SIII „Olga” Jonastal

Obiekt o kryptonimie SIII „Olga” położony jest w środkowych Niemczech, w centralnej części Turyngii, kilka kilometrów na południowy zachód od miejscowości Arnstadt. Podziemi kompleksu zostały wydrążone w zboczach doliny Jona – stąd druga popularna nazwa obiektu Jonastal. Prace w dolinie Jonastal rozpoczęły się w listopadzie 1944 roku. W ciągu kilku miesięcy wydrążono w zboczach 25 sztolni o rożnej długości, od 14 do 176 m. Części sztolni połączono ze sobą poprzecznymi chodnikami. Łączna długość wszystkich wydrążonych chodników wyniosła około 3000 m. Prace w dolinie Jonastal prowadzone były aż do 3 kwietnia 1945 rok, do momentu ewakuacji placu budowy. Zaprezentowany tutaj rozkład podziemi kompleksu SIII opierają się przede wszystkim na inwentaryzacji sporządzonej w październiku 1945 roku.

Projekt realizowany w Jonastal otrzymał kryptonim SIII. W terminologii nadawania kryptonimów dla niemieckich podziemnych obiektów z czasów wojny litera „S” oznaczała Sonderbauvorhaben – budowle specjalne. W literaturze obiekt znany jest również pod drugim kryptonimem – „Olga”. Za realizację zadania odpowiedzialnym był między innymi wysokiej rangi oficer SS dr Hans Kammler, znany z udziału w programie zbrojeniowym sztabu myśliwskiego Jägerstab i koordynacji prac na nowoczesną bronią.

Największa zagwozdka związana z obiektem SIII dotyczy jego przeznaczenia. Do dziś nie zachowały się żadne plany budowlane związane z podziemiami w dolinie Jonastal. Powszechnie obiekt wiąże się z budową kolejnej „ostatniej” Kwatery Głównej Hitlera. Tym razem jednak zadanie nie było realizowane przez Organizację Todt, ale przez SS. Ta hipoteza związana z przeznaczeniem obiektu poddawana jest jednak w wątpliwość. Pojawiają się również hipotezy związane z budową podziemnego zakładu zbrojeniowego lub stanowiskami startowymi dla rakiet. Pikanterii dodaje fakt, że podziemia SIII zostały wydrążone na terenie poligonu wojskowego Ohrdruf. W kontekście poligonu po wojnie pojawiła się również relacja związana z tajemniczym wybuchem, który miał mieć miejsce w marcu 1945 rok. Autorem tych relacji była Cläre Werne, córka restauratorów na zamku Wachsenburg. Po wojnie Cläre Werne opowiadała o tajemniczym potężnym rozbłysku, który obserwowała na poligonie z wieży zamku Wachsenburg.

Poniżej zamieszczam kilka zdjęć placu budowy wykonanych tuż po zakończeniu wojny.

Podziękowania dla stowarzyszenia Jonastalverein e.V., w szczególności dla Georga Ribienskiego, za pomoc w realizacji filmu, opiekę merytoryczną i udzielone materiały.

Strona stowarzyszenia Jonastalverein e.V. – gtgj.de

Artykuł SIII Jonastal – Tajne projekty III Rzeszy pochodzi z serwisu Eloblog.

Karkonosze, niegdyś nazywane Górami Olbrzymimi (Riesengebirge), od wieków budziły ciekawość, zainteresowanie, a także strach wśród okolicznej ludności. Ich skarbów i sekretów strzegł budzący grozę Duch Gór zwany Rübezahlem. Początkowy strach przed siłami przyrody, gwałtownością zjawisk atmosferycznych i dziką przyrodą ustąpił chciwości człowieka. Człowiek próbował wydrzeć Karkonoszom ich skarby – rudy metali, cenne minerały, zasoby drewna. Z czasem pojawiła się również chęć zdobycia karkonoskich szczytów i kontaktu z przyrodą. Dziś Karkonosze to jedne z najpopularniejszych gór w Polsce. Niezwykle cenne ze względów przyrodniczych, ale i również ciekawe ze względu na swoją historię.

W filmie wywiadu udzielili: Piotr Gryszel, Ivo Łaborewicz, Romuald M. Łuczyński, Zbigniew Kulik, Edyta Patro, Andrzej Raj i Agata Rome-Dzida.

Film poświęcony został pamięci Przemysława Wiatera.

