Igo Etrich

Historię lotnictwa, związaną z Lubawką, napisał Ignaz Igo Etrich. Był to austriacki inżynier, który w 1910 roku w swoim, małym warsztacie w Wiener Neustadt zaprojektował samolot o oryginalnej konstrukcji. Skrzydła samolotu Etricha do złudzenia przypominały nasiona pewnego gatunku południowoamerykańskiej palmy, co z kolei miało duże znaczenie w zakresie aerodynamiki maszyny. Gdy samolot Austriaka został zbudowany, okazało się, że wygląda jak gołąb, dlatego właśnie tak „die Taube” nazwano go. Prototyp samolotu Gołąb po raz pierwszy wzniósł się w powietrze 30 kwietnia 1910 roku, a pół miesiąca później wykonano przelot pomiędzy Wiener Neustadt, a Wiedniem. Był to wielki sukces austriackiego konstruktora, co miało wpływ na rozwój jego kariery.

Fabryka samolotów Etrich-Taube w Lubawce

Warsztat w Wiener Neustadt szybko stał się za mały, a Etrich rozpoczął poszukiwania idealnego miejsca na budowę dużego ośrodka lotniczego, w którym miała rozpocząć się produkcja jego samolotów, a także powstać szkoła lotnicza. Najlepsze warunki do ulokowania takiego ośrodka lotniczego były w Liebau (dzisiaj Lubawka na Dolnym Śląsku) i to tam jeszcze w 1910 roku rozpoczęto budowę. Rok później lubawskie zakłady Etrich Flieger Werke GMBH rozpoczęły pracę produkcyjną. W Lubawce wyprodukowano samoloty m.in. dla armii austro-węgierskiej, które były wykorzystywane w trakcie I wojny światowej. Lubawskie samoloty Gołąb szybko zyskiwały na popularności i uznaniu w Europie, biorąc udział zawodach lotniczych i ustanawiając nowe rekordy. To prawdopodobnie samolot typu Gołąb po raz pierwszy w historii przeleciał nad Śnieżką.

Lubawski kompleks lotniczy znajdował się w pobliżu dzisiejszego stadionu miejskiego, a obecnie po obiektach fabrycznych nie ma już żadnych pozostałości. Obszar pasów startowych lotniska przy fabryce Etricha do dzisiaj jest niezalesiony, podobnie jak miało to miejsce ponad 100 lat temu, gdy startowały tutaj samoloty die Taube. Według archiwalnych fotografii lotnisko rozciągało się równolegle do torów kolejowych, którymi do dzisiaj można dojechać na teren Czech.

Po II wojnie światowej Polacy również korzystali z hangarów po produkcji lotniczej, zapoczątkowanej przez austriackiego inżyniera. W 1948 roku wznowiono w Lubawce produkcję samolotów. Tym razem były to szybowce pod oznaczeniem m.in. “Lub-1 ABC bis”. Szybowce takie jak te produkowane w Lubawce, można dzisiaj zobaczyć w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. Lubawska produkcja szybowców zakończyła się w 1955 roku, a dzisiaj pionierska historia lotnictwa w tej okolicy zyskuje na popularności wśród turystów, odwiedzających region.

Artykuł Pionierska fabryka samolotów w Lubawce pochodzi z serwisu Eloblog.

Zbiór starych map Europy

W ostatnich tygodniach dużą popularność w sieci zdobył serwis prezentujący XIX-wieczne mapy Europy na tle współczesnej mapy. Stare mapy prezentowane są w formie nakładki naniesionej na warstwę map OpenStreetMap. Domyślnie widzimy tylko archiwalne mapy, ale dzięki suwakowi Opacity możemy zmniejszać lub zwiększać przeźroczystość archiwalnych map. W ten sposób możemy porównać oba widoki, a ponieważ mapy naniesione są precyzyjnie, to możemy sprawdzić jak bardzo zmieniła się nasza okolica. Jeżeli zezwolimy serwis automatycznie wykryje naszą lokalizację. Oprócz warstwy OpenStreetMap możemy również wybrać zdjęcie satelitarne maps Here, ale w przypadku Polski są one dość ubogie.

Serwis dostępny jest pod adresem: mapire.eu

Obszar Polski złożony jest z trzech różnych zestawów map, zgodnie z ówczesnym podziałem terytorium na trzech zaborców – mapy Cesarstwa Niemieckiego (Królestwa Prus), Austro-Węgier i Imperium Rosyjskiego. Dla osób, które interesują się starymi mapami, prezentowane arkusze nie stanowią same w sobie nowości. Nowością jest tutaj ich forma prezentacji, umożliwiająca szybkie porównanie współczesnych i archiwalnych map.

Warto również podkreślić, że serwis posiada opcję porównywania map w dwóch oddzielnych oknach. Aby włączyć tę funkcję należy najpierw kliknąć w okno mapy (aby włączyć tryb opcji), a następnie w w zakładce Option, która powinna pojawić się pod mapą, należy wybrać opcję Synchronized view.

Zobacz także:

Artykuł Zbiór XIX-wiecznych starych map Europy pochodzi z serwisu Eloblog.

Na zachodzie bez zmian

I wojna światowa nie bez przyczyny została okrzyknięta Wielką Wojną. Jeszcze nigdy, NIGDY, w historii ludzkości tak wielu nie walczyło o tak niewielkie skrawki terenu. Walki pod Verdun kosztowały życie 800 tys. istnień ludzkich, czterdzieści razy więcej niż wynosiła liczba mieszkańców tego francuskiego miasteczka. I wojna światowa miała być serią szybkich kampanii, a okazała się serią niewyobrażalnych porażek i gigantycznych strat. Wspomnienia takich bitew jak pod Verdun, Sommą czy Ypres stały się koszmarem dla kolejnych pokoleń. Jednak wśród szeregu okropieństw frontów I wojny światowej są i też takie wydarzenia, które napawają optymizmem. Momenty, które przywracają wiarę w ludzkość. Historie, które pokazują, że nawet w tak szaleńczych okolicznościach można odnaleźć cień człowieczeństwa. Bez wątpienia jednym z takich wydarzeń – dziś już niemalże symboli – był tzw. rozejm bożonarodzeniowy.

