Totenburg – wałbrzyskie mauzoleum

Mauzoleum, Totenburg, Schlesier Ehrenmal – wszystkie te nazwy dotyczą niezwykle mrocznego miejsca położonego na zboczu góry Niedźwiadki, praktycznie w samym centrum Wałbrzycha. Podniszczony budynek o zwartej konstrukcji zbliżonej do prostopadłościanu już od wielu lat pozostawiony jest na pastwę losu. Dawniej miejsce pamięci, pomnik chwały poświęcony Ślązakom poległym w czasie I wojny światowej, ofiarom wypadków w kopalniach węgla kamiennego i poległym bojownikom ruchu narodowo-socjalistycznego. Dziś jest już tylko pół-ruiną przyciągającą okolicznych pijaczków i miłośników opuszczonych miejsc, którzy na własne oczy pragną zobaczyć ostatnią świątynie nazistów…

Totenburg (Schlesier Ehrenmal) – Ostatnia świątynia nazistów – Foto: Michał Jabłoński

Minęły już prawie trzy lata odkąd napisałem mój pierwszy artykuł poświęcony wałbrzyskiemu mauzoleum. Link zamieszczam poniżej. Od tego czasu artykuł był już odwiedzany i czytany tysiące razy. O mauzoleum pojawiło się też w sieci wiele nowych artykułów i filmów, głównie z różnego rodzaju eksploracji. Jednak sam osobiście dopiero teraz zdecydowałem się na nakręcenie filmu, specjalnie poświęconemu temu mrocznemu obiektowi.

O historii samego mauzoleum nie będę się tu już więcej rozpisywał, gdyż tak jak wcześniej napisałem, był już opublikowany przeze mnie artykuł pt. Totenburg – Ostatnia świątynia Hitlera. Zapraszam również do jego odwiedzenia.

Totenburg położony jest na zboczu góry Niedźwiadki – Foto: Michał Jabłoński

Do obiektu współcześnie najbardziej przylgnęła nazwa „mauzoleum”

Główny dziedziniec Totenburga

Główny dziedziniec otoczony jest krużgankami

Jedno z pomieszczeń w środku budowli

Poniżej „nazistowskiego ołtarza” zachowany jest wałbrzyski herb

Współpraca

Zdjęcia z powietrza: Michał Jabłoński
Tłumaczenie: Ulli Schäffter
Lektor: Tomasz Sikora

Bibliografia: Schlesier Ehrenmal – pomnik ku czci Ślązaków w Wałbrzychu
Zdjęcia archiwalne: dolny-slask.org.pl i das Bundesarchiv

Artykuł Film Totenburg – Ostatnia świątynia nazistów pochodzi z serwisu Eloblog.

„Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski – Recenzja

„Sekrety Wałbrzycha” to zbiór krótkich opowiadań związanych z historią Wałbrzycha i okolicy. W zasadzie nie ma wśród nich żadnego wspólnego mianownika, oprócz aspektu terytorialnego w postaci regionu wałbrzyskiego. Historie opowiadane w „Sekretach Wałbrzycha” wykraczają także poza sam Wałbrzych, w książce znajdziemy również kilka opowiadań związanych np. z Walimiem. Autor książki opisuje różne historie związane z Wałbrzychem, nie tylko wojenne losy tego miasta, ale i również czasy PRLu czy nawet wydarzenia współczesne. Tak więc w książce znajdziemy m.in. historię Lisiej Sztolni, powojenne losy wałbrzyskich tramwajów, wizytę Edwarda Gierka w 1974 roku, sławne poszukiwania „złotego pociągu” czy odwiedziny UFO z 2007 roku… Oczywiście nie zabrakło tu również wątków związanych z górniczą historią Wałbrzycha. Książka Artura Szałkowskiego to zbiór luźnych historii, historyjek i ciekawostek, z podkreśleniem na słowo „ciekawostek”. I jako taką należy ją traktować. Nie jest to książka historyczna, nie zagłębia się ona w historię Wałbrzycha, nie przedstawia żadnych szczegółowych wyników badań. Ot parę tu i ówdzie pozbieranych w całość ciekawych wydarzeń z życia tego miasta i jego mieszkańców. Niestety, moim największym problemem w odbiorze książki był brak źródeł zawartych tam informacji. Powyrywane z kontekstu cytaty, brak źródeł przytaczanych danych, to w niektórych przypadkach stawia pod dużym znakiem zapytania zaprezentowane tam informacje. Gdyby nie to, moja ocena mogłaby być lepsza.