Reżyseria: Maciej Kieres, Igor Wójcik, Daniel Jasiński
Scenariusz: Daniel Jasiński
Zdjęcia: Jerzy Szota, Artur Stroiński, Jarosław Radwański
Dźwięk: Jerzy Szota, Bartosz Kieres
Montaż i postprodukcja: Jerzy Szota
Ilustracje i animacje: Paweł Kardis – Kardisart

Koprodukcja: TVP Historia, TVP3 Wrocław, Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu.
Dofinansowano z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego oraz Fundacji KGHM.

Artykuł Film dokumentalny „Wędrowcy Karkonoszy” pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej zamieszczam dla przypomnienia pierwszą część filmu.

W poprzednim filmie zaprezentowane zostały zmiany jakie zaszły przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Wydarzenia te zostały odtworzone na podstawie protokołów przesłuchań, zeznań świadków i relacji osób biorących udział w naradach budowlanych z udziałem samego Hitlera i najważniejszych urzędników Ministerstwa Uzbrojenia i Produkcji Wojennej, Organizacji Todt oraz Luftwaffe. Z zaprezentowanych i przetłumaczonych dokumentów wyłania się obraz budowy, która ulegała kilkukrotnie poważnym zmianą. Budowa systemu rozproszonych kwater dla sztabów, łącznie z kwaterą główną dla wodza III Rzeszy, ostatecznie nigdy nie została zrealizowana na Śląsku. Jednocześnie w tle cały czas przewijała się kwestia produkcji zbrojeniowej, tak niezbędnej dla odwrócenia losów przegranej wojny. Był to jeden z głównych tematów poruszanych w czasie gorączkowych wojennych narad.

Szczegółowe informacje nt. zaprezentowanych dokumentów znajdują się tutaj.

Zakłady Krupp AG w Głuszycy

W pierwszej połowie filmu przeprowadziłem niezwykle ciekawą rozmowę z Grzegorzem Borensztajnem z Fundacji Szlakiem Riese, na temat zakładów zbrojeniowe Krupp AG w Głuszycy. Zakłady te zostały ulokowane w dawnych zakładach bawełnianych Meyer Kauffmann Textilwerke. W czasie wojny produkowano w nich części do samolotów wojskowych. Grzegorz ciekawie opowiada o ich losach i odnalezionych dokumentach.

W Głuszycy zakłady Krupp AG istniały w dwóch miejscach:

• Zakład I (Werk I) – lokalizacja
• Zakład II (Werk II) – lokalizacja

Relacje i zeznania świadków

W drugiej połowie filmu zaprezentowałem relacje i wspomnienia światków:

• Wspomnienia Anny Gwiazdy w listach do Józefa Piszczka, opracowane na podstawie publikacji „Riese Hitlerowskie Podziemia Śmierci”, autor Zbigniew Dawidowicz.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Davida Halivniego, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 2014.62.1 | RG Number: RG-50.030.0753.
• Fragment wspomnień byłego więźnia AL Riese Wolfsberg Freda Schwartza, źródło: United States Holocaust Memorial Museum, Accession Number: 1990.384.1 | RG Number: RG-50.030.0208.
• Fragment publikacji „Das nationalsozialistische Lagersystem” autor Martin Weinmann.
• Fragment zeznań Oswalda Pohla (NMT 4 s. 1504 i 1505) – LINK
• Fragment listów Leo Müllera do Piotra Kruszyńskiego, opisane w publikacji „Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, autor Dariusz Garba.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Poniżej dla przypomnienia zamieszczam wspomniany na początku filmu materiał na temat hipotezy związanej z raportem Siegfrieda Schmelchera.

Zeznania, dokumenty i wspomnienia zaprezentowane na filmie

Poniżej zamieszczam linki i bibliografie do dokumentów i wspomnień zaprezentowanych na filmie. To na ich podstawie próbowałem odtworzyć przebieg wydarzeń, które zaszły na placach budowy w Górach Sowich w połowie 1944 roku. Zaprezentowane w filmie dokumenty i oświadczenia z tzw. procesów norymberskich pochodzą ze zbiorów Harvard Law School Library.

Konferencja z 6 na 7 kwietnia 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Carl Otto Saur – LINK

Konferencja z 20 czerwca 1944 roku

Protokół z konferencji, w której brał udział m.in. Adolf Hitler i Albert Speer – LINK

Notatka służbowa z 24 sierpnia 1944 roku

Notatka służbowa ze spotkania pomiędzy generałem Alfredem Jodlem i pułkownikiem Gustavem Streve. W trakcie spotkania omawiano kwestie budowy nowych kwater głównych Adolfa Hitlera. Dokument pochodzi ze zbiorów Bundesarchiv (Barsch. RW 47/2), szerzej był już omawiany na blogu – LINK

Wizyta Müllera i Schmelchera w Jedlinie-Zdroju 28 września 1944 roku

Wizyta Leo Müllera i Siegfrieda Schmelchera w Jedlinie-Zdroju u dyrektora Maiera (poprawna forma zapisu nazwiska Meyer) z Wyższego Kierownictwa Budowy „Riese” (niem. OBL „Riese”). Müller i Schmelcher przywieźli ze sobą okrojony program dla Riese. O wizycie w Jedlinie pisał Leo Müllera w liście do Piotra Kruszyńskiego z dnia 7 maja 2002 roku. List został opublikowany za zgodą Piotra Kruszyńskiego przez Dariusza Garbę.