Rozejm Bożonarodzeniowy 1914 roku

Święta Bożego Narodzenia 1914 roku były pierwszymi świętami, jakie żołnierze mieli spędzić w swoich okopach. Na froncie zachodnim obie strony konfliktu zalegały już okopane na swoich pozycjach. Bliskość okopów, impas i często bezczynność, już wcześniej sporadycznie doprowadzały do kontaktów pomiędzy żołnierzami niemieckimi i alianckimi (brytyjskimi lub francuskimi). Zdarzały się przypadki wizyt obcych żołnierzy w okopach, czasowych zawieszeń broni, wymiany informacji czy wspólnego nawoływania się. Jednak do prawdziwie zdumiewających wydarzeń doszło w wigilię 1914 roku w pobliżu belgijskiego miasteczka Ypres.

Wszystko zaczęło się w czwartek 24 grudnia od udekorowania przez niemieckich żołnierzy swoich okopów. Na transzejach pojawiły się świeczki i bożonarodzeniowe drzewka. Żołnierze niemieccy zaczęli również śpiewać kolędy. Wszystko to nie pozostało bez uwagi przebywających po drugiej stronie brytyjskich żołnierzy, którzy odpowiedzieli śpiewaniem swoich własnych wersji kolęd. Po obu stronach wykrzykiwano wzajemnie świąteczne życzenia. Wkrótce doszło do sporadycznych odwiedzin pomiędzy żołnierzami obu stron, podczas których dochodziło do wymiany drobnych podarunków i składania bożonarodzeniowych życzeń. Chwilowe zawieszenie broni było również okazją do oddechu i zabrania ciał poległy żołnierzy z tzw. ziemi niczyjej. Doszło również do kontaktów pomiędzy oficerami, w trakcie których ustalono zawieszenie broni, które miało obowiązywać dnia następnego.

Wspólne zdjęcie żołnierzy niemieckich i brytyjskich – Źródło: commons.wikimedia.org

W Boże Narodzenie 25 grudnia również w wielu miejscach dalej obowiązywało nieformalne zawieszenie broni. Żołnierze obu stron wychodzili ze swoich okopów, aby spotkać się na ziemi niczyjej, porozmawiać, złożyć życzenia i wymienić się upominkami. Zazwyczaj podarowywano tytoń, papierosy, alkohol i drobne pamiątki, jak np. guziki od mundurów. Tego to również dnia na pasie ziemi niczyjej rozegrano mecz piłki nożnej pomiędzy niemieckimi i brytyjskimi żołnierzami. Sprawa meczu nie jest do końca jasna, gdyż część badaczy uważa, że doszło do rozegrania całkiem przypadkiem kilku meczów w różnych rejonach frontu. Inni zaś w ogóle kwestionują jego przebieg. Pewne jest jednak to, że był to prawdziwie niezwykły dzień w samym środku straszliwej wojny.

Zdjęcie żołnierzy brytyjskich i niemieckich wykonane na tzw. ziemi niczyjej, 25 grudnia 1914 roku – Źródło: commons.wikimedia.org

Niemieccy i brytyjscy oficerowie, 25 grudnia 1914 roku – Niezwykłe święta na froncie zachodnim – Źródło: Imperial War Museum

Bożonarodzeniowy mecz – To zdjęcie znajduje się w zasobach Wikimediów i również przypisane jest do wydarzeń z 25 grudnia 1914 roku, jednak mam sporo wątpliwości, czy faktycznie zostało wtedy wykonane – Źródło: commons.wikimedia.org

Fragment gazety The Daily Mirror ze zdjęciem grupowym brytyjskich i niemieckich żołnierzy – Źródło: commons.wikimedia.org

Artykuł o bożonarodzeniowym meczu pochodzący z nieznanej brytyjskiej gazety – Źródło: commons.wikimedia.org

Krótki pokój w straszliwej wojnie

Do podobnych wydarzeń dochodziło także w innych rejonach frontu. Anglojęzyczna Wikipedia podaje, że na froncie zachodnim w nieoficjalnych bożonarodzeniowych zawieszeniach broni brało udział około 100 tys. żołnierzy niemieckich i brytyjskich. Informacje o wydarzeniach Bożego Narodzenia szybko przedostały się na zewnątrz. Żołnierze w listach do swoich rodzin barwnie przekazywali relacje z tych niezwykłych świąt. Jako pierwsza napisała o nich prasa w Stanach Zjednoczonych, wówczas jeszcze niezaangażowanych w konflikt. Prasa aliancka i niemiecka w większości przemilczała ten fakt lub próbowała go zbagatelizować, albo wręcz krytykować. Dowództwo obu stron uznało bratanie się z wrogimi żołnierzami jako akt zdrady. Pewne jest jednak to, że wydarzenia Bożego Narodzenia 1914 roku przeszły do legendy. Z czasem motyw świątecznego rozejmu został wykorzystany w książkach, filmach, piosenkach, a nawet reklamach. W 2014 roku sieć sklepów Sainsbury’s wypuściła świąteczną reklamę wprost nawiązującą do tych niezwykłych wojennych wydarzeń. Zamieszczam ją poniżej.

Artykuł Tej nocy wydarzyło się coś niezwykłego na froncie zachodnim pochodzi z serwisu Eloblog.

