Do tej liczby należy doliczyć około 300 ton metalicznego uranu wydobytego jeszcze przed wojną. Łącznie więc w kopalniach uranu w Sudetach wydobyto około 1000 ton metalicznego uranu.

Wspólnie z Jarkiem zapraszamy wszystkich miłośników gór i historii na wspólną wycieczkę po kopalniach uranu w Kowarach i pozostałościach Zakładów Przemysłowych R-1. Serdecznie zapraszamy!

Poniżej zamieszczam film pt. „Czarni Baronowie”, o którym wspominał Jarek.

Artykuł Uran w Sudetach – Fakty i mity na temat wydobycia uranu pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek w Królewcu

Dlaczego zdecydowałem się na napisanie osobnego artykułu na temat byłego zamku krzyżackiego w Królewcu? Być może dlatego, że königsberski zamek jest chyba najlepszym symbolem powojennych losów tego miasta. Zamek ten skupia w sobie to wszystko, co spotkało Königsberg w czasie wojny i po jej zakończeniu. Po wojnie Königsberg zmienił się w Kaliningrad. Wydaje się, że wszystko uległo zmianie. Zmieniła się ludność miasta, zmieniła się tkanka miejska, zmieniły się również miejsca ważne dla mieszkańców Królewca. Dziś centrum miasta znajduje się gdzie indziej. Zniknęły symbole ważne dla mieszkańców Königsberga, ale za to pojawiły się nowe istotne dla mieszkańców Kaliningradu. Na tle tego wszystkiego wyjątkowy jest właśnie dawny krzyżacki zamek, gdyż jest on symbolem zarówno dla jednej, jak i drugiej strony. Z tą różnicą, że dla Niemców zamek w Królewcu jest symbolem niemieckości miasta, ważnym miejsce z punktu widzenia historii Niemiec, to tu na króla pruskiego w 1701 roku koronował się Fryderyk I Hohenzollern. Dla Rosjan jest on zaś symbolem znienawidzonego pruskiego (niemieckiego) militaryzmu, z którym tak zaciekle walczyli w czasie II wojny światowej.

Historia zamku krzyżackiego w Królewcu

Źródła powszechnie podają, że zamek królewiecki został wybudowany w XIII wieku. Warownia została wzniesiona przez zakon krzyżacki, który w połowie XIII wieku zajął Półwysep Sambijski. Powszechnie mówi się, iż w tym miejscu wcześniej znajdował się gród Prusów zwany Tuwangste. Jak wiele tego typu budowli zamek w Królewcu był wielokrotnie przebudowywany. Jego historia nieodzownie związana była z losami zakonu krzyżackiego i germanizacją tych terenów. W 1312 roku zamek w Królewcu stał się siedzibą wielkiego marszałka zakonu krzyżackiego, a po utracie przez zakon Malborka, zamek stał się również siedzibą wielkiego mistrza. 8 stycznia 1701 w sali audiencyjnej zamku na króla pruskiego (króla w Prusach) koronował się Fryderyk I Hohenzollern (Pruski). Nie była to jedyna koronacja na zamku. W 1861 roku na króla Prus koronował się w zamku Wilhelm I Hohenzollern, późniejszy cesarz niemiecki. Königsberg po proklamacji Cesarstwa Niemieckiego stał się również jego częścią. Przed II wojną światową w zamku mieściło się muzeum regionalne, kolekcja obrazów i biblioteka. Zamek był jednym z najważniejszych symboli miasta.

Wojenne losy zamku

Powszechnie mówi się o tym, iż zamek w Królewcu został zniszczony w czasie wojny. Nie jest to jednak całkowita prawda, gdyż zamek tak naprawdę był niszczony etapami. Pierwszy etap nastąpił już w sierpniu 1944 roku, kiedy to brytyjski RAF przeprowadził serię nalotów bombowych na Königsberg. Najbardziej niszczycielski nalot miał miejsce w nocy z 29 na 30 sierpnia. Zbombardowane zostało zabytkowe centrum miasta, a wiele zabytków uległo spaleniu. Zniszczona została katedra i ratusz na Knipawie, nowy uniwersytet, opera, miejska i uniwersytecka biblioteka, z dymem poszły całe historyczne dzielnice miasta. Spaleniu uległ również königsberski zamek. Straty były niewyobrażalne. Niemiecka Wikipedia podaje 5 tys. zabitych i około 200 tys. osób, które zostały bez dachu nad głową. Brytyjskie nocne naloty były ukierunkowane głównie na cele cywilne i przemysłowe, jak inne tego typu naloty na miasta III Rzeszy miały złamać opór Niemców. Kolejne zniszczenia pojawiły się w czasie oblężenia Königsberga w kwietniu 1945 roku. Zamek był spalony i zrujnowany, ale stały jeszcze mury.

Bursztynowa komnata

Wojenne losy zamku w Królewcu związane są również z zaginięciem słynnej bursztynowej komnaty. Komnata została zdobyta przez Niemców w czasie agresji na Związek Radziecki w 1941 roku. Jako zdobycz wojenna, zapakowana w skrzynie, przewieziona została do Königsberga. Powszechnie mówi się o tym, że komnata przechowywana była w samym zamku, gdzie jej fragmenty miały być nawet pokazane na zamkowej wystawie. Czy bursztynowa komnata uległa spaleniu w czasie nalotów w sierpniu 1944 roku? A może przetrwała pożar i została bezpiecznie wywieziona z zamku? Pojawiają się również hipotezy o zniszczeniu komnaty w czasie oblężenia Königsberga przez Armię Czerwoną w kwietniu 1945 roku. Zbyt wiele pytań, zbyt mało odpowiedzi. Pewne jest tylko to, że bursztynowa komnata po raz ostatni była widziana właśnie w Królewcu.

Ostateczne zniszczenie zamku i budowa Domu Sowietów

Po wojnie Königsberg wraz częścią Prus Wschodnich został wcielony do Związku Radzieckiego. W 1946 roku nazwę miasta zmieniono na Kaliningrad, na cześć komunistycznego działacza Michaiła Kalinina. Jeszcze przez wiele lat po wojnie na dawnym placu Cesarza Wilhelma sterczały powypalane mury dawnego krzyżackiego zamku. Nie zostały one od razu zniszczone, choć sowieci zaczęli już przebudowywać zrujnowany Królewiec pod swoją modłę. W 1953 roku wysadzono w powietrze 82-metrową wieżę. Następnie w 1968 roku, z polecenia ówczesnego sekretarza generalnego ZSRR Leonida Breżniewa, zostały zniszczone pozostałe fragmenty ruin. Ostatecznie zniszczenie zamku odbyło się przy sprzeciwie studentów i intelektualistów. Dawny krzyżacki zamek, jako symbol agresywnego pruskiego (niemieckiego) militaryzmu, nie mógł dłużej współistnieć z nowym sowieckim Kaliningradem.

Dziś w miejscu, gdzie dawniej stał zamek, na pewnym odcinku zostały odsłonięte relikty zamkowych murów. A dokładniej rzecz ujmując, w miejscu odsłoniętych murów stał kościół zamkowy. Königsberski zamek był dużą budowlą i zajmował o wiele większą powierzchnię, niż odsłonięte reszki murów. W miejscu, gdzie stało południowe skrzydło zamku, z kostki brukowej odtworzono zarys istniejących tu dawniej pomieszczeń i baszt.

Na początku lat 70. w miejscu byłego zamku rozpoczęto budowę komunistycznego gmachu zwanego Domem Sowietów. Budowla miała być przeznaczona dla pracowników administracji obwodu kaliningradzkiego. Dom Sowietów miał być swoistą przeciwwagą dla istniejącego w tym miejscu przez setki lat krzyżackiego zamku. Budowli jednak nigdy nie ukończono, a ona sama doczekała się upadku Związku Radzieckiego. Na początku XXI wieku, aby polepszyć wygląd pustostanu, jego elewację pomalowano na niebiesko i wstawiono okna. Wciąż jednak budowla jest opuszczona.

Odbudowa zamku?

W ostatnich latach coraz częściej mówi się o potrzebie odbudowania zamku, również w kontekście odbudowy dawnego ścisłego centrum miasta. Zniszczone historyczne centrum miasta i zamek są bolączką Kaliningradu z punktu widzenia np. turystycznego. Wciąż jednak władze odrzucają realizację tego typu pomysłów.

Zachęcam także do przeczytania mojej relacji z wyjazdu do obwodu kaliningradzkiego.

Artykuł Zamek w Królewcu – Königsberski zabytek, który przestał istnieć pochodzi z serwisu Eloblog.

Obwód kaliningradzki – Pierwsze przemyślenia i wrażenia

Jadąc do obwodu kaliningradzkiego w zasadzie nie wiedziałem czego mogę się spodziewać. Z jednej strony nie ulega wątpliwości, że obwód kaliningradzki jest częścią Federacji Rosyjskiej, jechałem więc do Rosji. Z drugiej strony zdawałem sobie sprawę z tego, że tan niewielki fragment rosyjskiego terytorium, oderwany od głównej części Rosji, jest dla niej kompletnie niereprezentatywny. Tym bardziej moje odczucia pogłębiał fakt, iż obwód nie jest popularnym celem turystycznych podróży Polaków. Jeździ tam niewiele osób. Obwód kaliningradzki, a w zasadzie Rosja, to kolejny z naszych najbliższych sąsiadów, od którego oddziela nas specyficzna bariera. Bariera stanowiąca nie tylko pilnie strzeżoną granicę Unii Europejskiej, ale i być może przede wszystkim bariera dziwnych uprzedzeń i politycznych animozji. Jak więc jest naprawdę?

Po wjeździe do obwodu kaliningradzkiego można zauważyć pewną różnicę w stosunku do tego, co widzieliśmy jeszcze chwilę wcześniej w Polsce. Wyrażenie „chwilę wcześniej” jest tu sporym nadużyciem, bo przecież swoje trzeba odstać w kolejce do granicy. Ulice wydają się jakby mniej zadbane, pobocza pozarastane, a budynki zapuszczone. Ogólnie biedniej. Jest to specyficzny kontrast, który uderza po wjeździe do większości krajów byłego Związku Radzieckiego. My przejeżdżaliśmy przez granicę w miejscowości Bagrationowsk (ros. Багратионовск), położonej o godzinę drogi od Kaliningradu. Pamiętając swoje doświadczenia z poprzednich wyjazdów na wschód, zwłaszcza z Ukrainy, spodziewałem się fatalnych dróg. I tu było moje pierwsze pozytywne zaskoczenie. Choć okolica zdawała się biedna i zapuszczona, to do samego Kaliningradu poprowadziła nas równa i szeroka droga. Jak się później miało okazać, nie była to sytuacja odosobniona. Zjechaliśmy kawałek zachodniej części obwodu i prawie wszędzie jechaliśmy dobrymi dogami. Oczywiści mam tu na myśli te ważniejsze drogi łączące miejscowości.

Był Królewiec, jest Kaliningrad

Głównym celem mojej wycieczki był oczywiście Kaliningrad, za czasów niemieckich zwany Königsbergiem, a w języku polskim historycznie Królewcem. Dawniej największe miasto Prus Wschodnich, dziś stolica obwodu kaliningradzkiego i główny jej ośrodek administracyjno-przemysłowy. W Kaliningradzie mieszka blisko połowa ludności całego obwodu. Jadąc do Kaliningradu zastanawiałem się cały czas, ile w tym mieście pozostało jeszcze niemieckości, a na ile zostało przekształcone przez obecnych rosyjskich mieszkańców. Kaliningrad należy do tych dużych miast, które po zakończeniu II wojny światowej zmieniły swoją państwową przynależność. Podobnie jak Wrocław, Wilno czy Lwów… Cały czas zastanawiałem się, czy znajdę tu jakieś analogie do innych miast, które wraz ze zmianą granic zmieniły swoich właścicieli.