28 września 1944 roku Schmelcher i Müller, odwiedziny u Maiera w Jedlinie. Schmelcher przywiózł ze sobą od von Belowa ostateczny, okrojony program dla Riese, żeby pomóc Maierowi.

„Tajny projekt III Rzeszy FHQu Riese”, D. Garba, s. 292.

W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować panu Dariuszowi Garbie za udostępnienie kopii listów i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Wizyta pułkownika von Belowa w Jedlinie-Zdroju

O wizycie w Jedlinie-Zdroju wspominał również pułkownik Nicolaus von Below, adiutant Hitlera ds. Luftwaffe, w swoich wspomnieniach wydanych po wojnie.

Parę razy nas w Salzbrunn odwiedzał [Karl Hanke], a my wykorzystywaliśmy te spotkania z nim także po to, żeby zwiedzić okolicę. To było dla mnie szczególnie interesujące ze względu na budowanie na Śląsku kwatery głównej Führera. Oprócz fundamentów nic tam jeszcze nie można było zobaczyć. Również w zamku Fürstenstein nie było widać żadnego znaczniejszego postępu robót. Ja zawsze uważałem tę budowę za całkiem już niepotrzebną. Te bezpośrednie oględziny przyznały mi rację, i w końcu dopiąłem tego, że przerwano te roboty.

„Byłem adiutantem Hitlera 1937–1945”, N. v. Below s. 273.

Zeznania Xaverego Dorscha

Zeznania Xaverego Dorscha złożone przed międzynarodowym trybunałem w Norymberdze.

Zeznania złożone w czasie procesu Erharda Milcha (NMT 2 s. 318, 1363–1364, 1366) – LINK

Oświadczenie z dnia 28 grudnia 1946 roku (NOKW-447) – LINK

Zeznania Fritza Schmeltera

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-372) – LINK

Zeznania Karla Otto Saura

Oświadczenie z dnia 9 grudnia 1946 roku (NOKW-320) – LINK

Druga część filmu:

Współpraca przy realizacji filmu

Scenariusz i prowadzenie: Grzegorz Sanik
Lektor: Tomasz Sikora

Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane w udostępnionych turystycznie obiektach:

• Sztolnie Walimskie
• Podziemne Miasto Osówka
• Pałac Jedlinka

Serdeczne podziękowanie za udostępnienie obiektów do zdjęć. Szczególne podziękowania przesyłam dla pana Dariusza Garby za udostępnienie kopii listów Leo Müllera i zgodę na ich zaprezentowanie w filmie.

Film powstał we współpracy z Instytutem Piastów Śląskich

Artykuł Riese – Kwatera Hitlera czy fabryki zbrojeniowe? Cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Katastrofa zapory na rzece Biała Desna (Bílá Desná)

Czeska część Gór Izerskich, rzeka Bílá Desná, czyli po polsku Biała Desna. W odległości niespełna 4 km od polskiej granicy znajduje się miejsce, w którym wydarzyła się jedna z najtragiczniejszych katastrof w Sudetach. To tutaj, zaledwie po 10 miesiącach od oddania do użytku, pękła zapora wodna wybudowana na rzece Biała Desna. Katastrofa wydarzyła się po południu 18 września 1916 roku, w czasie ładnej i bezdeszczowej pogody. Strumień wody wypływający z korpusu zapory zauważony został około 15:30. Błyskawicznie powiększał się z każdą minutą, a po ponad godzinie doszło do całkowitego przerwania konstrukcji. Wówczas w zbiorniku znajdowało się około 290 tys. m³ wody. Pęknięta zapora uwolniła ogromne masy wody, które wdarły się do koryta rzeki. Powstała fala miała 13 m wysokości i uderzyła w zabudowania niżej położonej miejscowości Desná.