Mała ręka cesarza Wilhelma II

Wilhelm II Hohenzollern był ostatnim cesarzem Cesarstwa Niemieckiego. To za jego panowania Niemcy były u szczytu swojej potęgi, i to również za jego panowania upadły z kretesem przegrywając I wojnę światową. W Cesarstwie Niemieckim tajemnicą poliszynela było to, że lewa ręka kajzera była niedowładna i źle rozwinięta. Jego lewa dłoń była mniejsza od prawej i miał on również problemy z jej poruszaniem. W dzisiejszych czasach nie byłoby to większym powodem do wstydu, ale nie w kajzerowskich Niemczech, gdzie osoba cesarza symbolizowała potęgę państwa. W tamtych czasach świat na dobre wkroczył już w epokę fotografii i filmu. Wilhelm II starał się więc ukryć swoją wadę przed obiektywami aparatów. Na większości zdjęć jego lewa ręka jest w jakiś sposób ukryta; albo zasłonięta za plecami, albo schowana w kieszeni, albo przykryta prawą dłonią. Jeżeli już była pokazywana to tylko w rękawiczce, która choć minimalnie optycznie niwelowała różnicę.

Cesarz Wilhelm II starał się ukrywać przed obiektywem swoją mniejszą i niedowładną rękę – Sekrety światowych przywódców i polityków

Wygolone boki Heinricha Himmlera

Powiadają, że wzorowy aryjczyk powinien być wysokim szczupłym blondynem. Wysokim jak Goebbels, szczupłym jak Göring i blondynem jak Hitler. Nie ma się co czarować. Lansowany wzór przedstawiciela rasy panów, nijak miał się do rzeczywistego wyglądu przywódców III Rzeszy. Jednym z dobrych przykładów był również szef SS, wszechwładny Reichsführer – Heinrich Himmler. Komu jak komu, ale to właśnie jemu, przywódcy nowej elity 1000-letniej Rzeszy, wypadało spełniać wygórowane wymogi. Himmler stosował specyficzną metodę, aby bardziej upodobnić swój wygląd do rasy panów. Otóż stosował bardzo mocno wygolone boki, które optycznie miały powiększać jego czoło. Wysokie czoło było jedną z cech rasy nordyckiej.

Reichsführer-SS Heinrich Himmler, jego wygolone boki zwiększały optycznie wysokość czoła

Wózek inwalidzki Franklina D. Roosevelta

Franklin Delano Roosevelt, 32. prezydent Stanów Zjednoczonych, cierpiał prawdopodobnie na chorobę Heinego-Medina. Z powodu częściowego paraliżu nóg do końca życia poruszał się na wózku inwalidzkim. Pierwsze problemy z chorobą pojawiły się u niego jeszcze na kilkanaście lat przed wyborem na prezydenta Stanów Zjednoczonych. Powiadają, że Amerykanie nie lubią, kiedy ich głowa państwa jest chora. Dlatego stan zdrowia kandydatów na urząd prezydenta poruszany jest często w wyborczych kampaniach. Otoczenie Roosevelta robiło wszystko, aby jego inwalidztwo nie przedostało się do szerokiej opinii publicznej. Istniała nieformalna umowa z fotografami, aby nie robić zdjęć prezydentowi na wózku inwalidzkim. Spotkania publiczne i przemowy były aranżowane tak, aby nie zdradzać zbytnio jego niepełnosprawności. „Oszustwo” w pewnym stopniu się udało, do końca jego życia większość obywateli USA nie zdawała sobie sprawy, że ich prezydent był niepełnosprawny.

Jedno z nielicznych zdjeć, na którym Franklin D. Roosevelt siedzi na wózku inwalidzkim – Foto: Margaret Suckley Źródło: Franklin Delano Roosevelt Library

Guz Kim Ir Sena

Kim Ir Sen, Wielki Wódz, Wieczny Prezydent Korei Północnej, wieloletni przywódca Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, również miał swoje sekrety. Kim Ir Sen z tyłu głowy, po prawej stronie szyi, miał sporych rozmiarów guza, którego istnienie skrzętnie ukrywano przed opinią publiczną. Fotografowie mieli zakaz wykonywania zdjęć z tej strony głowy koreańskiego wodza. W kraju totalnej dyktatury, gdzie każdy przejaw ludzkiego życia kontrolowany jest przez państwo, nie było to zadanie trudne. Ciekawostka. Kim Ir Sen dwukrotnie odwiedził Polskę. Po raz ostatni w roku 1984, przyjmowany był wtedy ze wszelkimi honorami przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego. Z jego wizyty zachowała się relacja filmowa opublikowana na YouTube. Obejrzyjcie uważnie. Również i polski realizator nigdy nie pokazywał Kim Ir Sena z tej strony głowy.

Jedno z nielicznych zdjęć Kim Ir Sena, na którym widać jego guz

Artykuł 4 sekrety światowych przywódców i polityków pochodzi z serwisu Eloblog.

„Lepiej przemilczeć” Daisy von Pless – Recenzja

Polscy czytelnicy już wcześniej mieli okazję zapoznać się z pamiętnikami księżnej Daisy von Pless, wydanymi jeszcze przed wojną pt. „Taniec na wulkanie”. Nowa pozycja pt. „Lepiej przemilczeć”, wydana w 2013 roku, jest wierniejszym tłumaczeniem pamiętników Daisy. W porównaniu do „Tańca na wulkanie” jest również bardziej kompletna, gdyż wspomnienia wydane jeszcze przed wojną zostały częściowo pozbawione fragmentów, które mogłyby urazić ówczesną socjetę. Nowa książka została wydana dzięki staraniom Zamku Książ i Fundacji księżnej Daisy von Pless.