W czasie wojny Königsberg został bardzo zniszczony. Pierwsze poważne zniszczenia miały miejsce już w sierpniu 1944 roku, kiedy to brytyjski RAF przeprowadził na miasto naloty bombowe. W nocy z 29 na 30 sierpnia zbombardowane zostało zabytkowe centrum Królewca. Wówczas spłonął m.in. zamek krzyżacki i katedra. Kolejne poważne zniszczenia miasta nastąpiły w czasie jego oblężenia w 1945 roku. Po wojnie Königsberg znalazł się w granicach Związku Radzieckiego, a w 1946 roku jego nazwę zmieniono na Kaliningrad, na cześć komunistycznego działacza Michaiła Kalinina.

Po więcej informacji na temat dawnego krzyżackiego zamku w Królewcu zapraszam do tego artykułu:

Współczesny Kaliningrad prawie w niczym nie przypomina przedwojennego Königsberga. Wydaje się, że jest to miasto na wskroś przekształcone przez Rosjan. Po części zrzucić to można na fakt zniszczenia miasta w czasie wojny. Ale wydaje się, że w dużej części jest to efekt powojennej komunistycznej polityki, która wymazywała dawne pruskie i niemieckie symbole. Weźmy na przykład słynny krzyżacki zamek, który stał w centrum miasta. Jeden z najważniejszych zabytków Königsberga. Powszechnie mówi się o jego zniszczeniu w czasie wojny – fakt. Ale po wojnie zachowały się znaczne fragmenty zamkowych murów. Powypalane do cna sterczały jeszcze przez wiele lat w centrum miasta. Ruiny te można by z powodzeniem odbudować, ale w latach 60. z polecenia Leonida Breżniewa resztki murów wysadzono. Zniszczenie argumentowano ostatecznym usunięciem symbolu pruskiego militaryzmu. Żeby tego było mało tuż obok wybudowano komunistyczny gmach zwany Domem Sowietów (ros. Дом советов), który dziś stoi opuszczony, a z pustych okien straszną tylko czarne dziury. Tak brzydki, że aż ładny. I oto wyłania się nam zadziwiająca sytuacja. Stoimy przy prospekcie Lenina i spoglądamy na wystające z dziury resztki pruskiego zamku, dosłownie relikty i strzępy zamkowych murów symbolizujące same w sobie koniec pruskie (niemieckiej) epoki w tym mieście. Ale tuż obok stoi niedokończony i opuszczony budynek symbolizujący upadek kolejnego państwa – Związku Radzieckiego. A to w wszystko w samym ścisłym centrum miast. Historia jest zadziwiająca. Symbolicznie w tym miejscu czasy pruskie i komunistyczne przeszły do historii. Co będzie następne?

Jaki jest Kaliningrad?

Pomijając kwestie historyczne Kaliningrad zrobił na mnie ogólnie dobre wrażenie. To nowoczesne miasto, w którym widać inwestowane pieniądze. A przynajmniej aspiruje do bycia takim miastem. W skali całego obwodu dostrzegalny jest wyraźny kontrast w rozwoju pomiędzy biedniejszą prowincją a bogatszym Kaliningradem. Po kilku dniach spędzonych w stolicy obwodu trudno mi jednoznacznie zdefiniować to miasto. Odniosłem wrażenie, że samo miasto ma pewien problem ze swoją tożsamością. Sam nie wiedziałem, czy miałem postrzegać je jako Kaliningrad, czy jako Königsberg. Wiem, że to jedno i to samo miasto, ale nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że są to zupełnie dwa różne byty.

Zniszczenia wojenne Königsberga sprawiły, że po wojnie Rosjanie mogli odbudować i przekształcić miasto pod swoją modłę. Dominują długie szerokie ulice zwane prospektami, dużo przestrzeni i zieleni. Szerokie ulice nadawały się idealnie na wojskowe parady i komunistyczne uroczystości. Historycznej gęstej zabudowy nie ma tu prawie w ogóle. Jedna z głównych ulic to prospekt Lenina, który biegnie od placu Zwycięstwa do dworca kolejowego Kaliningrad Passażyrskij. To przy prospekcie Lenina znajdują się wspomniane już relikty königsberskiego zamku i komunistyczny Dom Sowietów. Dodatkowo przy prospekcie Lenina znajdziemy jedną z najdziwniejszych rzeczy w Kaliningradzie. Mowa tu o starych blokach wybudowanych za czasów Nikity Chruszczowa, popularnie zwanych chruszczowkami, których elewacje i dachy przerobiono na fałszywe zabytkowe kamienice. Na pierwszy rzut oka przypominają one historyczne budynki, ale ich nietypowe ułożenie wzdłuż prospektu zdradza ich pierwotne pochodzenie. Chruszczowki te przebudowano z okazji mistrzostw świata w piłce nożnej, które odbywały się w Rosji w 2018 roku. Mecze miały rozgrywać się również na kaliningradzkim stadionie. Wtedy to zastanawiano się, jak upiększyć historyczne centrum miasta, zawalone komunistyczną wielką płytą. Władze wpadły więc na pomysł, żeby elewacje bloków stojących wzdłuż głównej ulicy przebudować tak, aby przypominały zabytkowe kamienice. Przebudowano bloki stojące tylko wzdłuż prospektu, więc wystarczy kilka kroków w boczną uliczkę, aby zobaczyć inne chruszczowki w swoim pierwotnym stanie.

Wydaje się, że dziś główne centrum miasta przeniosło się na plac Zwycięstwa (ros. Площадь Победы), tak jakby Rosjanie chcieli odsunąć centrum miasta od historycznego niemieckiego centrum Königsberga. To tu krzyżują się linie komunikacji miejskiej. To tu wieczorami tętni życie. Tutaj znajdują się liczne restauracje i bary, w których można spędzić miło wieczór. Dawniej na placu Zwycięstwa znajdował się pomnik Lenina, dziś przeniesiony w inne miejsce. W latach 90. ubiegłego wieku na placu rozpoczęto budowę piękne i okazałej Cerkwi Chrystusa Zbawiciela. Było to możliwe dopiero po upadku Związku Radzieckiego. Na placu znajduje się również okazała Kolumna Zwycięstwa.

Wspomniane przebudowane chruszczowki to nie jedyne próby „powrotu” do historycznego Königsberga. W ostatnich latach ukończono rekonstrukcję synagogi. Wcześniejsza XIX-wieczna synagoga została zniszczona w listopadzie 1938 roku w czasie tzw. nocy kryształowej. Coraz częściej w sieci można przeczytać doniesienia o dyskusjach na temat odbudowy zamku i historycznego centrum miasta. Plany te jednak wciąż nie zostały zrealizowane i widać spory opór wobec nich wśród władz obwodu. Być może Rosjanie nie są jeszcze gotowi na tak odważne kroki. Kaliningrad to dziwne miasto, gdzie próba rekonstrukcji budowli miesza się z komunistycznymi blokami i współczesną zabudową.

Katedra i grób Immanuela Kanta

Osobnym tematem jest königsberska katedra i wyspa Knipawa (niem. Kneiphof). Przed wojną gotycka katedra – obok krzyżackiego zamku – była jednym z najważniejszych zabytków Königsberga. Podobnie jak inne zabytki w tej części miasta uległa zniszczeniu w czasie alianckich nalotów. Dziś po gęstej zabudowie wyspy Kneiphof (dawniej osobne miasto) nie ma w ogóle śladu, nie licząc pamiątkowych tablic z archiwalnymi zdjęciami. Przez wiele lat pozostałości katedry funkcjonowały jako trwała ruina. Na początku lat 90. ruszyła odbudowa świątyni, jednak władze nie zgodziły się na przywrócenie jej funkcji sakralnych. Dziś w odrestaurowanym zabytku znajduje się sala koncertowa i muzeum. Tuż przy katedrze znajduje się główny cel wycieczek odwiedzających Kaliningrad, przynajmniej jeżeli mówimy o niemieckich turystach. Grobowiec niemieckiego filozofa Immanuela Kanta. Kant urodził się i zmarł w Königsbergu. Przez całe życie związany był z Królewcem i rzadko go opuszczał. Odrestaurowany budynek katedry i grobowiec cieszą oko. W muzeum znajdziemy wiele pamiątek po filozofie. W centrum miasta znajduje się uniwersytet im. Immanuela Kanta, przed którym stoi jego pomnik. Wydaje się, że Kant dla mieszkańców Kaliningradu jest jedną z najważniejszych historycznych postaci związanych z ich miastem.

Jestem w Rosji czy w obwodzie kaliningradzkim?

Po rozpadzie Związku Radzieckiego Rosjanie mieszkający w obwodzie kaliningradzkim zostali odcięci od głównej części Federacji Rosyjskiej. Przejazd z obwodu do Rosji wymaga załatwienia wizy strefy Schengen. Chyba, że zdecydują się na podróż drogą lotniczą lub morską. Nie oznacza to jednak, że ruch całkowicie zamarł. Na przykład dużo Moskwian przyjeżdża do obwodu, żeby wypoczywać w nadbałtyckich miejscowościach. Ciekawy jest również stosunek samych tutejszych Rosjan do obwodu. Kiedy mieszkaniec obwodu kaliningradzkiego jedzie np. do Moskwy czy Petersburga mówi, że „jedzie do Rosji”, a przecież w Rosji jest cały czas. To jest ciekawe, że Rosjanie sami się łapią na takim toku myślenia. Tak jakby nie do końca jednak ten obwód był częścią Rosji albo w jakiś sposób od niej odstawał. Wydaję się, że władze centralne dostrzegają pewien problem terytorialnej dezintegralności. Aby wzbudzić już w najmłodszych mieszkańcach obwodu przynależność do Rosji, dzieci w szkołach mają organizowane specjalne wycieczki do Moskwy. Wycieczki organizowane są w duchu patriotycznym, w czasie których zwiedzane są moskiewskie muzea i poznawana historia Rosji. Młodzież mieszkająca w obwodzie jest jednak bardzo prozachodnia.

Dobre auta, ani jednej Łady i chamstwo na drogach

Po obwodzie kaliningradzkim i samym Kaliningradzie poruszałem się wyłącznie swoim autem albo Yandex Taxi (rosyjska wersja Ubera). Ciekawe jest to, że przez cały wyjazd nie spotkaliśmy na drodze ani jednej starej Łady, a do takich obrazków w państwach byłego ZSRR przywykliśmy. Co mnie osobiście zaskoczyło, po drogach poruszało się dużo nowych porządnych samochodów. Ogólnie widok w niczym nie odbiegał od – nazwijmy to – europejskich standardów. Obraz zdecydowanie odmienny od tego, co czasem możemy zobaczyć w sieci na filmikach z rosyjskich dróg. Jak już wspomniałem na początku artykułu, obwód kaliningradzki nie jest reprezentatywny dla całej Rosji.

Wiele do życzenia pozostawia natomiast zachowanie kierowców i kultura jazdy. Na drogach panuje straszne chamstwo, a szczególnie widać to w Kaliningradzie. Wpychanie się, zajeżdżanie drogi, cwaniakowanie, omijanie korków itd. Temu wszystkiemu towarzyszy trąbienie na siebie. Dramat. Dodatkowo widać – nazwijmy to – nonszalancki stosunek do znaków drogowych. Jazda po mieście ponad 100 km/h z kierowcą Yandex Taxi, który nawet nie raczył zapiąć swoich pasów, była wisienką na torcie drogowych doznań. Z drugiej strony zauważyć można pewne absurdy w oznakowaniu dróg. Na głównych drogach często pojawia się ograniczenie do 70 km/h. Mowa tu o szerokich, równych drogach, na których z powodzeniem można by jechać 90 albo 100 km/h, i takie też ograniczenie zastosowano by w państwach UE. Tu jest ograniczenie 70 km/h, a i tak wszyscy jadą „setką”, czemu dziwić się nie można. Drogowcy stawiają znaki i udają, że są potrzebne, kierowcy udają, że je respektują. Trochę nonsens.