Widok jaki ukazał się po przejściu fali był przerażający. Woda odsłoniła dziesiątki uszkodzonych lub zniszczonych budynków. Zewsząd walały się fragmenty ich wyposażenia, przemieszane z gruzem, kamieniami i połamanym drewnem. Niektórym budynkom położonym niżej miejscowości udało się przetrwać przejście fali, ale ich wygląd był lichy. Wyglądały jakby ktoś poprzecinał je wielkim ostrzem, a z pourywanych elewacji dostrzec można było wnętrza domostw. Łącznie żywioł pochłonął 65 ofiar (62 plus 3 ofiary doliczone później). Fala, która przeszła przez Desnę, zniszczyła 33 domy, a 69 zostało uszkodzonych. 307 osób pozostało bez dachu nad głową. Obecnie jako przyczynę pęknięcia zapory najczęściej podaje się wady gruntowe.

Wizualizacja katastrofy zapory na Białej Desnej

Jako uzupełnienie zachęcam również do obejrzenia poniższego filmu. Jest to wizualizacja 3D opracowana przez Povodí Labe w 100. rocznicę pęknięcia zapory. Wizualizacja jest próbą odtworzenia przebiegu katastrofy.

Przerwana zapora – Protržená přehrada

Dziś pozostałości przerwanej zapory i teren po dawnym zbiorniku są chętnie odwiedzane przez turystów. W 1996 roku zapora została uznana za narodowy pomnik kultury Republiki Czeskiej (czes. Národní kulturní památka). Teren został kilka lat temu odsłonięty i oczyszczony (wycięto drzewa porastające konstrukcję). Dzięki temu lepiej widoczny jest teraz zarys korpusu zapory. Przy zaporze znajduje się niewielka Krömerova bouda, w której możemy na chwile zatrzymać się i kupić coś do picia. Do zapory najlepiej dostać się pieszym szlakiem z miejscowości Desná. Wejście na teren po dawnej zaporze jest bezpłatne.

Mapa i miejsce lokalizacji przerwanej zapory na Białej Desnej

Artykuł Gdy pęknie zapora – Katastrofa zapory na rzece Biała Desna pochodzi z serwisu Eloblog.

Życie na średniowiecznym Zamku Grodno

W pierwszej połowie filmu zapraszam na wywiad z panią prof. Małgorzatą Chorowską z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Architekt, inżynier, specjalistką w dziedzinie średniowiecznych zamków i rezydencji. Autorką badań i rozpoznania architektonicznego prowadzonego na Zamku Grodno, których efekty mogliśmy oglądać w poprzednim filmie. W drugiej połowie filmu zabieram widzów na spacer po wnętrzach zamku górnego. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, do czego mogły służyć poszczególne pomieszczenia, których pozostałości zachowały się w najstarszych częściach zamku.

Podstawowymi dwoma typami pomieszczeń mieszkalnych w zamkach były komory i izby. Komora, z języka niemieckiego „Kammer”, była pomieszczeniem nieogrzewanym, które mogło służyć np. do spania, albowiem spało się w zimnym. Dodatkowo w komorze mogła znajdować się toaleta do załatwiania podstawowych potrzeb, najczęściej w postaci wykuszu latrynowego. Drugim typem pomieszczenia była izba, z języka niemieckiego „Stube”. Izba, w przeciwieństwie do komory, była pomieszczeniem ogrzewanym, np. za pomocą pieca. To w niej za dnia toczyło się życie mieszkańców zamku. Na Grodnie, oprócz komór i izb, możemy wyróżnić także tzw. salę rycerską (Rittersaal), która była największą i najbardziej reprezentacyjną salą na całym zamku. Znajdowała się ona jednak w innym miejscu niż współczesna sala rycerska. Ta prawdziwa, średniowieczna sala rycerska zajmowała II i III piętro skrzydła południowego.

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Burg Kinsberg in Schlesien Beschreibung und Geschichte” – Heinrich Schubert, Breslau 1886

Zachęcam również do obejrzenia pierwszej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak żyło się na średniowiecznym Zamku Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Zamek Grodno, przed wojną nazywany zamkiem Kynsburg, położony jest w Zagórzu Śląskim w Sudetach Środkowych. Jego malownicza sylwetka wznosi się od wieków nad doliną rzeki Bystrzycy, która w tym miejscu nazywana była powszechnie Śląską Doliną lub Doliną Ślązaków (niem. Schlesierthal). Śląska Dolina historycznie rozdzielała zawsze od siebie dwa pasma górskie – Góry Wałbrzyskie od Gór Sowich. Zamek Grodno leży więc na styku tych dwóch sudeckich pasm, choć historycznie wciąż jeszcze na skraju Gór Wałbrzyskich. Zamek wybudowany został szczycie góry Choina. Jego najstarsza część osadzona została na samym wierzchołku skalnej wychodni. Doskonale widać to od strony długiej, monumentalnej ściany zamku górnego i graniastej wieży, zawieszonej stromo na wodami Bystrzycy. Zamek Grodno należy do najważniejszych i najlepiej zachowanych śląskich zamków. Jest jedną z najpiękniej położonych średniowiecznych warowni w całych polskich Sudetach.