Księżna Daisy Hochberg von Pless była jedną z najbardziej znanych arystokratek swoich czasów. Urodziła się w Ruthin w Wielkiej Brytanii. W wieku 18 lat wyszła za maż za dziedzica fortuny książąt pszczyńskich, Jana Henryka XV. Księżna Daisy von Pless została zapamiętana jako najsłynniejsza mieszkanka Zamku Książ, gdzie zamieszkała wraz ze swoim mężem po ślubie. Szczególnie w pamięci wałbrzyszan i okolicznych mieszkańców zapadła jej działalność charytatywna i reformatorska. W swoich pamiętnikach opisuje zarówno prywatne momenty ze swojego życia, jak i oficjalne spotkania z najważniejszymi monarchami ówczesnej Europy. Księżna Daisy opisuje swoje prywatne, często intymne chwile, spędzane z dziećmi, mężem i najbliższą rodziną. Jej życie przeplatane jest częstymi spotkaniami, bankietami i koncertami, gdzie spotyka się ze śmietanką towarzyską Europy. Często nie szczędząc gorzkich słów pod ich adresem. Bajeczne życie Daisy wypełnione jest też licznymi podróżami, w tym także do swojego rodzinnego domu w Newlands w Wielkiej Brytanii. Nie jest to jednak życie w pełni szczęśliwe, jakby się mogło wydawać, gdyż księżna Daisy daje odczuć czytelnikowi głęboki smutek przeszywający jej myśli. Nieszczęśliwe małżeństwo z o wiele starszym mężczyzną, utrata pierwszego dziecka (jej córka żyła tylko 2 tygodnie), życie w obcym państwie… Te czarne myśli nie dawały księżnej spokoju.

Księżna Daisy Hochberg von Pless

Choć wspomnienia księżnej Daisy wydaję się niewinne, wręcz czasem infantylne, to jednak są bezcennym świadectwem dawnych czasów. Po pierwsze dlatego, że księżna opisuje życie w Cesarstwie Niemieckiem, w Prusach, a także w samym Książu, z perspektywy osoby z zewnątrz. Dziwią i irytują ją sztywne pruskie zasady. Dostrzego to, co niedostrzegalne było dla pruskiej społeczności. Po drugie, księżna Daisy mając kontakty z arystokratycznymi rodami Europy, w tym z samym królem Wielkiej Brytanii i cesarzem Niemiec, opisuje relacje między europejskimi narodami. Daisy wydaje się dostrzegać już wtedy pewne rysy na wzajemnych stosunkach. W jej pamiętnikach już słychać pomruki przyszłej wielkiej wojny. Z perspektywy czasu, wiele z jej ówczesnych spostrzeżeń wydaje się zadziwiająco trafnych. Zachęcam do kupienia i lektury, nie tylko miłośników Zamku Książ.

Tytuł: Lepiej przemilczeć
Autor: Daisy von Pless
Tłumaczenie: Barbara Borkowy
Rok polskiego wydania: 2013
Moja ocena: ★★★★☆

„Lepiej przemilczeć” Daisy von Pless

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Lepiej przemilczeć” Daisy von Pless

Książka jest dostępna w sklepie internetowym Zamku Książ.

Artykuł „Lepiej przemilczeć” Daisy von Pless pochodzi z serwisu Eloblog.

Historia wież Bismarcka

Otto von Bismarck – Żelazny Kanclerz – był jednym z najbardziej charakterystycznych polityków XIX-wiecznej Europy. Premier Prus, późniejszy kanclerz Rzeszy. Jego działalność przyczyniła się do zjednoczenia Niemiec pod postacią Cesarstwa Niemieckiego. Otto von Bismarck pełnił funkcję kanclerza od 1871 do 1890 roku. Już za swojego życia stał się postacią legendarną, niemalże czczoną. Jedną ze specyficznych form wyrażania wdzięczności dla Żelaznego Kanclerza, było stawianie tzw. wież Bismarcka. Pierwszy z tego typu obiektów powstał na Dolnym Śląsku na Jańskiej Górze. Było to w roku 1868 roku, czyli jeszcze za życia Bismarcka i przed proklamacją Cesarstwa Niemieckiego. Prawdziwy boom na budowanie tego typu obiektów nastąpił już po jego śmierci.

Na całym świecie powstało około 240 wież i kolumn Bismarcka. Niektóre z nich były wznoszone w tak odległych krajach jak Papua-Nowa Gwinea czy Tanzania. Oczywiście większość z nich znajdowała się na terenie ówczesnego Cesarstwa Niemieckiego. Część obiektów budowana była jako wieże widokowe, a część miała formę tzw. kolumn ogniowych, na których szczycie rozpalano ogień. W zasadzie każda wieża była unikalna, chociaż podjęto próby stosowania zunifikowanego kształtu.

We współczesnych granicach Polski wybudowano 40 wież, z tego do naszych czasów zachowało się tylko 17. Duża cześć z obiektów była celowo rozbierana, albo wręcz wysadzana w powietrze. Nie ma się czemu dziwić, albowiem antypolski stosunek Bismarcka do Polaków, nie sprzyjał zachowaniu tego typu monumentów. Część z wież uległa zniszczeniu również w wyniku działań wojennych podczas II wojny światowej.

Wieża Bismarcka na Jańskiej Górze – Lista wież Bismarcka w Polsce

Wieża Bismarcka na Wieżycy

Wieża Bismarcka na Wielkiej Sowie

Mapa wież Bismarcka na terenie Polski

Na mapie zaznaczyłem wszystkie wieże wybudowane na terenie współczesnej Polski. Kolorem czerwonym zaznaczone są obiekty, które stoją do dziś. Kolorem czarnym zaznaczone są nieistniejące już wieże. Kolorem brązowym zaznaczyłem wieże drewniane, z których żadna nie zachowała się do naszych czasów. Wszystkie dane na temat wież zostały zaczerpnięte z portalu www.bismarcktuerme.de. Uwaga, mogą pojawić się błędy przy zaznaczonych lokalizacjach już nieistniejących wież.

Mapa wież Bismarcka w Polsce

Artykuł Mapa wież Bismarcka w Polsce pochodzi z serwisu Eloblog.

Koszmar I wojny światowej

I wojna światowa była pod każdym względem wyjątkowa. Skala konfliktu i ogromne straty po obu stronach okopów nie miały sobie równych. Bitwy takie, jak pod Verdun, pod Ypres, nad Sommą przeszły do historii wojskowości i szkolnych podręczników. Zaskakujące jest to, że pomimo ogromnych strat nie udało się przełamać impasu. Przynajmniej na froncie zachodnim, który okazał się wyjątkowo krwawy i zaciekły. Cechą charakterystyczną tego konfliktu były zacięte walki o zaskakująco małe fragmenty terenu. Bitwa pod Verdun pochłonęła 800 tys. ludzkich istnień – to jest 40 razy więcej, niż wynosiła liczba mieszkańców tego miasteczka… Gigantyczne i daremne ofiary.