Były Niemcy, jest Rosja

Zawsze powtarzam, że zamożność kraju poznaje się nie po jego stolicy, ale po prowincji. A ona wygląda w obwodzie kaliningradzkim słabo i pusto. Życie koncentruje się w większych miastach i nadmorskich kurortach. Zaniedbane budynki, opuszczone poniemieckie kościoły, gdzieniegdzie zarastający Barszcz Sosnowskiego. Tak prezentuje się w większości krajobraz prowincji. Przejeżdżając przez obwód miałem wrażenie, że większość terenów stanowią nieużytki rolne. Najbardziej w oczy rzucają się jednak ruiny dawnych kościołów. Niemi świadkowe dawnej historii tych terenów. Wygląda na to, że nie były one specjalnie niszczone. Po prostu stoją opuszczone, póki się jeszcze nie zawaliły. Czasem zdarza się, że mają swojego opiekuna. Tu chciałbym podkreślić, że swoją opinię formułuję tylko na podstawie fragmentu obwodu kaliningradzkiego, przez co może ona nie być obiektywna. Nie dane mi było przejechać całego regionu wzdłuż i wszerz.

Ciekawe jest również podejście mieszkańców obwodu do niemieckiej spuścizny. Rosjanie zaadoptowali kilka określeń z języka niemieckiego. Stare katolickie lub protestanckie kościoły są często nazywane Kircha (rus. Кирха), co jest bezpośrednim zapożyczeniem z języka niemieckiego (niem. Kirche) oznaczającego kościół. Ciekawym podejściem do dawnych niemieckich nazw jest wieś Russkoje (ros. Русское), w której notabene można zobaczyć ruiny kościoła, cmentarz niemieckich żołnierzy i pomnik poświęcony czerwonoarmistom. Russkoje przed wojną nazywała się Germau. Niemiecka nazwa przypuszczalnie została zaczerpnięta z lokalnego języka Prusów. Rosjanom po wojnie prawdopodobnie Germau kojarzyło się zbyt bardzo ze znienawidzonymi germańcami (Niemcy to po rosyjsku Germanija), więc postanowili zamienić ją na przeciwstawną nazwę Russkoje. Można i tak.

Swietłogorsk – Perła obwodu kaliningradzkiego

Największym pozytywnym zaskoczeniem okazała się nadmorska miejscowość Swietłogorsk (ros. Светлогорск). Przed wojną nazywała się Rauschen, a jej polską nazwą były Ruszowice. Już za czasów niemieckich Rauschen był znanym nadmorskim kurortem, odwiedzanym głównie przez mieszkańców Königsberga. Miejscowość przetrwała wojnę tylko nieznacznie zniszczona, dzięki czemu do dziś zachowało się wiele zabytkowych budowli. Współcześnie Swietłogorsk jest jedną z najważniejszych turystycznych miejscowości w obwodzie. Odwiedzają ją nie tylko mieszkańcy Kaliningradu, ale i również turyści z samej Rosji. Do Swietłogorska przyjeżdża dużo Moskwian i wydaje się, że to głównie pod ich kątem prowadzone są w miejscowości inwestycje. Choć sama miejscowość jest dość niefortunnie położona (klifowe wybrzeże jest niszczone przez sztormy) to widać inwestowane pieniądze, które mają na celu poprawienie walorów turystycznych Swietłogorska.

Choć plaża jest wąska i klifowa to wzdłuż niej ciągnie się piękna nowo wybudowana promenada. Kawałek dalej od morza znajduje się tłoczny deptak, przy którym znajdziemy restauracje, bary i całą masę sklepów z pamiątkami. W Swietłogorsku znajdują się liczne hotele i pensjonaty. Widać życie tętniące w tej nadbałtyckiej miejscowości.

Oprócz Swietłogorska zwiedziliśmy jeszcze dwie inne nadmorskie miejscowości. Zielenogradsk (ros. Зеленоградск) i Jantarnyj (ros. Янтарный). Ciekawostka, w Zielenogradsku znajduje się pomnik i ławeczka poświęcona Adamowi Mickiewiczowi, który odwiedził tę miejscowość w 1824 roku. Warto również odwiedzić Jantarnyj, który posiada szeroką i piaszczystą plażę. Chyba najlepszą plażę w całym obwodzie. Zatrzymaliśmy się na chwilę, żeby ją popodziwiać. Tym bardziej plaża jest piękna, bo niezasłonięta parawanami, tak jak to zazwyczaj bywa nad polskim morzem. Nagle nad głowami plażowiczów przeleciał nisko wojskowy śmigłowiec Mi–24. Najpierw jeden, później drugi. To znak przypominający, że obwód kaliningradzki to również silnie zmilitaryzowany obszar.

Turystyka po obwodzie kaliningradzkim

Wyjazd do obwodu kaliningradzkiego to nie tylko okazja na spotkanie z niezwykłą historią, ale i również szansa na bliższe poznanie naszego najbliższego sąsiada. Polaków odwiedzających obwód i Kaliningrad jest naprawdę bardzo mało. Ogólnie jest bardzo mało turystów z EU, może z wyjątkiem Niemców, którzy odwiedzają te tereny jeszcze sentymentalnie. Jeszcze. Ale to pokolenie Niemców już wymiera. Dużo jest natomiast turystów z Rosji i Moskwy. Oczywiście odstraszają pewne formalności związane z przekroczeniem granicy, ale są też plusy. Na pewno na plus można zaliczyć ceny. Od czasu kryzysu na Ukrainie z 2014 roku rosyjski rubel uległ mocnemu osłabieniu. To przełożyło się na większą siłę nabywczą naszego pieniądza. Nocleg w dobrym hotelu, obiad w restauracji czy bilety wstępu są znacznie tańsze niż w Polsce. Dla przykładu za dwuosobowy pokój w bardzo dobrym standardzie zapłaciliśmy w przeliczeniu na złotówki 113 zł za dobę. Obiad w restauracji dla trzech osób to wydatek rzędu 80 zł. Nawet w Swietłogorsku, gdzie ceny są bardziej moskiewskie, dwie kawy latte z ciastkiem to 31 zł. W restauracji trzeba jednak wziąć poprawkę na wielkości podawanych potraw. W Rosji, podobnie jak na Białorusi, dania w restauracjach są naprawdę bardzo małe i odbiegają znacznie od polskich czy europejskich standardów.

Opłaca się również przyjechać własnym autem ze względu na ceny paliw. W czasie mojego wyjazdu (sierpień 2019 roku) litr oleju napędowego kosztował 2,85 zł. Jazda po samym obwodzie jest więc relatywnie tania. Dodatkowo na powrót do domu możemy zatankować cały bak paliwa do pełna plus 10 litrów do kanistra. Na tyle pozwalają przepisy dotyczące przekraczania polsko-rosyjskiej granicy. Powrót do domu z obwodu będzie więc również tani. Truizmem byłoby pisanie również o serdeczności Rosjan w stosunku do Polaków. Myślę, że każdy tego doświadczył odwiedzając Rosję. Polityka polityką, a życie ludzi toczy się własnym tempem.

Nowość – Elektroniczne wizy

Na koniec warto wspomnieć o pewnej nowości. Od 1 lipca 2019 roku Rosja wprowadziła dla Polaków bezpłatne elektroniczne wizy umożliwiające wjazd do obwodu kaliningradzkiego. Dotychczas przekroczenie granicy wymagało wyrobienia normalnej wizy, co wiązało się z formalnościami i dodatkową opłatą. Natomiast żeby uzyskać elektroniczną wizę wystarczy wejść na tę stronę i wypełnić formularz. Przy wypełnianiu formularza należy dołączyć swoje zdjęcie. Po kilku dniach na e-maila otrzymamy naszą wizę w formie PDFu, którą najlepiej wydrukować i zabrać ze sobą na granicę. Należy również pamiętać o wykupieniu ubezpieczenia turystycznego, które jest obowiązkowe, i o które możemy być pytani na granicy. Zaopatrzeni w ważny paszport i wydrukowaną e-wizę stawiamy się na granicy. Wymagane jest również to, żeby w drodze powrotnej granicę przekraczać na tym samym przejściu. To wszystko. Ważne, zawsze trzeba sprawdzić aktualne informacje i wymagania na stronie MSZ Rosji. Na pewno wprowadzenie elektronicznych wiz znacznie ułatwi podróżowanie do obwodu kaliningradzkiego i jest kolejnym argumentem za odwiedzeniem tego miejsca.

Artykuł Wyjazd turystyczny do obwodu kaliningradzkiego – Moje przemyślenia pochodzi z serwisu Eloblog.

Kolorowy film z pokonanych nazistowskich Niemiec

Dawniej na moim blogu zamieszczałem sporo archiwalnych filmów. Zwłaszcza tych kolorowych lub pokolorowanych. Czas na kolejny tego typu materiał. Tym razem pokazujący pierwsze tygodnie w pokonanych nazistowskich Niemczech. Oczywiście oczami alianckiej kamery. Część z tych ujęć mogliście już zobaczyć na innym filmie ze zniszczonego Berlina. Tym razem składanka kolorowych ujęć pochodzi z innego kanału na YouTube. W zasadzie film nie wymaga jakiegoś większego komentarza. Warto jednak zwrócić uwagę na kilka pokazanych miejsc. Oto co przykuło moją uwagę.

Jedna ze sławnych niemieckich autostrad tzw. Reichsautobahn – Żródło: YouTube / chronoshistory

Zniszczona berlińska katedra (Berliner Dom) – Żródło: YouTube / chronoshistory

Dziś już nieistniejący Narodowy Pomnik Cesarza Wilhelma I (Kaiser-Wilhelm-Nationaldenkmal) – Żródło: YouTube / chronoshistory

Jeżeli się nie mylę ujęcia poprzedzające tę scenę pochodzą z Nowej Kancelarii Rzeszy, a tu amerykański żołnierz wskazuje domniemane miejsce spalenia zwłok Adolfa Hitlera – Żródło: YouTube / chronoshistory

Stadion olimpijski, na którym w 1936 roku odbywała się słynna olimpiada – Żródło: YouTube / chronoshistory

Artykuł Gdy opadł kurz wojny… Kolorowy film z pokonanych nazistowskich Niemiec pochodzi z serwisu Eloblog.

Historia i rozwój myśliwców odrzutowych

Jeden z użytkowników niezastąpionego Reddita (o nicku numante) przygotował niezwykle ciekawe zestawienie przedstawiające historię i rozwój myśliwców odrzutowych na świecie. Zestawienie podzielone jest na trzy grafiki. Jedna grafika poświęcona jest myśliwcom odrzutowym w Stanach Zjednoczonych, druga w Związku Radzieckim (a po rozpadzie – Federacji Rosyjskiej), a trzecia ogólnie krajom Europy. Każda grafika przedstawia kolejne generacje maszyn wprowadzanych do uzbrojenia sił powietrznych tych krajów. Od pierwszych samolotów odrzutowych takich jak sowiecki Jak-15, amerykański P-59 czy brytyjski Gloster Meteor, poprzez samoloty, które królowały na niebie w czasach zimnej wojny, skończywszy na ostatniej piątej generacji maszyn. Nie mogło również zabraknąć pierwszego odrzutowego myśliwca, który brał udział w walkach powietrznych jeszcze w czasie II wojny światowej. Mam tu na myśli słynnego niemieckiego Messerschmitta Me 262, produkowanego na potrzeby Luftwaffe. Oczywiście najbardziej gwałtowny rozwój przypadł na okres tzw. zimnej wojny, kiedy to dwie strony intensywnie pracowały nad rozwojem swoich sił powietrznych. Ostatnia piąta generacja myśliwców odrzutowych to takie maszyny jak amerykański F-35 czy rosyjski Su-57. Na grafikach po kolei przechodzimy od najstarszych do najnowszych samolotów.

Historia i rozwój myśliwców w USA – Autor: numante/Reddit

Samoloty myśliwskie USA – Otwórz grafikę w dużej rozdzielczości → LINK

Historia i rozwój myśliwców w ZSRR (Rosja) – Autor: numante/Reddit

Samoloty myśliwskie ZSRR (Rosja) – Otwórz grafikę w dużej rozdzielczości → LINK

Historia i rozwój myśliwców w Europie – Autor: numante/Reddit

Samoloty myśliwskie Europa – Otwórz grafikę w dużej rozdzielczości → LINK

Artykuł Historia i rozwój myśliwców odrzutowych na kilku grafikach pochodzi z serwisu Eloblog.