Początki Zamku Grodno

Powszechnie budowę Zamku Grodno przypisuję się księciu świdnicko-jaworskiemu Bolkowi I. Bolko I, zwany również Srogim albo Surowym, przez historię zapamiętany został jako energiczny władca, który przez okres swoich rządów systematycznie poszerzał swoje władztwo. Dzięki sprytnej polityce, układom, ale i również zwykłej brutalnej sile, z porozbijanych drobnych księstw śląskich tworzy państwo, które w swoim szczytowym momencie rozciągało się od Bolesławca aż do Paczkowa. XIV-wieczna Kronika Książąt Polskich wychwala Bolka I jako budowniczego licznych warowni. Ich szczególne zagęszczenie widzimy w Sudetach, które – jak powszechnie uznaje się – miały zabezpieczać księstwo świdnicko-jaworskie przed zakusami ze strony króla czeskiego.

Po raz pierwszy informacja o Grodnie pojawia się w 1315 roku. W niemieckich regestach dokumentów śląskich odnotowano zapis, iż 22 marca 1315 roku, w wigilię Wielkiej Nocy, na zamku KINSBERG, burgrabia Kylian von Haugwitz uczynił akt darowizny na rzecz klasztoru Augustianów we Wrocławiu. Choć zapisek ów nie dotyczył bezpośrednio Grodna, to jego ustanowienie na zamku każę przypuszczać, że już wówczas zamek był kompletną i w pełni ukończoną warownią.

Fazy budowy średniowiecznego Zamku Grodno

Od 2017 roku rozpoznaniem architektonicznym Zamku Grodno zajmuje się prof. Małgorzata Chorowska z Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej. Głównym efektem badań prowadzonych przez prof. Chorowską było wyodrębnienie faz budowy murów zamku górnego.

Wyodrębnić możemy trzy główne gotyckie fazy budowy zamku:

• Fazę I, przypadającą na okres rządów Bolka I Surowego, około 1300 roku,
• Fazę II, przypadającą na okres rządów Bolka II Małego, około 1350 roku,
• Fazę III, przypadającą na czasy, kiedy zamek był własnością rodu Czettritzów, około 1500 roku.

Faza I – około 1300 roku

Faza II – około 1350 roku

Faza III – około 1500 roku

Współpraca i materiały

Zaprezentowane w filmie informacje pochodzą z wyników badań prowadzonych na terenie Zamku Grodno w latach 2017-2021. Badania prowadzili m.in.: prof. Małgorzata Chorowska, dr Paweł Konczewski, dr Teresa Dziedzic, dr Agnieszka Gryglewska, Radosław Biel, Łukasz Orlicki, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, miesięcznik Odkrywca, GEMO – Grupa Eksploracyjna Miesięcznika Odkrywca.

Bibliografia:
„Początki zamku Grodno w świetle badań architektonicznych” – Małgorzata Chorowska
„Beschreibung und Geschichte der Burg Kinsberg” – August Zemplin, Breslau 1826
„Śląsk w zabytkach sztuki, Zamek Grodno” – Jerzy Rozpędowski, Wrocław 1960
„Codex Diplomaticus Silesiae T.16 Regesten zur schlesischen Geschichte 1301-1315” – C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau 1892
„Corona Silesiae: Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku” – Artur Boguszewicz, Wrocław 2010

Zachęcam również do obejrzenia drugiej części filmu o Zamku Grodno. Link poniżej.

Artykuł Jak w średniowieczu budowano Zamek Grodno? pochodzi z serwisu Eloblog.