Norman Davies w „Europie” tak opisuje walki o Fort Douaumont w czasie ofensywy pod Verdun:

„Gruzy i podziemne przejścia Douaumont, ostrzeliwane dniem i nocą, podminowane, wstrząsane bezustannymi eksplozjami, stanowiły scenerię walk wręcz i cmentarzysko dla całych kompanii grzebanych żywcem pod ruinami. Pociski bezustannie mieszały ten księżycowy krajobraz, aż zmienił się w zimny gulasz z błota, odłamków muru i szczątków ludzkich ciał.”

Fort Douaumont – Po lewej po bitwie, po prawej przed – Koszmar I wojny światowej

Nerwica wojenna

Długotrwały stres i przedłużające się walki w okopach odcisnęły straszliwe piętno na żołnierzach I wojny światowej, po obu stronach konfliktu. Dla wielu z nich urwanie ręki albo nogi w wyniku wybuchu pocisku artyleryjskiego, było niczym wybawienie od piekła okopów. Wojna pozostawiała ślad nie tylko na ciałach żołnierzy, ale i również w ich psychice. Pojawiły się nowe pojęcia, zjawiska w skali dotąd nieznanej. Zaburzenia dziś znane, jako syndrom stresu pola walki, dotknęły całe rzesze żołnierzy. Choć część z nich wracała do domu bez odniesionych ran, niebyli już tymi samymi ludźmi. Zmarnowane zostało całe pokolenie młodych ludzi.

Australijski żołnierz spod Ypres (lewy dolny róg) zdradza objawy szoku bojowego

Artykuł Koszmar I wojny światowej – Nerwica wojenna pochodzi z serwisu Eloblog.

Miejsce Pamięci Narodowej – Obóz jeniecki w Łambinowicach

Na początku należy się trochę wyjaśnień. Słowo „zapomniany” użyte w tytule tego artykułu nie jest zbyt odpowiednie, albowiem miejscem tym opiekuje się stosowna instytucja – Centralne Muzeum Jeńców Wojennych. Słowo „zapomniany” bardziej odnosi się do naszej zbiorowej pamięci. Użyte jest tutaj w formie mającej zwrócić uwagę, przyciągnąć odbiorcę. Przyznam się szczerze, że sam nie wiedziałem o istnieniu tego miejsca, zanim opowiedział mi o nim Marcin z Łowców Przygód. Marcin tak oto pisze o swoich wrażenia związanych ze zwiedzaniem muzeum i przygotowanym przez Łowców filmie:

„Obóz w Łambinowicach to nie dowód na zbrodnię danego narodu, jak chcieliby to widzieć Rosjanie, Polacy czy Niemcy, najchętniej przy tym fałszując historię wyłącznie na własną korzyść. To dowód na to, że człowiek nie uczy się na błędach. Raz stworzone miejsce cierpienia służyło tak wielu narodom do tego, by zabijać. To niepojęte, jakie demony budzi w nas wojna. A każda wojna jest zła, tak jak złe jest zabijanie. Czy w ofensywie, czy w odwecie. W czasach, gdy w Europie (w tym i w Polsce) odradza się ksenofobia, warto wspomnieć Łambinowice jako ostrzeżenie przed nienawiścią, która może pchnąć nas do odbierania godności, zdrowia i życia innym. I o tym jest mój materiał. Mam nadzieję, że choć w małym procencie przyczyni się do tego, byśmy uznali Łambinowice za miejsce pojednania i nadzieję na lepszą przyszłość, daleką od nazizmu, faszyzmu, komunizmu i wszelkich innych reżimów.”

Obóz jeniecki w Łambinowicach, zrekonstruowana wieża strażnicza – Źródło: commons.wikimedia.org Foto: Jacques Lahitte

Obecnie teren byłego obozu jenieckiego w Łambinowicach jest udostępniony do zwiedzania. Wejście na obiekt jest bezpłatne, co powinno tym bardziej zachęcić do poznania historii tego obozu osobiście.

Mapa Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach

Artykuł Zapomniany obóz jeniecki w Łambinowicach pochodzi z serwisu Eloblog.

Festung Posen – Twierdza Poznań

Przypomnę, że Poznań w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej znalazł się w granicach Królestwa Prus. Pomysł budowy systemu fortów w mieście pojawił się po zakończeniu wojen napoleońskich. W wyniku nowego podziału terytorialnego pomiędzy mocarstwami, Poznań znalazł się bardzo blisko granicy Imperium Rosyjskiego (formalnie Królestwa Polskiego). Potencjalne zagrożenie ze wschodu, rosnące przez cały okres XIX wieku, było impulsem do silnego ufortyfikowania miasta.

Karl von Großmann – Inicjator budowy Festung Posen

Twierdza Poznań była przez lata rozbudowywana i modernizowana, tak aby nadążyć za rozwojem nowoczesnych środków ogniowych. Zwłaszcza rozwój artylerii wymuszał modernizację fortów, gdyż te okazywały się za mało odporne na nowe rodzaje broni. Taka sytuacja nie dotyczyła tylko twierdzy w Poznaniu, ale również innych twierdz w Prusach, a później Cesarstwie Niemieckim. Festung Posen miał jednak ciągle priorytet przy kolejnych zaplanowanych w kraju modernizacjach.

Mapa Twierdzy Poznań z zaznaczonym obiektami twierdzy poligonalnej (w środku) i fortowej (na zewnątrz) – Foto: zbiory Fort Va

Mapa w większej rozdzielczości (1800×1364) dostępna jest pod tym linkiem.