Tytuł: Sekrety Wałbrzycha
Autor: Artur Szałkowski
Rok polskiego wydania: 2017
Moja ocena: ★★★☆☆

„Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski

Oferty w księgarniach i sklepach internetowych
„Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski

Artykuł „Sekrety Wałbrzycha” Artur Szałkowski pochodzi z serwisu Eloblog.

Najstarsze zdjęcia Dolnego Śląska

Prezentowane stare zdjęcia Dolnego Śląska pochodzą ze zbiorów Deutsche Fotothek. Wszystkie fotografie zostały wykonane przez Hermanna Krone, urodzonego we Wrocławiu niemieckiego fotografika. Swoje zdjęcia wykonywał on w technikach dagerotypii i kalotypii. Wśród jego prac znalazło się wiele znanych niemieckich i czeskich miejscowości. Na Dolnym Śląsku uwieczniony został m.in. Wrocław, Wałbrzych, Szczawno-Zdrój, Zagórze Śląskie, Karkonosze. Są to jedne z najstarszych obrazów Dolnego Śląska. Zapraszam do oglądania. To prawdziwa podróż w czasie!

Dwaj eleganccy panowie we Wrocławiu (ojciec i brat H. Krone), w tle prawdopodobnie wieże kościoła św. Marii Magdaleny – Hermann Krone, 1848 rok

Rynek i Stary Ratusz we Wrocławiu – Hermann Krone, 1865 rok

Południowa strona Rynku, pomnik Fryderyka Wilhelma III, w tle wieża kościoła św. Elżbiety – Hermann Krone, 1865 rok

Wyspa Piasek, w tle Ostrów Tumski, po prawej wieże archikatedry św. Jana Chrzciciela – Hermann Krone, 1865 rok

Zamek Książ – Hermann Krone, 1865 rok

Zamek Stary Książ – Hermann Krone, 1865 rok

Uzdrowisko Szczawno-Zdrój, dawna hala spacerowa – Hermann Krone, 1865 rok

Wieża widokowa i restauracja Belweder (nieistniejąca) na Wzgórzu Gedymina, Szczawno-Zdrój – Hermann Krone, ok. 1860 rok

Uzdrowisko Stary Zdrój, dziś dzielnica Wałbrzycha, dawny Dom Zdrojowy – Hermann Krone, ok. 1860 rok

Jedlina-Zdrój, zdjęcia Dolnego Śląska H. Krone objęły kilka miejscowości uzdrowiskowych – Hermann Krone, ok. 1860 rok

Zagórze Śląskie, w tle Zamek Grodno – Hermann Krone, 1865 rok

Śnieżka, w tle nieistniejące już schronisko Riesenbaude – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Śnieżka, po prawej schronisko Riesenbaude (nieistniejące) – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Szczyt Śnieżki, kaplica św. Wawrzyńca – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Wielki Staw, Karkonosze – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Mały Staw, Karkonosze – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Schronisko Strzecha Akademicka – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Śnieżne Kotły, Karkonosze – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Kaplica św. Anny na Grabowcu – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Wodospad Szklarki – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Wodospad Kamieńczyka – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Świątynia Wang – Hermann Krone, ok. 1865 rok

Zobacz także:

• Pierwsze najstarsze zdjęcia Wrocławia sprzed ponad 150 lat
• Przedwojenny Lwów na starych zdjęciach

Artykuł Najstarsze zdjęcia Dolnego Śląska – Te fotografie mają 150 lat! pochodzi z serwisu Eloblog.