Hanna Reitsch – Pilotka z Jeleniej Góry

Hanna Reitsch urodziła się 29 marca 1912 roku w Jeleniej Górze (niem. Hirschberg), w mieście położonym na Dolnym Śląsku u stóp Karkonoszy. Młoda Hanna wieku 19 lat zapisała się na pierwszy kurs pilotażu organizowany w szkole szybowcowej w Jeżowie Sudeckim (niem. Grunau). Swoje pierwsze kroki w lotniczym fachu stawiała na pobliskiej Górze Szybowcowej. Tak w wielkim skrócie rozpoczyna się życiorys jednej z najsłynniejszych pilotek w historii lotnictwa. Hanna Reitsch bez wątpienia była postacią nietuzinkową. Ustanowiła ponad 40 rekordów wysokości i długości trwania lotu, zarówno za sterami szybowców jak i samolotów silnikowych. Jako pilot doświadczalny miała okazję latać na najnowocześniejszych konstrukcjach swojej epoki. Choć w swoim lotniczym życiu posiadała dziesiątki osiągnięć i rekordów, to do historii przeszła przede wszystkim za sprawą jednego lotu. 26 kwietnia 1945 roku, wraz z generałem Ritterem von Greim, udało jej się wylądować małym samolotem Fieseler Storch w centrum oblężonego Berlina, a stamtąd przedostać wprost do bunkra Adolfa Hitlera. Powody tego lotu do dziś stanowią dużą zagadkę. Jej niezwykłe oddanie nazizmowi i III Rzeszy stanowiło jej drugą naturę. Choć nigdy nie była członkiem NSDAP, nigdy nie zreflektowała się nad swoimi poczynaniami i fanatycznym oddaniem dla narodowego socjalizmu. Hanna Reitsch jeszcze przed wybuchem wojny, jako pilot instytutu DFS, zaangażowana była w rozwój niemieckiego lotnictwa. Po wybuchu wojny aktywnie włączyła się w prace przy konstrukcjach stricte wojskowych. Pracując jako pilot testowy przy rozwoju nowych broni, bezpośrednio wspierała niemiecki przemysł wojskowy, który później wykorzystywany był do realizacji zbrodniczych planów III Rzeszy. Odznaczona przez niemieckie władze, wyniesiona na piedestał, stała się jedną z ikon nazistowskich Niemiec.

Po wojnie Reitsch dostała się do amerykańskiej niewoli, gdzie była przetrzymywana przez 15 miesięcy. Do latania wróciła dopiero w latach 50., startując w kolejnych zawodach i odnosząc kolejne sukcesy. Nigdy nie wyszła za mąż, nie posiadała dzieci. Zmarła 24 sierpnia 1979 roku, pochowana została na cmentarzu w Salzburgu.

Współpraca i materiały

Lektor: Tomasz Sikora
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Zdjęcia archiwalne: polska-org.pl i Bundesarchiv

Fragmenty wspomnień Hanny Reitsch czytała Joanna Łukaszewska, na podstawie autobiografii pilotki pt. „Latanie –moje życie”.

Specjalne podziękowania dla podziemnej trasy turystycznej PROJEKT ARADO w Kamiennej Górze, za udostępnienie podziemi, w których kręcona była część scen.

W filmie zostały wykorzystane fragmenty trzech filmów, na podstawie prawa cytatu, obrazujące sposób przedstawienia Hanny Reitsch w filmach fabularnych: „Operacja Kusza” (1965), „Hitler – ostatnie 10 dni” (1973) i „Upadek” (2004).

Bibliografia:
„Latanie – moje życie”, Hanna Reitsch
„Podniebnie loty Hanny Reitsch”, Dennis Piszkiewicz

Artykuł Hanna Reitsch – Pilot doświadczalny III Rzeszy z Jeleniej Góry pochodzi z serwisu Eloblog.

Bloki w raportach Schmelchera

W poprzedniej części filmu zaprezentowane zostały archiwalne raporty Siegfrieda Schmelchera, wyższego kierownika budowy Organizacji Todt. Siegfried Schmelcher był architektem, który w czasie wojny zajmował się projektowaniem kwater głównych Hitlera. Dzięki jego dokumentom poznaliśmy sposób planowania budowy nowych obiektów, głównie na przykładzie nowych podziemnych sztabów w Alpach. Szerzej omówiliśmy jego raporty w pierwszej części filmu. Oprócz sposobu projektowania kwater Schmelcher zdradził nam jeszcze jedną rzecz. Mianowicie całość kwatery podzielona była na tzw. bloki, a każdy z tych bloków miał swój numer. Natomiast poszczególne numery bloków przypisane były konkretnym kwaterom.

• Blok nr 1 – przewidziany był dla FHQ, Führerhauptquartier – Kwatery Głównej Hitlera.
• Blok nr 2 – przewidziany był dla OKH – Oberkommando des Heeres – Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych.
• Blok nr 3 – nie został ujęty na tym dokumencie, przypisywany był zazwyczaj dla OKM, czyli Oberkommando der Marine – Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej.
• Blok nr 4 – przewidziany był dla OKL – Oberkommando der Luftwaffe – Naczelnego Dowództwa Sił Powietrznych.
• Blok nr 5 – przewidziany był dla RSS, czyli Reichsführera-SS, którego funkcję pełnił Heinrich Himmler.
• Blok nr 6 – którego również nie ma ujętego na tym dokumencie, przewidziany była dla RAM, skrót od Reichsaußenminister – Minister Spraw Zagranicznych, którego funkcję pełnił Joachim von Ribbentrop.