Podczas ostatniego majowego weekendu wybrałem się do Poznania, gdzie korzystając ze specjalnej oferty „Poznań za pół ceny” zwiedziłem kilka z udostępnionych fortów. Przez wiele lat po wojnie poznańskie fortyfikacje były traktowane po macoszemu, jako element spadku po pruskich zaborcach. Dziś jednak mieszkańcy Poznania zaczynają dostrzegać turystyczny potencjał opuszczonych miejsc. Część obiektów została już zagospodarowana na cele turystyczne i edukacyjne. Kompleks fortów jest naprawdę rozległy. Na ich zwiedzanie warto zaplanować kilka dni.

Fort Va Bonin

Fort Va został zbudowany w latach około 1887-1890. Należał do fortów pośrednich nowego typu. Zadaniem tego typu fortów było wspomaganie obrony w obszarze pomiędzy głównymi fortami. Ze względu na swoją pomocniczą funkcję wyposażony był tylko w kilka lekkich dział. Obiekt został wybudowany na planie trapezu i otoczony fosą głęboką na kilka metrów. Ciekawostką jest to, że Fort Va miał również swój obronny epizod podczas II Wojny Światowej. Zorganizowano w nim jedno z niemieckich stanowisk obrony. Z tego powodu obiekt posiada niewielkie zniszczenia.

Fort Va na zdjęciu satelitarnym (na lewo) i obrazie LIDAR (na prawo) – Źródło: geoportal.gov.pl

Makieta Fortu Va – Festung Posen

Zwischenwerk Bonin – Fort Pośredni Bonin

Obecnie Fortem Va opiekuje się Stowarzyszenie Miłośników Fortyfikacji „Kernwerk”, które zorganizowało w nim trasę turystyczną. Obiekt zwiedza się wraz z przewodnikiem ubranym w pruski mundur z minionej epoki Festung Posen. W trakcie pokonywania trasy odwiedzamy liczne z fortecznych pomieszczeń, przemieszczamy się fragmentem podziemnego korytarza, oglądamy również fort z zewnątrz. Całość w towarzystwie przewodnika-prusaka, który opowie również kilka ciekawostek o obiekcie.

Przewodnicy po Forcie Va w pruskich mundurach

Przewodnik po Forcie Va w pruskim mundurze

Wnętrza Fortu Va w Poznaniu

Wnętrza Fortu Va w Poznaniu

Wnętrza Fortu Va w Poznaniu

Wnętrza Fortu Va w Poznaniu

Podziemia Fortu Va – Festung Posen

Fort Va – Twierdza Poznań

Fort Va – Twierdza Poznań

Stare fortyfikacje i współczesne blokowiska, taki jest właśnie Poznań

Fort Winiary – Cytadela

Fort Winiary, nazywany powszechnie Cytadelą, należał do jednego z czterech centralnych odcinków umocnień Festung Posen. Potężny obiekt został wybudowany w latach 1828-1842. Tuż obok śródmieścia, które zostało otoczone poligonalnym (wielobocznym) rdzeniem z sześcioma fortami. Fort Winiary, tak jak i inne obiekty z tego okresu, został zaprojektowany przez Johanna Leopolda von Brese.

Johann Leopold von Brese – Projektant Fortu WIniary

W II połowie XIX wieku, po wybudowaniu nowego pierścienia fortyfikacji wokół miasta, centralne umocnienia Festung Posen straciły na swoim militarnym znaczeniu. Poznań rozrastał się gwałtownie, tak samo, jak inne europejskie miasta tego okresu. Poligonalny rdzeń fortyfikacji został więc rozebrany, natomiast Fort Winiary przetrwał trochę dłużej. Uległ zniszczeniu dopiero podczas walk w czasie II Wojny Światowej w 1945 roku. Reszty dopełniła powojenna rozbiórka. Warto wspomnieć, że podczas wojny na Cytadeli znajdował się ostatni z niemieckich punktów oporu.

Stare lotnicze zdjęcie Fortu Winiary – Źródło: fotopolska.eu

Fort Winiary na zdjęciu satelitarnym (na lewo) i obrazie LIDAR (na prawo) – Źródło: geoportal.gov.pl

Park Cytadela zlokalizowany na miejscu dawnego Fortu Winiary

W parku zlokalizowany jest cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej

Pozostałości po Forcie Winiary – Festung Posen

Pozostałości po Forcie Winiary – Festung Posen

Pozostałości po Forcie Winiary – Festung Posen

Obecnie na terenie zajmowanym niegdyś przez Fort Winiary znajduje się Park Cytadela. W parku zlokalizowane są muzea, cmentarze i pomniki upamiętniające walki o Poznań. Szczególnie polecam odwiedzić dwa muzea znajdujące się w pozostałościach Fortu Winiary. Pierwszym z nich jest Muzeum Uzbrojenia, w którym można zobaczyć ciekawą i bogatą ekspozycję militariów. Od broni strzeleckiej, poprzez umundurowania, po czołgi i samoloty.

Muzeum Uzbrojenia na Cytadeli

Ekspozycje Muzeum Uzbrojenia

Ekspozycje Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu

Liczne ekspozycje broni pancernej – Muzeum Uzbrojenia Poznań

Samoloty bojowe to spora część naziemnej ekspozycji – Muzeum Uzbrojenia Poznań

Drugim jest Muzeum Armii Poznań, upamiętniające dzieje Armii Poznań pod dowództwem gen. Tadeusza Kutrzeby w czasie II Wojny Światowej. W tym jedną z najważniejszych bitew kampanii wrześniowej – Bitwę nad Bzurą.