Muzeum Lotnictwa w Krakowie

W te wakacje spełniłem jedno z moim dawnych dziecięcych marzeń. Odwiedziłem Muzeum Lotnictwa w Krakowie. Wiem, może marzenie nie było zbyt wygórowane, ale jako dzieciak interesujący się lotnictwem wojskowym zawsze chciałem tu przyjechać. Jako młody chłopak sklejałem modele, jeździłem na pokazy lotnicze, ale nigdy nie odwiedziłem muzeum, które tak de facto powinien odwiedzić każdy fan lotnictwa. A to ze względu na niezwykle bogate zbiory statków powietrznych jakie posiada w swojej kolekcji Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. Truizmem byłoby pisać, że znajdują się tutaj samoloty warte odwiedzenia. Jedyny ocalały z pożogi wojennej myśliwiec PZL P.11 to nie tylko bezcenny eksponat, ale i również symbol samotnej walki polskich lotników z niemieckim najeźdźcą we wrześniu 1939 roku. Brytyjski samolot myśliwski Spitfire to wręcz legenda II wojny światowej. Takie właśnie rarytasy znajdziemy w krakowskim muzeum. W zbiorach Muzeum Lotnictwa w Krakowie znajdziemy również przykłady polskiej myśli technicznej, jak już wspomniany PZL P.11, czy powojenne konstrukcje TS-11 Iskra i PZL I-22 Iryda. Oprócz eksponatów przedwojennych znajdziemy również masę samolotów z okresu tzw. zimnej wojny. Głownie oczywiście produkcji radzieckiej, gdyż takie maszyny wykorzystywało polskie powojenne lotnictwo. Oprócz samolotów spod znaku czerwonej gwiazdy znajdziemy również kilka ciekawych zachodnich konstrukcji.

Wejście do Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

Przed wejściem do muzeum samoloty polskiej konstrukcji TS-11 Iskra

Polski samolot myśliwski PZL P.11c, symbol obrony polskiego nieba w kampanii wrześniowej 1939 roku

Samolot myśliwski Supermarine Spitfire LF Mk.XVIE w barwach polskiego 308. Krakowskiego Dywizjonu Myśliwskiego

Niemiecki myśliwiec Messerschmitt Bf 109G-6

Duża część wystaw poświęcona jest historii lotnictwa, a ta nieodłącznie związana jest z losami I i II wojny światowej – Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

N wystawach znajdziemy również dawne umundurowanie…

…jak i współczesne kombinezony pilota

Samolot Lockheed F-104 Starfighter

Oprócz zabytków techniki lotniczej zgromadzonych w hangarach muzeum lotnictwa posiada również bogatą ekspozycję zorganizowaną na zewnątrz.

Część ekspozycji samolotów znajduje się na zewnątrz – Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

Muzeum lotnictwa zlokalizowane na terenach dawnego lotniska

Samolot rozpoznawczy produkcji szwedzkiej SAAB AJSF-37 Viggen

Francuski samolot Dassault Mirage 5 BA

Amerykański samolot myśliwsko-bombowy F-105D Thunderchief, którym latał Amerykanin polskiego pochodzenia Donald Kutyna

Brytyjski samolot szturmowy pionowego startu i lądowania Harrier

Samolot myśliwski Lim-2 (MiG-15 Bis) – Radziecki samolot produkowany w Polsce na licencji

Samolot myśliwski Lim-5 (MiG-17)

Samolot produkcji radzieckiej MiG-21 Bis – MiGi-21 stanowiły dawniej trzon polskiego lotnictwa myśliwskiego

Samolot myśliwski MiG-21 MF

Samolot myśliwski MiG-29 UB (wersja szkolno-bojowa)

Samolot myśliwsko-bombowy Su-22 M4

Samolot polskiej konstrukcji PZL I-22 Iryda

Amerykańska konstrukcja DC-3 produkowana w ZSRR jako Li-2

Niemiecki samolot transportowy Junkers Ju-52

Informacje na temat zwiedzania muzeum znajdują się na stronie www.muzeumlotnictwa.pl.

Mapa Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

Artykuł Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie pochodzi z serwisu Eloblog.

Stare zdjęcia z Festung Breslau

Prawie trzymiesięczne oblężenie Wrocławia zamieniło to piękne śląskie miasto w stertę dymiącego gruzu. 6 maja 1945 roku, w dniu podpisania kapitulacji przez gen. Niehoffa, w mieście z dawnych mieszkańców miasta pozostawała już tylko garstka uchodźców, jeńców i inwalidów. Według danych przytoczonych przez Normana Daviesa w książce Mikrokosmos straty wśród niemieckich żołnierzy przekraczały 60% stanu i wynosiły 6 tys. zabitych oraz 23 tys. rannych żołnierzy. W mieście zginęło od 10 do 80 tys. cywilów, w tym 3 tys. na skutek samobójstw. Straty wśród Armii Czerwonej ocenia się na 65 tys. żołnierzy, w tym 8 tys. zabitych. Tego dnia ciężko było sobie wyobrazić dalszą przyszłość miasta. W pewnym sensie, symbolicznie, tego dnia umarł Breslau, a narodził się Wrocław.

Czerwonoarmiści na barykadach, okolice ul. Powstańców Śląskich

Sowieckie działo samobieżne ISU-152 i czołg T-34 na ulicach Wrocławia

Żołnierze Armii Czerwonej, prawdopodobnie al. Hallera

Walki o Wrocław, al. Wiśniowa, w tle wieża ciśnień Borek

Żołnierze niemieccy prowadzą ostrzał ze stanowisk ukrytych w budynkach

Zbiórka darów od mieszkańców Wrocławia, wykorzystywanych przy obronie miasta

Bateria armatohaubic MŁ-20 (152 mm) podczas ostrzału Breslau

Armata dywizyjna ZiS-3 (76 mm) na ul. Powstańców Śląskich

Moździerz 120 mm, prawdopodobnie ul. Krakowska

Barykada Festung Breslau na ul. Gajowickiej

Żołnierze Armii Czerwonej i haubica 122 mm

Ostrzał prowadzony przez wyrzutnie BM-31 tzw. Katiusze

Festung Breslau był szturmowany przez żołnierzy 1. Frontu Ukraińskiego

Żołnierze Armii Czerwonej szturmują miasto

Zniszczony czołg Pz.Kpfw.IV, gdzieś na przedpolach Wrocławia

Szczątki zestrzelonego samolotu Ju-52 przy pl. Powstańców Śląskich, budynek Tauronu

Czerwonoarmiści w walkach o Festung Breslau, jeden z żołnierzy strzela z karabinu przeciwpancernego PTRS-41

Żołnierze 309. dywizji w walkach o Wrocław

Walki o Wrocław, ul. Drukarska

Saperzy przedzierają się pod ostrzałem, ul. Powstańców Śląskich

Ten sam moment, ale uchwycony z okna budynku, żołnierze osłaniają saperów

Okolice zajezdni tramwajowej przy ul. Powstańców Śląskich, w tle zniszczone wrocławskie tramwaje

Sowiecki żołnierz, w tle wieża kościoła św. Augustyna

Kolumna wojsk niemieckich, na pierwszym planie lekki ciągnik Sd.Kfz. 10

Żołnierz Armii Czerwonej gra na pianinie w jednym ze zrujnowanych domów

To samo pomieszczenie co powyżej, walki o Festung Breslau w zniszczonych domach

Sowieccy żołnierze wraz z haubicą 122 mm na ul. Drukarskiej

Żołnierze sowieccy na Moście Osobowickim, rzeka Odra

Sowieccy żołnierz rozdają chleb mieszkańcom Wrocławia

Zniszczony radziecki ciężki czołg IS-2 na ul. Legnickiej

Zniszczony Wrocław i góra sprzętu wyposażenia niemieckiego żołnierza, prawdopodobnie skrzyżowanie ul. Trzemeskiej z ul. Legnicką

Widok na morze ruin, ok. 70% budynków Wrocławia uległo zniszczeniu

Zdjęcia zostały pierwotnie skatalogowane i opisane na rosyjskim serwisie waralbum.ru.

Artykuł Stare zdjęcia z Festung Breslau – Tak sowieci zdobywali Wrocław! pochodzi z serwisu Eloblog.

CIA na temat wydobycia uranu w Polsce

Pod koniec 2016 r. amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA) opublikowała szereg dokumentów związanych z okresem tzw. zimnej wojny. Wśród odtajnionych i ujawnionych dokumentów znalazły się również pozycje bezpośrednio związane z Polską, w tym 6 raportów dotyczących wydobycia rudy uranu w Kowarach. Przypomnę, że w latach 1948–1973 na obszarze Sudetów prowadzono intensywne wydobycie uranu, który to następnie sprzedawany był do Związku Radzieckiego. Siedziba zakładów, jak i pierwsze kopalnie zajmujące się eksploatacją rudy uranu, ulokowano w Kowarach. Działalność ta – o czym zresztą mogliśmy przypuszczać – spotkała się z zainteresowaniem służb obcego wywiadu. Poniżej przedstawiam 6 przetłumaczonych raportów pochodzących z lat 50-tych wraz z linkami do oryginałów. Ich lektura stanowi niezwykle ciekawe źródło informacji. Zwracam jednak uwagę, że zawarte w owych raportach informacje nie muszą pokrywać się z rzeczywistością i mogą być obarczone błędem. Na przykład kwestia wykorzystywania więźniów przy wydobyciu uranu (o czym jest mowa w niektórych raportach) nie znalazła potwierdzenia we współczesnych badaniach prowadzonych przez IPN. Niektóre z raportów wzajemnie się wykluczają w niektórych obszarach np. kwestia przetwarzania rudy po wydobyciu. Błędy owe mogą być wynikiem prowadzenia rozpoznania (rozpytywania) wśród ludności cywilnej zamieszkującej Kowary, pośród której krążyły różnego rodzaju plotki. Z góry przepraszam również za ewentualne błędy, który mogły powstać w trakcie tłumaczenia dokumentów. Zapraszam do lektury.

Wyrobiska dawnej kopalni uranu „Podgórze”

Zabudowania Zakładów Przemysłowych R-1 w Kowarach

Raport CIA z 15 października 1952 r.

1. Przed 1947 r. Kowary wydobywały niskiej jakości rudę żelaza. Jednakże w kwietniu tego samego roku wstrzymano wydobycie rudy żelaza i rozpoczęto wydobywanie rudy uranu. Obszar był zamieszkany przez dużą grupę Niemców; ci ludzie zostali przesiedleni przez polską administrację pomiędzy kwietniem 1947 r. a październikiem 1949 r.
2. Administracja zarządu kopalni uranu znajduje się w Kowarach. Około 40% administracji stanowi rosyjski personel; są oni rozkwaterowani w dzielnicy mieszkaniowej miasta zwanej Wysoka Łąka. Sektor został zbudowany przez Rosjan, a teraz zawiera kort tenisowy, basen i inne podobne zaplecze rekreacyjne.
3. 17 kopalni administrowanych przez Kowary znajduje się w następujących lokalizacjach: 5 kopalni blisko Kowar, 3 blisko Ogorzelca (Staetisch Dittersbach), dwie w Wieściszowicach (Rohnau), dwie w Miedziance (Kupferberg), dwie w Ciechanowicach (Rudelstadt), dwie w Świdnicy (Schweidnitz) i jedna w Szklarskiej Porębie Dolnej (Nieder-Schreiberhau).
4. Produkcja uranu osiągnęła szczyt w 1951 r.; w tym czasie 7 tys. pracowników było zatrudnionych na tym terenie. Od tego momentu wydobycie spada. Od czerwca 1952 r. planowane jest zwolnienie 1/3 górników.
5. Ruda uranowa transportowana jest przez pociąg towarowy do Ogorzelca. Tam jest myta ręcznie przy pomocy wody z wężów. Przetworzona ruda pakowana jest do metalowych pojemników, 70 cm wysokości i 30 cm obwodu. Pojemniki te są produkowane w wytwórni w Kowarach. Po wypełnieniu pojemników pakowane są one na ciężarówki ochraniane przez Rosjan, a następnie wysyłane do nieznanego miejsca.
6. Kopalnie ochraniane są przez polskich żołnierzy, którzy zakwaterowani są w starych gospodarczych budynkach blisko Kowar, które to zostały przekształcone na baraki. Jest tam 2 tys. takich strażników. Są oni rozróżniani od innych polskich jednostek wojskowych za pomocą czerwonych pasków na czapkach.