Osówka, Włodarz, Książ – Czym miały być?

Pora odnieść teraz zgromadzoną wiedzę do tego, co działo się w Górach Sowich przy budowie kompleksu Riese. Zauważmy, że przy numeracji bloków występuje pewna kolejność. W trakcie analizy dokumentów pojawiła się koncepcja mówiąca o tym, że Niemcy mogli zastosować ten sam system numeracji kierownictw budowy, co w przypadku w/w bloków. Pomysł ten był na tyle intrygujący, gdyż dzięki niemu moglibyśmy przypisać, który z podziemnych kompleksów przypadał dla jakiej kwatery. Oto co wiedzieliśmy do tej pory o kierownictwach budowy.

• Kierownictwo robót nr 1 znajdowało się w Domu Güntera koło schroniska Schirgenschänke. Kierownictwo to zajmowało się na pewno budową kompleksu Rzeczka i prawdopodobnie również kompleksem Osówka.
• Kierownictwo robót nr 2 znajdowało się na początku w Walimiu w zajeździe Deutsches Haus, później zaś zostało przeniesione do Willi Schneidera w Jugowicach. Kierownictwo to zajmowało się pracami przy kompleksach Włodarz i Jawornik.
• Kierownictwa robót nr 3 i 4, najbardziej zagadkowe, ponieważ funkcjonowały razem i miały wspólnego kierownika. Na ich temat prawie nic nie wiemy. Wiemy, że na początku znajdowały się w Sierpnicy, a później przeniesiono je do Jedlinki. Prawdopodobnie kierownictwa te pracowały przy kompleksie Soboń.
• Kierownictwo robót nr 5 znajdowało się w byłej szkole w Sowinie koło Sokolca. To kierownictwo zajmowało się pracami przy kompleksie Gontowa.
• Kierownictwo robót nr 6 znajdowało się przy zamku Książ. Zajmowało się jego przebudową oraz budową podziemi pod zamkowym dziedzińcem.

Dzięki założonej hipotezie (szerzej omawianej na filmie) przypisaliśmy następujące kompleksy poszczególnym sztabom.

• Kompleksy Rzeczka i Osówka byłyby wtedy jedną częścią przypisaną do Bloku nr 1. Ten z kolei przeznaczony był dla FHQ, czyli Kwatery Głównej Hitlera.
• Kompleksy Włodarz i Jawornik również byłby jedną częścią, ale przypisaną do Bloku nr 2. Ten blok przeznaczony był dla OKH, czyli Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych.
• Blok nr 3 przeznaczony dla OKM, czyli Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej. Zgodnie z raportem Schmelchera jego budowa została wstrzymana i nie była dalej realizowana w ramach zadania budowlanego Riese.
• Kompleks Soboń byłby przypisany dla Bloku nr 4. Ten z kolei przewidziany był dla OKL, czyli Naczelnego Dowództwa Luftwaffe.
• Kompleks Gontowa byłby przypisany do Bloku nr 5. Ten blok planowany był z kolei dla SS.
• Kompleks Książ byłby Blokiem nr 6. Ten numer bloku przypadał dla RAM, czyli Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Zamek Książ dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych III Rzeszy?

Aby sprawdzić tę hipotezę udaliśmy się specjalnie do Zamku Książ w Wałbrzychu. Jeżeli nasza hipoteza miała okazać się prawdziwa to druga kolumna wskazująca na ilość metrów kwadratowych dla RAM w murowanych obiektach naziemnych powinna pokrywać się z powierzchnią użytkową zamku.

O metraż zamku zapytaliśmy Bogdana Rosickiego, przewodnika i pracownika Zamku Książ w Wałbrzychu. Ku naszemu zaskoczeniu okazało się, że ilość metrów kwadratowych w zamku i towarzyszących mu zabudowaniach jest niemalże równa ilości podawanej przez Schmelchera dla kwatery RAM.

• Metraż przewidziany dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych – 16802 mkw.
• Metraż Zamku Książ wraz z towarzyszącymi zabudowaniami – 16822 mkw.

Różnica raptem 20 mkw. nie może być tutaj przypadkowa. To by potwierdzało przynajmniej częściowo nasze założenia. Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że Schmelcher w listopadowym raporcie tylko dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych podaje powierzchnię z dokładnością co do jednego metra, dla pozostałych kwater wartości są zaokrąglone do rzędu dziesiątek lub setek. Schmelcher znał już z góry dokładną powierzchnię, bo dla murowanych obiektów naziemnych przyjął sobie po prostu metraż Zamku Książ.