Muzeum Armii Poznań na Cytadeli

Wystawa mundurów Wojska Polskiego z września ’39 – Muzeum Armii Poznań

Żołnierze Wojska Polskiego podczas Bitwy po Bzurą

Archiwalna prasa z września ’39 – wojenna propaganda

Fort VII Colomb

Fort VII powstał w latach 1876-1882. Obiekt należał do tzw. fortów głównych drugiego pierścienia fortyfikacji Poznania. Zbudowany został na planie sześcioboku. Zadaniem tego typu fortów było prowadzenie ostrzału artyleryjskiego przeciwnika za pomocą ciężkich dział. Forty na wyposażeniu posiadały także lekkie działa do osłony przedpola. Obecnie jest to jeden z najlepiej zachowanych fortów Festung Posen.

Fort VII na zdjęciu satelitarnym (na lewo) i obrazie LIDAR (na prawo) – Źródło: geoportal.gov.pl

Wejście do Fortu VII Colomb

Fort VII – Festung Posen

Fort VII – Festung Posen

Najsmutniejsza historia Fortu VII związana jest z okresem II Wojny Światowej. Bowiem w jego lochach Niemcy zorganizowali obóz koncentracyjny KL Posen, a później obóz zagłady działający pod nadzorem SS. Na terenie Fortu VII znajdowało się również więzienie tajne policji – Gestapo. Z tego powodu dzisiaj jest to szczególne miejsce związane z pamięcią o ofiarach Nazizmu. W tym celu na terenie obiektu zorganizowano ekspozycję poświęconą niemieckim zbrodniom II Wojny Światowej. Ekspozycję zwiedza się samodzielnie.

W czasie II Wojny Światowej mieścił się tu Konzentrationslager Posen

W środku ekspozycja Muzeum Martyrologii Wielkopolan

Ekspozycja Muzeum Martyrologii Wielkopolan

Pomnik więźniów – Muzeum Martyrologii Wielkopolan

Ściana egzekucji – Fort VII

Fort III Graf Kirchbach

Kolejny fort, który możemy zwiedzać, znajduje się na terenie poznańskiego Nowego Zoo. Fort III należy również do fortów głównych. Wzniesiono go w latach 1877-1881. Obecnie znajduje się pod opieką Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Fortyfikacji. W Forcie III przygotowana jest trasa turystyczna obejmująca zarówno część podziemną i naziemną. Żeby zwiedzić fort, niezbędne jest również zakupienie biletu do Zoo. Zdjęcia pochodzą z 2013 roku.

Fort III na zdjęciu satelitarnym (na lewo) i obrazie LIDAR (na prawo) – Źródło: geoportal.gov.pl

Fort III na terenie Nowego Zoo – Foto: Grzegorz Posała

Fort III – Festung Posen – Foto: Grzegorz Posała

Fort III – Festung Posen – Foto: Grzegorz Posała

Fort III – Festung Posen – Foto: Grzegorz Posała

Fort III – Festung Posen – Foto: Grzegorz Posała

Poznański Szlak Forteczny

Opisane powyżej miejsca to oczywiście nie jedyne forty, które można zobaczyć w Poznaniu. W styczniu 2016 roku został uruchomiony Poznański Szlak Forteczny, w ramach którego przed fortami Festung Posen zostały ustawione specjalne tablice informacyjne. Szlak obejmuje kilkadziesiąt obiektów. Nie wszystkie obiekty udostępnione są do zwiedzania w formie trasy turystycznej. Należy więc zachować odpowiednią ostrożność.

Poznański Szlak Forteczny

„Poznański Szlak Forteczny został wytyczony w oparciu o koncepcję przygotowaną przez Porozumienie dla Twierdzy Poznań i prace Zespołu ds. fortyfikacji poznańskich Urzędu Miasta Poznania. Tablice informacyjne oraz stronę internetową sfinansowano z Poznańskiego Budżetu Obywatelskiego. W grudniu 2015 roku tablice informacyjne ustawiono przy najważniejszych obiektach XIX-wiecznej twierdzy, m.in. fortach, kilku grupach schronów oraz koło zachowanych obiektów twierdzy poligonalnej z pierwszej połowy XIX wieku.”

Dostępna jest również strona internetowa, na której na mapie zaznaczone są obiekty znajdujące się na szlaku.

Mapa Festung Posen – Twierdzy Poznań, z zaznaczonymi ciekawszymi obiektami.

Artykuł Festung Posen – Zwiedzanie Twierdzy Poznań pochodzi z serwisu Eloblog.

Manewry Cesarskiej Armii

Początek XX wieku był niezwykle gorącym okresem w Europie. Cesarstwo Niemieckie, zjednoczone dzięki sprytnej polityce żelaznego kanclerza Otto von Bismarcka, było u szczytu swojej potęgi. Jednocześnie rosły napięcia w skomplikowanej strukturze sojuszy i układów zbudowanych przez Bismarcka, a które to przez ostatnie kilkadziesiąt lat gwarantowały stabilność w Europie. Z perspektywy Berlina szczególnie niepokojący był sojusz zawarty pomiędzy Francją i Rosją. Stawiał on Cesarstwo Niemieckie w niekorzystnej sytuacji – otoczenia z dwóch stron. Rosły więc napięcia i wzmagał się program zbrojeń, który to niechybnie prowadził Europę ku katastrofie. Jednym ze sposób „prężenia niemieckich muskułów” były ćwiczenia cesarskiej armii. Jedne z nich odbyły się we Wrocławiu w roku 1906, w ówczesnym Breslau.

Manewry wojskowe zostały zorganizowane z wielką pompą. Jako specjalny gość i obserwator został na nie zaproszony młody 31-letni Winston Churchill, który to już wtedy wyróżniał się wśród brytyjskich elit. Był zresztą znajomym brytyjskiego króla Edwarda VII, a który to z kolei był kuzynem niemieckiego cesarza Wilhelma II. Była to rodzina. W tamtym czasie większość europejskich rodzin królewskich była ze sobą w jakiś sposób spokrewniona i spowinowacona. Tylko społeczeństwu i żołnierzom wmawiało się istnienie ogromnych różnic między narodami, szczując siebie nawzajem. Wszak żołnierzowi, czy to niemieckiemu, czy to brytyjskiemu, należało coś powiedzieć, aby z ochotą umierał w błocie za interesy wąskiej kasty elit.