Pierwsza strona raportu CIA z 15 października 1952 r.

Raport dostępny jest tutaj lub na stronie www.cia.gov.

Raport CIA z 17 marca 1953 r.

1. Kopalnie uranu zlokalizowane są w następujących miejscach: Kowary (Schmiedeberg), Lądek-Zdrój (Bad Landeck), Wleń (Laehn), Miedzianka i Ogorzelec (Staetisch Dittersbach).
2. Kowary leżą na południe od Jeleniej Góry (Hirschberg), pomiędzy Cieplicami a Kamienną Górą (Landeshut). Są tam cztery stacje na kamiennogórskiej linii kolejowej w promieniu 6 km, każda kolejna z nazwą „Kowary”; Kowary Średnie, Kowary Zdrój, Kowary Ścięgny i Kowary.
3. Tak zwane kopalnie Kowary znajdują się obok Kowar Średnich. Kopalnie są otoczone drutem kolczastym i wieżami obserwacyjnymi ze szperaczami, obsadzonymi jednostkami sowieckimi i jednostkami KBW (Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego).
4. Kowarskie kopalnie są kierowane przez Rosjan, ale pracownikami są Polacy. W innych kopalniach mówi się, że są Niemcy, Rosjanie i azjatyccy robotnicy. Wszyscy pracownicy i urzędnicy w kopalniach Kowary mają specjalne przepustki w języku polskim i rosyjskim, podbite przez polskie i rosyjskie władze. Te przepustki są pokazywane funkcjonariuszom KBW na wejściu do kopalni. Liczba osób zatrudnionych w kopalniach nie jest znana, ale jest szacowana na 600–800 górników, pracujących na zmianę.
5. W 1949 r. Zakłady Mechaniczne w Kowarach produkowały i naprawiały różne wyposażenie i sprzęt wykorzystywany w kopalniach. Na przykład ostrzenie wiertnic, spawanie złamanych i produkowanie małych pojemników do pakowania rudy.
6. Jest laboratorium w Kowarach, gdzie Rosjanie i Niemcy analizują rudę znalezioną w innych miejscach na tym terenie; jest także mały młyn do kruszenia i czyszczenia rudy.
7. W 1949 r. kopalnie w Kowarach były bardzo prymitywne, ale w 1951 r. został dokonany ogromny postęp. Klatki do przenoszenia mężczyzn i rudy, w dół i górę szybu, są zasilane elektrycznie, kopalnie są dobrze oświetlone i wentylowane i wiercenie odbywa się elektrycznie.
8. Ruda transportowana jest za pomocą ciężarówek do stacji w Kowarach Średnich albo do Ogorzelca, gdzie jest mielona i myta przed pakowaniem w wyżej wymienione pojemniki, a następnie wysyłana koleją na wschód. Przeciętnie dziennie dwa wagony załadowane rudą opuszczają Ogorzelec. Mówi się, że celem jest ZSRR, ale pojawia się także plotka, że może to być jakiś bliżej niesprecyzowany cel w Saksonii, gdzie ruda przechodzi naukowy i techniczny proces.

Pierwsza strona raportu CIA z 17 marca 1953 r.

Raport dostępny jest tutaj lub na stronie www.cia.gov.

Raport CIA z 12 maja 1953 r.

1. Przedsiębiorstwo nazywa się oficjalnie Kowarskie Kopalnie w Kowarach, okres Jelenia Góra. Pierwszy szyb został otwarty przez Niemców w czasie II wojny światowej. Adres: Zakłady Przemysłowe Rejon 1, Kowary, okres Jelenia Góra. Główny zarząd i dokumentacja znajdują się w Kowarach, Nowe Osiedle. Wszystkie szyby tej kopalni podlegają pod Rejon 1, w Kowarach.
2. Wszystkie maszyny górnicze, kompresory, wiertła, transportery i windy są sowieckiej i niemieckiej produkcji, maszyny do testowania rudy są sowieckiej produkcji. Niektóre wyposażenie jest wyprodukowane przez polskie zakłady. Transport rudy odbywa się za pomocą elektrycznych lokomotyw, a sortowanie rudy odbywa się już na powierzchni. Nie jest dalej przetwarzana przez kopalnie, ale zabierana przez ciężarówki.
3. W 1950 r. kopalnia wydobywała w tempie od 5 do 7 ciężarówek rudy w ciągu dnia. Dostarczana ruda zawiera około 2% uranu. Ruda jest ładowana do metalowych pojemników o dwóch rozmiarach: 30×40 cm i 30×80 cm. Jedna ciężarówka może zawierać od 120 do 130 pojemników pierwszego rozmiaru i 70 drugiego. Kierowcy ciężarówek są uzbrojeni w pistolety i pistolety maszynowe.
4. Kopalnia jest podzielona na cztery regiony. Region 1 jest w Kowarach, okres Jelenia Góra (Hirschberg). Dwa kolejne regiony to: Lądek-Zdrój (25–30 km od Kłodzka, okres Bystrzyca Kłodzka) i Częstochowa. [treść usunięta] do szybów dochodzą utwardzone drogi.
5. Około 100 sowieckich specjalistów z zatrudnionych jest w kopalniach. Kierowcy ciężarówek są także sowietami. W 1950 r. Rejon 1 zatrudniał od 5 do 6 tys. pracowników. W 1950 r. zatrudniano 2 tys. pracowników. Praca wykonywana jest na akord i średnia płaca górnika wynosi od 700 do 800 zł. Głównym kierownikiem kopalni był Polak, (fnu) Kurek, a kierownikiem Rejonu 1 był mężczyzna również o tym samym nazwisku. Dyrektorem naczelnym był (fnu) Grubski, Rosjanin. Pracownicy kopalni pracują na trzy zmiany. Około 200 pracowników jest członkami komunistycznej partii.
6. Przedsiębiorstwo ochraniane jest przez około 100 funkcjonariuszy KBW (Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego), którzy stacjonują w Kowarach z dowództwem przy ul. Wiejskastrasse. Ochrona jest zmieniana co cztery godziny. Droga krajowa od Kowar do Kamiennej Góry jest ochraniana, a pojazdy są zatrzymywane do kontroli przepustek. Wszyscy pracownicy posiadają dwie karty identyfikacyjne, jedna noszona jest poza czasem pracy, a druga w czasie pracy. Te karty są wzajemnie wymieniane po wejściu i wyjściu z szybu lub miejsca pracy. Przepustki do miejsc pracy upoważniają do wejścia tylko w miejscach gdzie pracownik pracuje. Każdy pracownik musi podpisać się na oświadczeniu, że nie będzie rozpowszechniać informacji o swojej pracy.

Pierwsza strona raportu CIA z 12 maja 1953 r.

Raport dostępny jest tutaj lub na stronie www.cia.gov.

Raport CIA z 20 listopada 1953 r.

1. [treść usunięta]
2. Kowary są położone około 4–5 km od Karpacza. Ich obszar jest dość duży, podzielony na Kowary Dolne, Górna i Średnie. Można do nich łatwo dojechać autobusem. Autobusy odjeżdżają ze stacji w Karpaczu o nazwie Szczęść Boże.
3. Depozyty uranu znajdują się na obszarze Kowar Górnych, 3 do 3,5 km od Kowar Dolnych. Można tam dojechać pociągiem albo pójść piechotą. W czasie II wojny światowej Niemcy zaczęli wydobywać tu uran. Kiedy w 1945 r. strefa ta znalazła się pod okupacją sowietów, natychmiast przejęli oni depozyty. Później administracją prac zajęli się również Polacy, ale nadzór i zarządzanie pozostawały tylko i wyłącznie w rękach sowietów.
4. W latach 1949–1950 wielu Polaków przeniosło się na te obszary. Wybudowano domy i utworzono kanały. Na obszarze Kowar Dolnych wznoszono domy specjalnie dla górników zajmujących się wydobyciem uranu. Depozyty uranu znajdują się bardzo blisko polsko-czechosłowackiej granicy, ponoć część z nich (z kopalni z Niemiec) można znaleźć także po czechosłowackiej stronie. Krążyły pogłoski, że w celu zwiększenia prac w kopalniach zatrudniano też więźniów (narodowości nieznanej), którzy w ten sposób wykupywali sobie wolność.
5. Górnicy pracujący przy depozytach uranu mieszkali albo w Kowarach, albo w ich najbliższym otoczeniu. Niektórzy mieszkali nawet w Bierutowicach. Aż do 1950 r. robotnicy sprawiali kłopoty w całej strefie. Zarabiali bardzo dobrze (w porównaniu do przeciętnych płac), ale całe pieniądze przeznaczali na picie. W tym czasie (kiedy trwało wydobycie uranu) pracownicy sprawiali kłopoty, dźgali ludzi nożami itp. Kiedy prace przy wydobyciu dobiegły końca w 1950 r., wszystko powoli się uspokoiło.
6. W okolicy krążyła pogłoska, że w 1948 lub 1949 r. polski inżynier, który pracował przy depozytach uranu, został złapany na szpiegowaniu dla USA. Został on zastrzelony przez sowietów.
7. Pod koniec 1950 r. wszyscy polscy pracownicy zostali odesłani do swoich domów w Polsce. Jednakże niektórzy z inżynierów (którzy brali udział przy wydobyciu uranu) pozostali i rezydowali do 1952 r. na stacji Szczęść Boże w Karpaczu. Wówczas to również wrócili do własnych domów.
8. Jeśli wierzyć pogłoskom, ilość wydobytego uranu przekroczyła oczekiwania, w porównaniu z tym ile pracy wykonano. Obecnie Polacy nadal są zatrudnieni w kopalniach [treść usunięta], choć w większości ich pracownicy to sowieci.
9. Z tego co mówił mój przyjaciel, we wczesnym 1953 r. Polacy opłacani byli w sowieckiej walucie (ruble). Ale natychmiast wymieniali ją na złotówki, w specjalnie do tego celu przeznaczonym innym okienku.
10. Każdy z górników pracujących przy depozytach uranu musi mieć specjalne pozwolenie, by do nich wejść. Pozwolenie jest wydawane przez administrację kopalni. Jednak nie wiem jak blisko depozytów mogą podchodzić mieszkańcy Kowar.
11. Wszystkie autobusy wyjeżdżają z Jeleniej Góry. Jednak tylko niektóre z nich jadą przez Kowary. Te, które jadą przez Kowary, mają na zewnątrz napisy „Jelenia Góra przez Kowary”.

Pierwsza strona raportu CIA z 20 listopada 1953 r.

Raport dostępny jest tutaj lub na stronie www.cia.gov.

Raport CIA z 15 kwietnia 1954 r.

1. Jest kopalnia uranu w Kowarach Górnych (Ober Schmiedeberg), w której pracują Polacy pod nadzorem sowietów. Była znacznie powiększona po wojnie (daty nie uzyskano) przez sowietów i Polaków. Plotka mówi, że jest dalej rozwijana i może obejmować terytorium Czech.
2. W latach 1949–1950 duża liczba robotników (liczby nie uzyskano) została przywieziona ze wszystkich części Polski do pracy do kopalni. Więźniowie także byli zmuszani do pracy w kopalni, jako warunek ich uwolnienia. Domy robotników zostały wybudowane w Kowarach Dolnych, ale ich domy są także rozsiane w całej okolicy.
3. Pod koniec 1950 r. pracownicy zostali powiadomieni i wycofani do miejsc skąd przybyli. Niektórzy z inżynierów zostali do 1952 r., ale i oni w końcu także otrzymali powiadomienia i wyjechali. Plotka mówi, że powodem był brak dalszego występowania rudy uranu.
4. Wciąż są tam jacyś Polacy pracujący w kopalni, ale większość z personelu stanowią sowieci.
5. Pracownicy kopalni mają specjalne legitymacje.