Przypomnę, że od pewnego czasu książańskie podziemia udostępnione są również do zwiedzania dla turystów. Szczegółowe informacje znajdują się na stronie www.ksiaz.walbrzych.pl.

Zobacz także: Alpejska twierdza III Rzeszy i Riese – Raport Schmelchera cz. 1

Współpraca

Film powstał przy udziale Bogdana Rosickiego, Romualda Owczarka i Ulliego Schäfftera.
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Artykuł Czym miały być Osówka, Włodarz, Książ? – Raport Schmelchera cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Raporty Siegfrieda Schmelchera

Siegfried Schmelcher był architektem Organizacji Todt, w czasie wojny zajmował się projektowaniem kwater głównych Adolfa Hitlera. Schmelcher przeżył wojnę i zmarł dopiero 1991 roku. Pozostawił po sobie dokumenty, które dziś są przechowywane w archiwum w Niemczech. Przede wszystkim są to raporty związane z budową nowych kwater Hitlera. Raporty te należą do jednych z najważniejszych dokumentów związanych z budową kompleksu Riese. W tym filmie zaprezentujemy raporty Schmelchera przechowywane w archiwum w Koblencji w Niemczech. 6 teczek, prawie 200 stron skanów różnego rodzaju dokumentów. Kolorowe wykresy, precyzyjne diagramy, szczegółowe wyliczenia – nawet dziś po 70 latach od zakończenia wojny budzą uznanie i podziw. To główna część dorobku pozostawiona przez człowieka, o którym mówiło się, że był projektantem kwater głównych Adolfa Hitlera.

Zaprezentowane w filmie i artykule dokumenty zostały pozyskane przez Ulliego Schäfftera z archiwum w Koblencji w Niemczech.
Nachlass Bundesarchiv, Koblenz. Sygnatura akt: N 1514 Schmelcher Siegfried (1911-1991).

Raport Schmelchera z listopada 1944 roku

Pierwszy raport Schmelchera z listopada 1944 roku zawiera zestawienie 19 kwater Hitlera. 16 już istniejących i 3 w budowie. Wśród tak znanych miejsc jak Wolfsschanze, czyli Wilczy Szaniec, Olga czy W-2 znajduje się również obiekt o kryptonimie Riese. Tutaj kryptonim naszego sowiogórskiego olbrzyma jest jasno określony jako jedna z kwater Hitlera, tyle że w budowie.

Wykaz skrótów wykorzystanych w dokumencie:

• FHQ – Führerhauptquartier – Kwatera Główna Hitlera
• OKH – Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych
• OKL – Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Sił Powietrznych
• RSS – Reichsführer SS – Szef SS
• RAM – Reichsaußenminister – Minister Spraw Zagranicznych

Raport Schmelchera z kwietnia 1945 roku

Drugi raport Schmelchera jest wynikiem prac prowadzonych nad poszukiwaniem lokalizacji dla jeszcze jednej kwatery Hitlera, tym razem ukrytej w Alpach. Schmelcher na początku brał pod uwagę umieszczenie wszystkich sztabów w jednym dużym podziemnym obiekcie koło Niedersachswerfen. Gdy okazało się, że nie będzie mógł w pobliżu znaleźć wymaganej powierzchni w obiektach naziemnych (120 tys. mkw.) , wrócił do koncepcji tzw. kwater rozproszonych. Podobnej, która była już realizowana w Górach Sowich.

Główny obiekt przewidziany dla Hitlera miał być wykonany od podstaw nad jeziorem Königssee koło Berchtesgaden. Obiekt dla Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych zaplanowano w Gartenau. Obiekt dla Naczelnego Dowództwa Luftwaffe ulokowano w Ebensee. A obiekt dla Reichsführer-SS umiejscowiony miał być w Hallein. W planach brakuje kwatery dla Naczelnego Dowództwa Marynarki Wojennej, gdyż dowództwo Kriegsmarine nie wyraziło chęci na dyslokację swoje kwatery w Alpach. Na dokumencie brakuje również kwatery dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdyż Joachim von Ribbentrop miał już swoją kwaterę w Zamku Fuschl koło Salzburga.

Zobacz także: Czym miały być Osówka, Włodarz, Książ? – Raport Schmelchera cz. 2

Współpraca

Film powstał przy udziale Romualda Owczarka i Ulliego Schäfftera.
Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Lektor: Tomasz Sikora
Dziękuję wszystkim za pomoc w przygotowaniu filmu.

Artykuł Alpejska twierdza III Rzeszy i Riese – Raport Schmelchera cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.