Mapa Rüdigera

W poprzednim filmie zaprezentowany został archiwalny dokument pt. „Stand der Anlagen Führerhauptquartier”. Do wspomnianego dokumentu została dołączona jeszcze mapa, na której zarysowano trzy okręgi. Na mapie mamy również naniesioną rzymską cyfrę V, co odnosi się do piątej pozycji na w/w dokumencie, czyli do obiektu o kryptonimie „Rüdiger”.

Mapa z lokalizacją Rüdigera – Zbiory: Wydawnictwo Technol

Wspólnym mianownikiem dwóch małych okręgów na mapie, jest występowanie w ich rejonach tuneli kolejowych. W prawym okręgu znajduje się tunel pod Małym Wołowcem, a w lewym okręgu tunel pod Przełęczą Kowarską. Co oznacza duży okrąg? Nie wiadomo. Niestety mapa nie jest dostępna w lepszej rozdzielczości. Prawdopodobnie w oryginale była kolorowa, a okręgi zarysowane były odrębnymi kolorami. Trzeba brać również pod uwagę, iż jest to tylko schematyczna mapa, która wcale nie musi wskazywać miejsc z dużą precyzją.

Mapa Rüdigera, w małych okręgach występują tunele kolejowe – Zbiory: Wydawnictwo Technol

Tunel pod Małym Wołowcem składa się z dwóch równoległych nitek (rur tuneli) – Źródło: dolny-slask.org.pl

Wjazd do jednego z tuneli pod Małym Wołowcem

Czynny tunel (północny) pod Małym Wołowcem

Nieczynny tunel (południowy) pod Małym Wołowcem – Czy tutaj miał się zatrzymać pociąg Hitlera?

Tunel pod Przełęczą Kowarską – Źródło: dolny-slask.org.pl

Tunel pod Przełęczą Kowarską w rejonie Ogorzelca

Tunel pod Przełęczą Kowarską

Tunel pod Przełęczą Kowarską

Połączenia telefoniczne i dalekopisowe Rüdigera

Dodatkowo na mapie znajduje się jeszcze karteczka z listą połączeń telefonicznych i dalekopisowych. Rozpiska wskazuje konkretne obiekty, z jakimi mógł nawiązać połączenie obiekt o kryptonimie „Rüdiger”.

Lista połączeń dalekopisowych i telefonicznych – Zbiory: Wydawnictwo Techno

Łączność dalekopisowa (Fe)

• OKW – Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Wehrmachtu).
• Sdp. Berlin – Stadtpolizei Berlin (Policja w Berlinie).
• Annabu – Centrala łączności OKH (Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych) koło Wünsdorf.
• DV Hochland – Centrala łączności „Hochland”.
• DV Donu – Centrala łączności „Donau”.
• DV Hessen – Centrala łączności „Hessen”.
• DV San – Centrala łączności „San”.
• DV Schlesien – Centrala łączności „Schlesien”.
• LV 1000 – Centrala łączności OKL (Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Luftwaffe) w Berchtesgaden.
• Irene – Planowa centrala łączności OKW ( Oberkommando der Wehrmacht – Naczelne Dowództwo Wehrmachtu) w obiekcie Riese.
• FA Freiburg – Centrala łączności w Świebodzicach.
• FA Glatz – Centrala łączności w Kłodzku.
• FA Schweidnitz – Centrala łączności w Świdnicy.
• FA Brelsau – Centrala łączności we Wrocławiu.
• OT Breslau – Organizacja Todt we Wrocławiu.