Raport CIA z 15 kwietnia 1954 r.

Raport dostępny jest tutaj lub na stronie www.cia.gov.

Raport CIA z 20 stycznia 1958 r.

1. Instalacje kopalni uranu, ulokowane na południe od Kowar Górnych, są częściowo widoczne z głównej drogi, a także z linii kolejowej, która przebiega od Jeleniej Góry do Kamiennej Góry. Jedynie całkowicie widoczną część instalacji stanowi część administracyjna składająca się z 5 albo 6 jednopiętrowych baraków, stanowiących warsztaty, garaże i biura administracyjne. Zakłady te były zajmowane przez sowieckich żołnierzy do jesienie 1955 r., były otoczone drutem kolczastym i uzbrojonymi żołnierzami.
2. [treść usunięta] zakłady górnicze w Kowarach zatrudniają około 600 cywilnych pracowników i małą polską wojskową jednostkę pracy. [treść usunięta] pluton pracujących żołnierzy powracający z pracy [treść usunięta] indywidualni żołnierze w Kowarach Górnych i Kowarach Średnich. [treść usunięta] cywilni pracownicy są przywożeni do pracy ciężarówkami z okolicznych wsi i miasteczek, z tak daleka jak Kamienna Góra i Jelenia Góra, niektórzy pracownicy przyjeżdżają pociągami. [treść usunięta] kolumna około 4-tonowych ciężarówek jeździ wieczorami z Kowar do Jeleniej Góry. [treść usunięta] te transporty można obserwować niemalże każdego wieczoru. Te ciężarówki są kierowane i ochraniane przez sowieckich żołnierzy.
3. [treść usunięta] dokładnie co jest produkowane w kopalniach [treść usunięta] jest lokalnie znane jako uran. [treść usunięta] duża ilość ziemi i skały płonnej jest wyrzucana na otwartym terenie kopalń. [treść usunięta] jakiś proces sortowania rudy uranowej jest przeprowadzana w Ogorzelcu (Dittersbach).
4. [treść usunięta] sowieci opuścili na jesień 1956 r. i eksploatacja kopalni uranu była kontynuowana pod polskim kierownictwem, ale raczej już na małą skalę. [treść usunięta]

Pierwsza strona raportu CIA z 20 stycznia 1958 r.

Raport dostępny jest tutaj lub na stronie www.cia.gov.

Zwiedzanie dawnych kopalń uranu

Obecnie na terenie Kowar udostępnione są do zwiedzania dwie podziemne trasy. Zachęcam do odwiedzenia młodszej trasy, która znajduje się w dawnej kopalni „Podgórze”. Ponieważ wiele osób ma problem z dojazdem do niej, załączam poniżej mapkę. Kopalnia jest także na facebooku.

Trasa turystyczna w dawnej kopalni uranu „Podgórze”

Artykuł Co mówią odtajnione raporty CIA na temat wydobycia uranu w Kowarach? pochodzi z serwisu Eloblog.

Pani Żanna i Pan Aleksander

Nasza podróż po Białorusi nie mogłaby się odbyć, gdyby nie pomoc Pana Aleksandra i Pani Żanny. Pan Aleksander jest Rosjaninem, który na stałe osiadł na Białorusi. Przez wiele lat mieszkał również w Polsce i jak sam mówi, w Polsce jest zakochany. Wspólnie z Panią Żanną mieszkają w niedużej miejscowości o wdzięcznej nazwie Dziatława (biał. Дзятлава, ros. Дятлово). Miejscowość ta przed wojną znajdowała się w granicach II RP, wówczas nazywała się Zdzięcioł. To dzięki pomocy Żanny i Aleksandra udało się wspólnie z Adrianem uzyskać prywatne wizy. Ta dwójka wspaniałych ludzi ugościła nas u siebie w Zdzięciole i pomogła zwiedzić spory kawałek swojego kraju. Za co pragnę im jeszcze raz serdecznie podziękować na łamach mojego bloga.

Ja i Pan Aleksander – Wyjazd turystyczny na Białoruś

Wspólna wizyta w sali pamięci w białoruskiej szkole – Od lewej: Adrian, Pani Żanna, Pan Aleksander, dyrektor szkoły i ja

Biurokracja, biurokracja, biurokracja

Wszechobecna biurokracja to największy minus Białorusi. Dla mnie wyjazd na Białoruś zaczął się jeszcze zanim dojechałem do białoruskiej granicy. Białoruś jest krajem, który pragnie kontrolować każdą osobę. Nie tylko swoich własnych obywateli, ale i również przyjezdnych cudzoziemców. Chcąc zwiedzić sensownie Białoruś, musimy wystąpić wcześniej o wizę. Nie jest to jednak zwykła formalność, a prawdziwa sterta dokumentów i przepisów, które musimy pokonać. Należy zacząć od tego, że nie możemy od tak wystąpić o wizę. Chcąc pojechać na Białoruś musimy mieć zaproszenie od jakiejś osoby mieszkającej na Białorusi (wiza prywatna) lub podanie od białoruskiej firmy turystycznej (wiza turystyczna). Sam wniosek wizowy jest skomplikowany i zawiera o nas wiele szczegółowych informacji. Nasze miejsce pracy, stanowisko, cel wizyty, czas trwania podróży, trasa przejazdu, środek transportu itp. Sam wniosek i zaproszenie to nie wszystko. Do wniosku musimy dołączyć także wykupione wcześniej ubezpieczenie turystyczne, wyrobić dodatkowe zdjęcia, no i oczywiście ważny paszport. Nie obędzie się również bez opłat, w moim przypadku wiza kosztowała 25 €. Całość dokumentów wysyłamy pocztą lub udajemy się osobiście do ambasady lub konsulatu. Jednym słowem masa formalności. Na tym etapie miałem już ochotę zrezygnować z wyjazdu i podejrzewam, że wiele osób rezygnuje z powodu tych wszystkich wymaganych dokumentów. Na pocieszenie dodam, że pracownicy ambasady są mili i z chęcią odpowiadają na pytania w sprawie wizy. Więcej informacji znajdziemy na stronie ambasady.

Moja białoruska wiza

Kto myśli, że na załatwieniu wizy kończą się formalności, ten jest w błędzie. Odprawa na granicy to kolejna papierkologia. Pomijam fakt, że czasem na granicy stoi się po kilka godzin (to normalne na wschodzie), to również trzeba wypełnić kolejne dokumenty i karteczki. Część z wypełnionych dokumentów nam zabierają, a część musimy zatrzymać i strzec jak oka w głowie, bo bez nich będziemy mieć problem z powrotem do naszego kraju. Dodatkowo osoby podróżujące własnym autem muszą dosłownie zameldować swoją maszynę na Białorusi. To oznacza kolejne wnioski i kolejne dane wbijane do komputera na granicy przez celnika. Rachu-ciachu i białoruskie KGB już wie wszystko o nas i o naszym aucie.

Oprócz wielogodzinnego czekania na granicy (odzwyczailiśmy się tego w UE) czekają nas również dodatkowe formalności…

Kto myśli, że na przekroczeniu granicy kończą się formalności, ten jest w błędzie. Osoby podróżujące własnym autem muszą się liczyć z systemem płatnych dróg i autostrad. Ominięcie ich jest praktycznie niemożliwe. Na Białorusi nie ma prostych winiet kupowanych np. na stacjach paliw. O nie! Trzeba wejść w posiadanie stosownego urządzenia o nazwie BelToll (odpowiednik naszego rodzimego viaTOLLa dla aut ciężarowych). Na Białorusi jest on wymagany dla zagranicznych aut osobowych. W tym celu musimy znaleźć odpowiedni punkt obsługi BelTolla. Zazwyczaj są one na pierwszych stacjach paliw, tuż przy granicy. Wnosimy kaucję za wydanie urządzenia (25 €), doładowujemy jego konto określoną sumą pieniędzy, no i oczywiście kolejne dokumenty. Podpisujemy jak leci kolejne kwity napisane w nieznanym języku, w obcym alfabecie. Jakaś umowa, potwierdzenie odbioru urządzenia, potwierdzenie doładowania konta, cyrograf z diabłem, zgoda na wycięcie nerki, whatever. Byleby tylko wreszcie, po wielogodzinnym czekaniu na granicy, odjechać do upragnionego celu.

Autostrady i niektóre drogi szybkiego ruchu są płatne na Białorusi

Kto myśli, że na dojechaniu do celu podróży kończą się formalności, ten jest w błędzie. Przebywając na terenie Białorusi dłużej niż 5 dni musimy się zameldować. Podobno w przypadku turystów robią to za nich hotele. Ponieważ my mieliśmy wizy prywatne, w tym celu musieliśmy udać się na komisariat milicji. To też nie okazało się takie proste. Pani urzędnik na milicji dała nam kolejne dokumenty do wypełnienia. Okazało się, że trzeba znowu za coś zapłacić. Pani wyliczyła nam kwoty i dała numery kont bankowych. Trzeba więc było udać się na drugi dzień do banku, zrobić opłaty, później wypełnić otrzymane dokumenty i na sam koniec znowu pójść na milicję. Pani urzędnik przyjęła co trzeba, wypełniła na komputerze co trzeba, przybiła pieczątki gdzie trzeba. Na sam koniec pogroziła palcem Panu Aleksandrowi, że za nas odpowiada i że w ogóle. A to wszystko ma jeszcze Pan Aleksander potwierdzić stosowanym podpisem. Na tym koniec.

Każdy, kto narzeka na biurokrację w Unii Europejskiej czy w Polsce, powinen się dwa razy zastanowić.

Po wielogodzinnej podróży dotarliśmy do pierwszego celu – Zdzięcioł

Światełkiem w tunelu okazują się pewne niedawno wprowadzone zmiany. Do Białorusi można już wjechać bez wizy do Grodna. Jest to jednak dystans zbyt bliski, kiedy pragnie się zwiedzić lepiej ten kraj. Ruch bezwizowy jest możliwy także w przypadku turystów przybywających do Białorusi poprzez lotnisko w Mińsku. Nie jest to jednak żadnym sensownym rozwiązaniem, z uwagi na brak dobrych i tanich połączeń lotniczych z Polską. Minusem ruchu bezwizowego jest również to, że obowiązuje on tylko dla osób przebywających na Białorusi nie więcej niż 5 dni. W tym roku wprowadzono również możliwość składania wniosków wizowych poprzez pocztę. To duże ułatwienie. Do niedawna trzeba było udać się osobiście do ambasady w Warszawie lub jakiegoś z konsulatów. Te wszystkie zmiany pokazują wyraźnie, iż Białoruś pragnie się zmienić i otworzyć się na ruch turystyczny. Wszak jest to dla niej korzystne, gdyż każdy zagraniczny turysta oznacza dodatkowy pieniądz pozostawiony w kraju. Myślę, że wkrótce nastąpią jeszcze dalej idące ustępstwa, aż do całkowitego zniesienia wiz.

Do znajdującego się tuż przy granicy Grodna można już jechać bez wizy

Dobre drogi

Po przekroczeniu granicy państwowej nastąpił pierwszy kontakt z Białorusią. Nie ukrywam, że jedną z naszych największych obaw był stan dróg, jaki zastaniemy na Białorusi. Zwłaszcza po fatalnych doświadczeniach z Ukrainy. Po cichu liczyliśmy na to, że drogi na Białorusi będą lepsze niż u naszego południowo-wschodniego sąsiada. I nie zawiedliśmy się. Drogi na Białorusi są naprawdę dobre. Nie są może tak rozbudowane jak na zachodzie, ale utrzymane są na przyzwoitym poziomie. Te łączące miejscowości są w większości wyremontowane. W ciągu tygodnia pobytu na Białorusi pokonaliśmy ponad 1500 km i ani razu nie natrafiliśmy na zniszczoną drogę. Oczywiście mowa jest tutaj o głównych drogach łączących białoruskie miejscowości. W przypadku dróg pobocznych, prowadzących np. do wiosek czy chutorów, w tym przypadku w większości są to drogi gruntowe, pozbawione asfaltu. Białoruś posiada również swoją sieć autostrad.