Wojskowa parada na ulicy Legnickiej we Wrocławiu 1906 rok – Źródło: dolny-slask.org.pl

Winston Churchill we Wrocławiu

Winston Churchill z zaproszenia skorzystał i do ówczesnego Breslau przyjechał. Zachowało się jedno poniższe zdjęcia, które to zostało prawdopodobnie przesłane do Churchilla przez samego Wilhelma II. Jako pamiątka i życzenia na nowy rok. Na fotografii widnieje podpis „With best wishes for a happy New Year 1907. William F. R.”.

Winston Churchill i kajzer Wilhelm II podczas ćwiczeń we Wrocławiu 1906 rok – Źródło: dolny-slask.org.pl

Tak oto pisał o swojej wizycie młody Winston Churchill we Wrocławiu.

„Wyjechałem do Breslau na manewry, które rzeczywiście robiły wrażenie. Z niemieckich szeregów emanuje ogromna prostota i siła, które nie pozostawiają obserwatora obojętnym; chociaż nie wydaje mi się, by zdawali sobie sprawę ze straszliwej siły swojej broni i współczesnych warunków walki, i sądzę, że w drobnych kwestia mogliby się wiele od naszego wojska nauczyć, to liczebność, jakość, dyscyplina i organizacja niewątpliwie stanowią cztery główne drogi do zwycięstwa.”

Winston Churchill 14 września 1906 roku – Mikrokosmos N. Davies str. 305

Później miał jeszcze napisać o niemieckiej armii.

„Ta armia jest straszliwą machiną. Czasami potrafią maszerować 35 mil na dobę. Jest ich tylu, co ziaren piasku w ocenie, a do tego mają do dyspozycji wszystkie współczesne udogodnienia. […] Choć wojna mnie pociąga i fascynuje umysł wielością niesłychanych sytuacji, z każdym rokiem czuje coraz głębiej […], jakim podłym i nikczemnym szaleństwem, barbarzyństwem jest to wszystko”

Winston Churchill – Mikrokosmos N. Davies str. 305

Zdjęcie Churchilla i Wilhelma II zostało wykonane prawdopodobnie na terenie dzisiejszego osiedla Gądów Mały, dawniej Klein Gandau. Kajzer ubrany w paradny mundur z pikielhaubą na głowie, wskazuje coś Churchillowi prawą ręką. Lewą rękę ma jak zwykle ukrytą, w tym przypadku pod płaszczem. Tajemnicą poliszynela w tamtym czasie było to, że Wilhelm II od dziecka ma zdeformowaną lewą dłoń… Dziś może wydawać się to błahostką, ale w tamtym czasie był to niemały powód do wstydu. Jak to przecież? Cesarz wielkiego Cesarstwa Niemieckiego może być nie w pełni sprawny, jakiś wybrakowany? Niektórzy sugerują, iż zdeformowana ręka kajzera była przyczyną jego kompleksów, poczucia niższości. A to wpłynęło na to, jakim był politykiem i przywódcą – kiepskim… Kajzer był niczym swoje Cesarstwo Niemieckie, z wierzchu błyszczące i wypolerowane, a w środku ze skazą, która to ostatecznie doprowadziła do upadku imperium.

Wilhelm II Hohenzollern i Winston Churchill we Wrocławiu

Po 6 latach od wspomnianych manewrów w Breslau rozpoczęto przygotowania do wojny. W stolicy Śląska miało znaleźć schronienie 390 tys. osób. W roku 1913, w 100-tną rocznicę wyzwolenia spod francuskiej okupacji, w mieście zorganizowano kampanie propagandowe mające na celu wzbudzenie nastrojów patriotycznych i wojennych. Ukończono również budowę nowoczesnej i modernistycznej hali wystawowej – wizytówki miasta, która to na cześć wspomnianej rocznicy nazwano Jahrhunderthalle – Halą Stulecia.

W takich okolicznościach nie dziwi więc fakt, że wybuch I wojny światowej ludność niemiecka przyjęła z ogromnym entuzjazmem. Szybko jednak mieszkańcy Wrocławia przestali mieć powody do zadowolenia. Na skutek brytyjskiej blokady Cesarstwo Niemieckie zaczęło borykać się z niedoborem surowców i produktów żywnościowych. Na ulicach Wrocławia pojawił się głód. Wprowadzono kartki żywnościowe na podstawowe produkty takie jak: mięso, mleko, masło, chleb itp. W trakcie Wielkiej Wojny populacja Wrocławia zmniejszyła się o ponad 130 tys. osób.

Breslau staje się Wrocławiem

Wybuch kolejnej, tym razem II wojny światowej, znowu postawił Brytyjczyków i Niemców po dwóch różnych stronach barykady. Tym razem Winston Churchill miał już o wiele więcej do powiedzenia, w końcu był jednym z przywódców aliantów. Zbiegiem okoliczności po latach przyszło mu współdecydować o losach śląskiego miasta, które dawniej odwiedził. Współdecydować o nowej polsko-niemieckiej granicy, tym samym o tym, czy Wrocław miał znaleźć się po stronie polskiej, czy w większości pozostać po stronie niemieckiej. Churchill był zagorzałym przeciwnikiem przekazania Wrocławia w polskie ręce. Dobitnie wyraził to w dość niewybrednych słowach: „Naprawdę byłoby szkoda napchać polską gęś niemiecką karmą do tego stopnia, że padnie na niestrawność”. Czy wpływ na stanowisko Churchilla miała jego wizyta sprzed 40 lat? Być może. W trakcie obrad konferencji poczdamskiej Churchill stracił jednak stanowisko premiera Wielkiej Brytanii. Dało to możliwość swobodniejszego decydowania o losach miasta przez Józefa Stalina. Stało się więc inaczej, niż życzył sobie Winston Churchill.

Artykuł Winston Churchill we Wrocławiu pochodzi z serwisu Eloblog.