Łączność telefoniczna (T)

• OKW – Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Wehrmachtu).
• Kurfürst – Bunkier OKL (Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Luftwaffe) koło Poczdamu.
• Annabu – Centrala łączności OKH (Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych) koło Wünsdorf.
• AA Berlin – Auswärtiges Amt Berlin (Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Berlinie).
• Gen. Kob. Breslau – Garnizon we Wrocławiu (?).
• Irene – Planowa centrala łączności OKW ( Oberkommando der Wehrmacht – Naczelne Dowództwo Wehrmachtu) w obiekcie Riese.
• LV 1000 – Centrala łączności OKL (Oberkommando der Luftwaffe – Naczelne Dowództwo Luftwaffe) w Berchtesgaden.
• DV Hochland – Centrala łączności „Hochland”.
• Seestern – Planowa centrala łączności OKM (Oberkommando der Marine – Naczelne Dowództwo Marynarki Wojennej) w obiekcie Riese.
• RKzl. Berlin – Kancelaria Rzeszy w Berlinie.
• RKzl. München – Kancelaria Rzeszy w Monachium.
• DNB Berlin – Deutsches Nachrichtenbüro (Niemiecka Agencja Prasowa w Berlinie).
• Prop Min. – Propagandaministerium (Ministerstwo Propagandy).

Pociąg Hitlera – Führersonderzug

Führersonderzug – pociąg specjalny Adolfa Hitlera. Wódz III Rzeszy już od 1939 roku wykorzystywał swój specjalny pociąg nie tylko jako środek transportu, ale i również jako mobilne centrum dowodzenia. Sprawdzał się on dobrze zwłaszcza na stale rozszerzających się frontach II wojny światowej, kiedy to Hitler pragnął przebywać w pobliżu walczących wojsk. W 1941 roku pociąg Hitlera składał się z następujących wagonów. Poszczególne wagony wymienione są zgodnie z ich kolejnością w składzie.

• dwie lokomotywy
• wagon artylerii przeciwlotniczej
• wagon bagażowy
• salonka Hitlera
• wagon dowodzenia
• wagon oddziału gwardii przybocznej
• wagon jadalny
• dwa wagony dla gości
• wagon-łaźnia
• wagon jadalny
• dwa wagony sypialne personelu
• wagon prasowy
• wagon bagażowy
• wagon artylerii przeciwlotniczej

Źródło: „Kwatery Główne Führera” Franz W. Seidler, Dieter Zeigert, str. 26 i 27.

Führersonderzug – Pociąg Hitlera

Już w czasie kampanii francuskiej przewidziano wykorzystanie tuneli kolejowych do ukrycia pociągu specjalnego Hitlera. Tak było w przypadku tunelu kolejowego koło francuskiej miejscowości Margival. W późniejszym okresie miejsce to zostało dodatkowo rozbudowane i otrzymało status kwatery głównej o kryptonimie „Wolfsschlucht II”. Ważnym elementem składowym tej kwatery był tunel kolejowy, który już w czerwcu 1940 roku był przewidziany do ukrycia pociągu specjalnego Hitlera. Tunel wyposażony został w dwoje specjalnych pancernych drzwi. Do tunelu pociągnięto również przyłącze telekomunikacyjne, umożliwiające włączenie składu do sieci telefonicznej III Rzeszy za pomocą francuskiej infrastruktury. Prawdopodobnie podobne rozwiązania dla pociągu Hitlera planowano przygotować również na Dolnym Śląsku.

Kolejnym przykładem wykorzystania tuneli jest tunel kolejowy koło miejscowości Mönichkirchen w Dolnej Austrii. Pobliski tunel kolejowy został wykorzystany do ukrycia pociągu specjalnego Hitlera w kwietniu 1941 roku. Przyjazd Hitlera do Dolnej Austrii miał związek z prowadzoną wówczas kampanią bałkańską. W trakcie stacjonowania pociągu koło Mönichkirchen otrzymał on status kwatery głównej o kryptonimie „Frühlingssturm”.

FHQ „Frühlingssturm” – Żołnierze zabezpieczają tunel przeznaczony dla pociągu Hitlera koło miejscowości Mönichkirchen w Dolnej Austrii – Źródło: „Kwatery Główne Führera” Franz W. Seidler, Dieter Zeigert

Sieć telekomunikacyjna Riese

W drugiej połowie filmu zaprezentowana została mapa systemu łączności na Dolnym Śląsku. Na mapie wskazane są dwie stacje wzmacniakowe. Jedna w Świdnicy o kryptonimie „Schweidnitz I”, a druga w Rzecce koło Walimia o kryptonimie „Schweidnitz II”. Ponieważ stacja „Schweidnitz II” została ulokowana w budynku o raczej prowizorycznym charakterze, a obok drążono pod górą Ostra kompleks „Rzeczka”, powstało przypuszczenie, że to właśnie kompleks „Rzeczka” miał być miejscem docelowym dla stacji „Schweidnitz II”. W ten sposób zapewniać łączność dla pozostałych kompleksów Riese w Górach Sowich. Na razie jest to tylko hipoteza.