Drogi na Białorusi w większości utrzymane są w bardzo dobrym stanie

Drogi prowadzące do wiosek są zazwyczaj drogami gruntowymi, pozbawionymi asfaltu

Białoruś posiada również sieć autostrad, szczególnie rozwinięta jest wokół Mińska

Dużym, pozytywnym zaskoczeniem jest również otoczenie dróg. W tym zakresie na Białorusi panuje wzorowy porządek. Pobocza dróg są wykoszone, przystanki pomalowane, śmieci prawie w ogóle nie ma. W miejscach, gdzie w zimie wiatr może nawiewać śnieg na jezdnię, zasadzone są eleganckie szpalery iglaków. Czysto, schludnie i estetycznie. Cóż, wstyd już wspominać, jak czasem wyglądają drogi w Polsce. To wszystko sprawia, że podróż przez Białoruś to prawdziwa przyjemność. Kraj jest w większości rolniczy. Przejeżdżając pomiędzy miejscowościami mijamy tylko urokliwe pola i gęste lasy, gdzieniegdzie poprzecinane białoruskimi kolorowymi wioseczkami.

Przejazd przez Białoruś to prawdziwa przyjemność, mijamy pola, lasy, wioseczki

Drogi, pobocza i przystanki są w większości zadbane

Krajobraz Białorusi zdominowany jest przez pola

Państwo policyjne

Pan Aleksander śmieje się, że na jednego Białorusina przypada trzech milicjantów. Jednak na ulicach nie widzieliśmy ich aż tak wielu. Prawdę mówiąc, w małych miejscowościach prawie w ogóle ich nie widać. Co innego w Mińsku. Tam kilkuosobowe patrole milicji i OMONu można spotkać na każdym kroku. Mińsk to jest jednak duże miasto i jak każde duże miasto boryka się również z dużymi problemami. Czuć jednak, że obywatele na Białorusi trzymani są na „krótkiej smyczy”. Myślę, że dobrym przykładem atrybutów państwa policyjnego jest przytoczona już wcześniej biurokracja i przepisy wizowe, a zwłaszcza obowiązek meldunkowy. Trzymanie wszystkich w ryzach ma jednak swoje plusy. Białoruś jest przez to krajem bezpiecznym i spokojnym. Nam, jako turystom, nie ma prawa stać się nic złego. Na ulicach jest porządek i spokój. Nie do pomyślenia są jakiekolwiek akty wandalizmu np. graffiti czy śmiecenie w miejscach publicznych. Nie przypominam sobie też, żebym coś takiego widział.

Wzmożone patrole milicji i OMONu widzieliśmy tylko w Mińsku

Na ulicach białoruskich miast jest bezpiecznie i spokojnie – Grodno

Najbardziej zaskoczyło nas jednak to, co zobaczyliśmy w jednym z białoruskich urzędów. W czasie naszej podróży po Białorusi mieliśmy okazję odwiedzić lokalny urząd miejski. Na Białorusi takie miejskie urzędy nazywane są komitetami wykonawczymi. Okazało się, że wejście do lokalnego urzędu, w niewielkiej miejscowości, pilnowane jest przez milicjanta. Kontroluje on wchodzących petentów, dokonuje rewizji, otwiera bramki. Jest to naprawdę zdumiewające „odgradzanie się” państwa od zwykłych obywateli, którzy przychodzą do urzędu załatwiać najzwyklejsze sprawy. Zamieniliśmy kilka słów z tym milicjantem. Młody, sympatyczny chłopak zapytał się nas, czy w Polsce do urzędów też dostępu pilnują służby mundurowe. Adrian odpowiedział, że nie. Milicjant zrobił oczy jak pięciozłotówki i odpowiedział, że u nas to naprawdę muszą być sprawiedliwi ludzie. Rozbawiło mnie to jego szczere zdziwienie.

Siedziba białoruskiego KGB w Mińsku

Czysto i schludnie

To, co uderza po przyjeździe do Białorusi, to ład i porządek. Widać, że Białoruś nie jest krajem bogatym, ale mieszkańcy i władze starają się dbać o swój kraj. Kamienice i budowle w starych dzielnicach są w większości wyremontowane. Ulice czyste, pozamiatane. Wspominałem już o dobrych drogach, pokoszonych poboczach. To wszystko sprawia, że podróż po Białorusi jest przyjemna. Dodatkowo miły dla oka jest widok wolny od natarczywych reklam, krzykliwych billboardów. Nie zobaczymy ich na Białorusi. Występują one tylko sporadycznie, a jeśli już są, to są to reklamy państwowe. Jest to kolosalna różnica w stosunku do tego, co na co dzień niestety musimy oglądać w Polsce…

W białoruskich miastach jest przeważnie czysto i schludnie, choć często również skromnie

W każdym mieście znajdziemy tablice poświęcone zasłużonym dla miasta

Szkolna sala w białoruskim gimnazjum

Dworzec autobusowy

Na wioskach zatrzymał się czas. Dosłownie. Nieodłącznym elementem białoruskiego krajobrazu są kolorowe drewniane chatki. Zazwyczaj pomalowane są na niebiesko, żółto, pomarańczowo, czasem zielono. Na wsiach dominuje drewniana zabudowa. Duża część ze starych chatek jest już dziś opuszczona. Czasem trudno stwierdzić, czy dany domek jest już opustoszały, czy tylko jego mieszkaniec nie ma już siły się nim zajmować. Ogólnie Białoruś sprawia wrażenie kraju wyludnionego. Opuszczone, pozarastane domostwa, mało aut na drogach, pustki na ulicach. W miastach też nie spotkamy tłumów, nawet w tych typowo turystycznych miejscach.

Drewniana zabudowa i kolorowe domki są nieodłącznym elementem krajobrazu wsi i małych miasteczek

Jeden z opuszczonych domów… Z lewej strony domku znajduje się pewien znaczek

Znaczek na opuszczonym domku (czerwona gwiazda) informuje o tym, że w tym miejscu mieszkał weteran wojny ojczyźnianej

Lenin wiecznie żywy

Białoruś jest krajem, który nie zerwał z tradycją Związku Radzieckiego. Wręcz przeciwnie, owe dziedzictwo podkreśla się w wielu miejscach. Weźmy np. godło Białorusi, to niemalże kopia godła Związku Radzieckiego. Na białoruskich ulicach znajdziemy masę pomników z czasów Kraju Rad. Pomniki Lenina możemy spotkać w prawie każdym mieście. Jeden z najbardziej imponujących pomników wodza rewolucji znajduje się tuż przed siedzibą parlamentu Republiki Białorusi. W Mińsku znajdziemy również pomniki innych zbrodniarzy np. Feliksa Dzierżyńskiego. Białoruś to kraj, w którym ulica Lenina biegnie tuż obok ulicy Mickiewicza. Nawet nazwy niektórych instytucji, takich jak Komitet Bezpieczeństwa Państwowego, w skrócie KGB (biał. КДБ, rus. КГБ), żywo przypominają nam „czerwonego brata”.

Lenin przed budynkiem parlamentu Republiki Białorusi, po lewej flaga i godło Białorusi (wzorowane na godle ZSRR)

Lenin z Zdzięcioła, Lenin z Nieświeża, Lenin z Grodna

Ulica Lenina w Mińsku

Pomnik Feliksa Dzierżyńskiego w Mińsku

Na Białorusi, oprócz pomników Lenina, znajdziemy także całą masę pomników poświęconych Armii Czerwonej. Nie ma się czemu dziwić, to właśnie czerwonoarmiści wyzwalali te tereny spod niemieckiej okupacji. Pomników, cmentarzy, monumentów i obelisków poświęconych sowieckim żołnierzom jest naprawdę całe mnóstwo. Znajdziemy je nawet na wioskach. Czasem są kiczowate, a czasem naprawdę imponujące. Uwaga, nie znajdziemy jednak na nich informacji o II wojnie światowej. Takowa nie zaistniała w świadomości byłych obywateli Związku Radzieckiego. Zamiast tego mowa jest wszędzie o wielkiej wojnie ojczyźnianej 1941-1945.

Pomnik czerwonoarmisty w Nowogródku

Pomnik czerwonoarmisty w Nieświeżu

Kolejny pomnik we wsi Dworzec

Na Białorusi znajdziemy również liczne pamiątki z czasów zimnej wojny – MiG-25 UB

W restauracji

Na Białorusi raczej się nie najemy. Jakbym mógł wskazać jeden z największych minusów – takich przyziemnych – to są to małe porcje jedzenia. Pierwszy raz, kiedy dostałem posiłek w białoruskiej restauracji, to myślałem, że mam do czynienia z przekąską. Pomyślałem sobie, że akurat tak trafiłem w tej restauracji. W kolejnych lokalach nie było jednak inaczej. Małe zupy, małe kotlety, małe porcje ziemniaków, a nawet małe hamburgery. Pan Aleksander mówi, że tak tu po prostu jest i przyznaje mi rację, co do moich spostrzeżeń. A ma stosowne porównanie, bo przez wiele lat mieszkał w Polsce. Przynajmniej ceny w restauracjach są również małe. Na szczęście my mieliśmy Pana Aleksandra i Panią Żannę, którzy zadbali o to, abyśmy nie chodzili głodni.

Zwykły obiad w restauracji w niewielkiej miejscowości na Białorusi

Jedno z popularnych białoruskich dań maczanka po Białorusku (ros. Мачанка по Белорусск)

Za to można napić się pysznego kwasu chlebowego, który na wschodzie jest bardzo popularnym napojem bezalkoholowym. Na Białorusi sprzedaje się go również na ulicy, bezpośrednio z małych beczkowozów. W knajpach i restauracjach jest to również podstawowy napój. Polecam zamówić kwas lidzki (produkowany w Lidzie).

Na Białorusi kwas można kupić nawet bezpośrednio na ulicy

Kwas (rus. Квас)

Turystyka

W trakcie naszego tygodniowego pobytu jeździliśmy po Białorusi, zwiedzaliśmy miasta i poznawaliśmy zabytki. Białoruś posiada raczej skromną ofertę turystyczną. Polaków zwiedzających ten kraj jest niewielu, zapewne głównie ze względu na skomplikowane przepisy wizowe. A szkoda, bo na Białorusi, na każdym kroku znajdziemy miejsca związane z polską historią. Są one ogromną wartością tego kraju. Stare miasta i zabytki są przyzwoicie utrzymane. Takie miejsca jak dom rodzinny Adama Mickiewicza, zamki w Nieświeżu i Mirze (będące na liście UNESCO), są bardzo dobrze zadbane. Oczywiście poza głównymi turystycznymi celami znajdziemy także zaniedbane miejsca, opuszczone pałace, zniszczone kościoły. Białoruś swoją ofertę turystyczną kieruje głównie do obywateli Federacji Rosyjskiej. Niewątpliwie wspaniałym atutem tego kraju jest piękna dziewicza przyroda, spokój, cisza, natura. Zaletą Białorusi są również niskie ceny. Nocleg w ciekawym miejscu możemy dostać już od 10 $ za dobę. Obiad w restauracji kosztuje około 10 białoruskich rubli (18 zł).

Dom rodzinny Adama Mickiewicza w Nowogródku

Zamek w Mirze – Wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO

Zamek w Nieświeżu – Wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO

Nie wszystkie zabytki są odnowione, niektóre popadają w ruinę – Pałac Radziwiłłów w Zdzięciole

Na Białorusi na każdym kroku można spotkać polskie ślady

Cisza, spokój, urzekające krajobrazy, to niepodważalne atuty Białorusi

Historia

Zwiedzając zabytki na Kresach Wschodnich, ciężko nie odnieść się do polskiej historii. W przypadku zabytków na Litwie i Ukrainie, polski pierwiastek jest często wymazywany z pamiątkowych tablic i informatorów historycznych. Wydaje się, że w tamtych krajach słowa „Polska” i „polski” z trudem przeciskają się przez maszyny drukarskie. Inaczej jest na Białorusi. Tutaj należy się duży plus. Białoruś nie boi się mówić o wspólnej historii. Zwiedzając zabytki często trafialiśmy na informacje mówiące o Wielkim Księstwie Litewskim, unii z Koroną Królestwa Polskiego, Rzeczypospolitej Obojga Narodów itd. Dużo informacji poświęca się również rodowi Radziwiłłów, którzy w Rzeczypospolitej byli jednymi z najważniejszych magnackich rodów.