Fragment mapy odnalezionej przez Romualda Owczarka, przedstawiającej schemat sieci telefonicznej na Dolnym Śląsku – Zbiory: Romuald Owczarek

Budynek stacji wzmacniakowej w Świdnicy, obiekt o kryptonimie „Schweidnitz I”

Stacja wzmacniakowa w Świdnicy „Schweidnitz I”

Podziemia stacji wzmacniakowej w Świdnicy, w tym miejscu stała kiedyś aparatura wzmacniająca sygnał

Zachowany silnik Diesla i generator prądu

Pozostałości budynku stacji wzmacniakowej w Rzecce, obiekt o kryptonimie „Schweidnitz II”

Mapa z lokalizacją wspomnianych tuneli kolejowych i stacji wzmacniakowych

Zobacz także: Kryptonim „Rüdiger” – Wojenna zagadka Wałbrzycha cz. 1

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Artykuł Kryptonim „Rüdiger” – Pociąg Hitlera i tunel pod Wałbrzychem cz. 2 pochodzi z serwisu Eloblog.

Kryptonimy niemieckich podziemnych budowli

Kryptonim „Rüdiger” pojawił się na początku lat 90-tych w książce autorstwa Hansa Waltera Wicherta (Decknamenverzeichnis deutscher unterirdischer Bauten des zweiten Weltkrieges), opisującej kryptonimy niemieckich podziemnych budowli z czasów II wojny światowej. Autor w swojej publikacji przedstawił listy kryptonimów przypisanych do poszczególnych podziemnych obiektów, które miały istotne znaczenie dla III Rzeszy. Były to głównie obiekty związane z produkcją zbrojeniową, siłami zbrojnymi i najważniejszymi instytucjami w państwie.

Kryptonimy niemieckich podziemnych budowli z czasów II wojny światowej – Hans Walter Wichert

W publikacji na stronach 159 i 160 pojawiła się lista obiektów S-Vorhaben, co oznacza skrót od „Sonderbauvorhaben” – budowle o specjalnym przeznaczeniu. W liście przy pozycji S3 znalazły się następujące obiekty:

• Jonastal bei Ohrdruf, Crawinkel (Olga)
• Berchtesgaden, Führerhauptquartier Obersalzberg (Serail)
• Wolfsschanze bei Rastenburg, Ostpreußen
• Bad Charlottenbrunn, Schlesien (Riese)
• Waldenburg, Schlesien (Rüdiger)
• Fürstenstein bei Ksiaz, nordöstlich von Krakau
• Diedenhofen, Lothringen (Brunhilde)
• Pullach, Bayern (Siegfried)
• Bad Nauheim bei Gießen (Amt 600)
• Pullach, Haus Bormann (Hagen)

Lista niemieckich budowli S3 (S-Vorhaben) i Rüdiger – Autor: Hans Walter Wichert

Ze wszystkich wymienionych obiektów aż trzy znajdowały się w rejonie Gór Sowich i Wałbrzyskich. Jednak największe zaciekawienie wzbudziło ujęcie obiektu o kryptonimie „Rüdiger”, który miał znajdować się w Wałbrzychu (Waldenburg) na Śląsku (Schlesien). Ponieważ na liście został już umieszczony Zamek Książ i kompleks Riese koło Jedliny-Zdrój, nie wiadomo było o jaki dokładnie obiekt chodzi, i czym tak naprawdę był Rüdiger?!