Tablica pamiątkowa w języku polskim na kościele farnym w Nowogródku

Fragment kartusza herbowego Rzeczypospolitej Obojga Narodów z czasów Augusta III, wyeksponowany przed nowym zamkiem w Grodnie

Sala hetmańska w Zamku w Nieświeżu, na ścianach portrety Radziwiłłów

Oczywiście są pewne wyjątki. Białoruś zupełnie inaczej spogląda na historię II wojny światowej. Jak już wspomniałem, tam mowa jest o wielkiej wojnie ojczyźnianej, prowadzonej w latach 1941-1945. Zupełnie inaczej wygląda także sprawa postrzegania września 1939 roku i napaści ZSRR na Polskę. Tam narracja historyczna mówi o wyzwoleniu Białorusinów przez Armię Czerwoną. Jest to oczywiście pokłosiem prowadzonej przez lata sowieckiej polityki historycznej. A także tego, o czym w Polsce nie zawsze chce się pamiętać, że duża część ludności białoruskiej faktycznie traktowała wejście Armii Czerwonej jako formę wyzwolenia.

Pomnik poświęcony wielkiej wojnie ojczyźnianej w Nowogródku

Dla obywateli byłych republik ZSRR wojna trwała w latach 1941-1945

Pomnik poświęcony wkroczeniu Armii Czerwonej do Nowogródka 18 września 1939 roku

Adrian zauważa, że na Białorusi trochę lepiej wygląda również kwestia polskich cmentarzy. Na Ukrainie i Litwie polskie nekropolie są często bardzo zaniedbane. Pojawiają się również akty wandalizmu, specjalnie skierowane w stosunku do polskich nagrobków. Poutrącane ramiona krzyży, zniszczone zdjęcia, uszkodzone nagrobne figury, to częsty widok na Ukrainie i Litwie. Również na Białorusi znajdziemy sporo polskich i katolickich cmentarzy, są one jednak zachowane w lepszym stanie.

Jeden z katolickich cmentarzy w Nowogródku

Polski grób z 1880 roku na cmentarzu w Zdzięciole

Warto jeszcze dodać, że brak jest również pomiędzy Polakami i Białorusinami drażniących tematów historycznych. Na Białorusi nie spotkamy banderowców i ludzi obnoszących się z nazistowskimi symbolami, tak jak na Ukrainie. Nie ma między nami dawnych zatargów terytorialnych, jak w przypadku Wilna na Litwie. To znacznie ułatwia kontakty.

Język

Na Białorusi obowiązują dwa języki urzędowe: rosyjski i białoruski. Wbrew obiegowym opiniom są to różne języki. Co ciekawsze, wydaje się, że język białoruski jest jednak bardziej zbliżony do języka polskiego, niż do języka rosyjskiego. Problemem jest jednak cyrylica, która w języku polskim nie jest używana, przez co oba języki wydają się sobie obce. Na Białorusi większość osób mówi w języku rosyjskim, mniejsza część po białorusku, część osób używa mieszanki języka białoruskiego i rosyjskiego. Wiele osób rozumie język polski i prędzej dogadamy się po polsku, niż np. po angielsku. Dużą barierę stanowi jednak cyrylica. Wybierając się na Białoruś warto znać ten alfabet. To podstawa, bez jego znajomości może być trudno poruszać się po kraju. Napisów w języku angielskim nie znajdziemy prawie nigdzie.

Znajomość cyrylicy na Białorusi jest bardzo przydatna

ZSRR 2.0

Przez cały czas nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że Białoruś to taki Związek Radziecki 2.0. Tylko, że może udał się trochę lepiej. No cóż, znajdziemy tu wiele reliktów dawnego systemu. I nie mam tu na myśli tylko komunistycznych pomników. Na Białorusi nie przeprowadzono bolesnych reform gospodarczych, tak jak w Polsce. U naszego wschodniego sąsiada dalej funkcjonują kołchozy. Na każdej wiosce, dosłownie na każdej pipidówie, znajdziemy państwowe sklepy o nazwie Rodni Kut (biał. Родны Кут). Przejeżdżając przez Białoruś widzimy tylko pola, pola i pola. Nie widziałem żadnych skupisk zakładów produkcyjnych, pojedynczych też prawie nie ma, żadnych stref ekonomicznych. Ciągle nurtowało mnie pytanie, z czego żyją Białorusini? Białoruś wygląda na kraj trochę zacofany i to bez patrzenia na ekonomiczne wskaźniki. Na tle tego wszystkiego tylko Mińsk prezentuje się jako nowoczesne miasto. Ale przecież miarą dobrobytu nie jest stan stolicy, ale sytuacja na prowincji. Choć jest czysto, spokojnie i bezpiecznie, to jednak ludzie żyją skromnie. Taki jest efekt nieprzeprowadzenia reform. Myślę, że wkrótce Białoruś będzie musiała się jednak z nimi zmierzyć. Pomimo tego wszystkiego, na Białorusi jest o wiele lepiej, niż na Ukrainie czy Rosji. Różnice na korzyść Białorusi są bardzo widoczne.

Mińsk prezentuje się jako nowoczesna stolica

Pozostała część kraju jest w większości rolnicza, nieco zacofana

Wielkie Księstwo Litewskie 2.0

W swojej historii Białoruś odwołuje się mocno do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Faktycznie, terytorium współczesnej Białorusi stanowiło dawniej trzon terytorium Litwy. Kto wie, być może to właśnie Białoruś, a nie współczesna Litwa, może czuć się bardziej spadkobiercą Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do historii Wielkiego Księstwa Litewskiego nawiązuje się przy wielu białoruskich zabytkach. Wydaje się, że jest to jeden z elementów budowania tożsamości narodowej. Trzon wystaw na zamkach w Mirze i w Nieświeżu stanowią losy Radziwiłłów, tym samym losy Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Białoruś z wielkim szacunkiem odnosi się także do twórczości Adama Mickiewicza. Odwołań do wspólnej historii jest znacznie więcej.

Orzeł litewskiego rodu Radziwiłłów herbu Trąby na elewacji Zamku w Nieświeżu

Zbroje husarskie są popularnym tematem na zamkowych wystawach, nawiązują do najchwalebniejszej historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Jezioro Świteź, to o nim pisał Adam Mickiewicz w balladzie pt. „Świtezianka”, w tle kamień z fragmentem utworu wieszcza w języku polskim

Podsumowanie

Białoruś jest bez wątpienia krajem wartym odwiedzenia, dużym utrudnieniem są jednak przepisy wizowe. Mam nadzieję, że już wkrótce ulegną one uproszczeniu. Polacy dość licznie jeżdżą na Ukrainę, tymczasem sytuacja na Białorusi jest o wiele lepsza niż u naszych południowo-wschodnich sąsiadów, pod każdym względem. Również klimat do zwiedzania jest o wiele lepszy, ze względu na brak historycznych zatargów. Białorusini są bardzo przyjaźnie nastawieni i otwarci dla Polaków. Cisza, spokój, natura i ślady polskiej przeszłości, to największe atuty Białorusi.

Pozdrawiam z Białorusi, z samego centrum Mińska – Foto: Adrian Sitko

Jak pojechać na Białoruś?

Osoby, które chciałyby odwiedzić Białoruś, lecz obawiają się formalności i nieznajomości języka, zapraszam do kontaktu z Panem Aleksandrem. Pan Aleksander mówi dobrze po polsku i z miłą chęcią pomoże zorganizować przyjazd. Jest w stanie również ugościć kogoś u siebie za niewielką opłatą. Z Panem Aleksandrem można się skontaktować za pomocą Skype’a (login nibiru85) lub aplikacji Viber (nr +375 29 367 66 49). Zachęcam.

Artykuł Wyjazd turystyczny na Białoruś – Moje przemyślenia pochodzi z serwisu Eloblog.

Radziecki schron w Witoszowie Dolnym

Niestety, o poradzieckim bunkrze w Witoszowie Dolnym niewiele wiadomo. Słownik turystyczny Sudetów Marka Staffy nie wspomina o nim ani jednym słowem. Jedyne informacje o obiekcie to te pochodzące z Internetu. Mogą więc być nieprawdziwe, przekłamane i błędnie powielane. Nie będę się więc rozpisywał na ich temat. Nie ma jednak wątpliwości, że schron miał swój związek z rozlokowanymi w pobliskiej Świdnicy wojskami radzieckimi. W sieci pojawiają się informacje, że schron został wybudowany stosunkowo późno, bo dopiero w latach 70-tych lub 80-tych. Być może miało to związek z przeniesieniem w 1984 roku z Legnicy do Świdnicy Dowództwa Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Wtedy to w okolicach Świdnicy mogły być potrzebne dodatkowe obiekty lub też zaszła konieczność rozbudowy już istniejących. Radziecki schron w Witoszowie Dolnym prawdopodobnie został opuszczony na początku lat 90-tych.

Opuszczony radziecki schron w Witoszowie Dolnym

Schron w Witoszowie Dolnym to nieduży obiekt. Zbudowany został na bazie łukowych prefabrykatów, podobnych to tych stosowanych w lotniczych schronohangarach. Jak mniemam, po osadzeniu łukowej konstrukcji została ona obsypana ziemią, a w środku zostały wymurowane pomieszczenia, składające się z dwóch kondygnacji. Podobną technikę budowy schronów możemy zobaczyć w innych radzieckich obiektach np. w Wilkocinie. Poniżej zamieszczam kilka zdjęć z tego miejsca. Niestety, pora w jakiej robiłem zdjęcia nie sprzyja pokazywaniu tego typu zarośnietych przez roślinność miejsc.

Wejście do schronu

Przed schronem znajduje się wyasfaltowany plac

Jedno z bocznych wejść do obiektu

Główny korytarz tuż po przekroczeniu głównego wejścia

Wnętrze radzieckiego schronu w Witoszowie Dolnym

Wnętrze radzieckiego schronu w Witoszowie Dolnym

Po bokach znajdują się duże pomieszczenia, niektórzy mówią, że w jednym mogła być sala kinowa

Doskonale widoczna łukowa konstrukcja obiektu

Wnętrze radzieckiego schronu w Witoszowie Dolnym

Widoczna łukowa konstrukcja obiektu

Kolejne duże pomieszczenie, widać dwie kondygnacje

Wejście na drugą kondygnację

Druga kondygnacja schronu

Druga kondygnacja schronu

Druga kondygnacja, radziecki schron w Witoszowie Dolnym

Ktoś wstawił kanapę, chyba czasem można tam spotkać dzikich lokatorów

Ruiny obiektów naziemnych

Ruiny obiektów naziemnych

Elementy wystające nad schronem

Wokół schronu znajduje się wiele już zarośniętych okopów i stanowisk na wozy bojowe

Schron jest obecnie opuszczony. Najlepiej dojść do niego z pobliskiego parkingu, który znajduje się tuż przy drodze prowadzącej ze Świdnicy do Modliszowa. Przy dużym parkingu znajduje się także platforma widokowa. Trasa do schronu nie jest oznakowana. Schron w Witoszowie Dolnym jest obiektem stosunkowo mało znanym, ale odwiedzanym (podobno) przez okoliczną „żulernię”. Należy mieć to na uwadze, wybierając się na jego zwiedzanie.

Platforma widokowa znajdująca się niedaleko parkingu

Mapa radziecki schron w Witoszowie Dolnym

Zobacz także: Szpital Widmo – Opuszczony radziecki szpital w Legnicy

Artykuł Zapomniany opuszczony radziecki schron pod Świdnicą pochodzi z serwisu Eloblog.