Kwatery Główne Hitlera i Rüdiger

Kolejnym – i zarazem najważniejszym dokumentem – jest spis Kwater Głównych Hitlera wraz ze stanem infrastruktury telefonicznej i dalekopisowej. Dokument zatytułowany został „Stand der Anlagen Führerhauptquartier” i opatrzony klauzulą „Geheime Kommandosache” – tajne.

Stan infrastruktury łączności kwater Hitlera (Stand der Anlagen Führerhauptquartier) – Zbiory: Wydawnictwo Technol Archiwum: BA-MA, WF 01/10158

Stan infrastruktury łączności kwater Hitlera (Stand der Anlagen Führerhauptquartier) – Zbiory: Wydawnictwo Technol Archiwum: BA-MA, WF 01/10158

W dokumencie zostały wymienione obiekty: Wolfsschanze, Berchtesgaden, W-0, Brunhilde, Siegfried, Amt 600 i nasz zagadkowy Rüdiger. Wszystkie wymienione obiekty były Kwaterami Głównymi Hitlera, z wyjątkiem Berchtesgaden, który nie posiadał statusu Kwatery Głównej, ale był tak de facto miejscem przebywania wodza III Rzeszy.

Rozmieszczenie obiektów Kwater Głównych Hitlera wymienionych na dokumencie

Wśród wymienionych obiektów pojawia się Rüdiger, do którego przypisane są dwa obiekty: Zamek Książ (Fürstenstein) i główna centrala-urząd (Hauptamt). Oprócz rozpiski przyłączy telefonicznych i dalekopisowych, znajdziemy tam również tzw. rozwiązanie dla pociągu (Zuglösung). W ramach tego rozwiązania – co domyślnie należy traktować jako rozwiązanie dla pociągu sztabowego – miano wykorzystać dwa miejsca. Dworzec kolejowy w Jedlinie-Zdrój (Bahnhof Bad Charlottenbrunn) i tunel kolejowy pod Małym Wołowcem (Ochsenkopf-Tunnel).

Zamek Książ (Fürstenstein) – Foto: Adrian Sitko

Jeden z tuneli pod Małym Wołowcem (Ochsenkopf-Tunnel)

Dworzec Jedlina-Zdrój (Bahnhof Bad Charlottenbrunn)

Co ciekawe, o ile Zamek Książ, tunel pod Małym Wołowcem i dworzec kolejowy w Jedlinie-Zdrój zostały wymienione wprost, to lokalizacja głównej centrali nie została wskazana w ogóle! Nie wiadomo, gdzie dokładnie miała zostać ulokowana. Dokument wskazuje tylko, że jej infrastruktura w momencie sporządzania wykazu była planowana (geplant), a jej gotowość zaplanowano na lipiec 1945 roku.

Czym był Rüdiger?

Podstawowe pytanie brzmi, skoro na liście zostały wymienione Kwatery Główne Hitlera, dlaczego wśród nich nie ma Riese? Trudno dziś jednoznaczenie odpowiedzieć na to pytanie. Jednak można postawić kilka roboczych hipotez, które mogłyby w jakimś stopniu wyjaśnić tę sytuację.

• Pierwsza hipoteza. Określenie „Riese” lub „Bauvorhaben Riese” było tylko kryptonimem na czas budowy kompleksu Kwatery Głównej Hitlera na Dolnym Śląsku, a po jej zakończeniu zespół obiektów miał otrzymać zupełnie nowy kryptonim – „Rüdiger”. Nie byłaby to sytuacja odosobniona, podobne rozwiązanie zastosowano już przy budowie Wilczego Szańca.
• Druga hipoteza. Kwaterą Główną Hitlera miał być obiekt o kryptonimie „Rüdiger”, składający się co najmniej z Zamku Książ, dodatkowo z osobnej głównej centrali telefonicznej, plus stacji kolejowej w Jedlinie-Zdrój i pobliskiego tunelu pod Małym Wołowcem, które miały być rozwiązaniem dla pociągu specjalnego Hitlera. Natomiast obiekt o kryptonimie „Riese” miał pełnić zupełnie inną funkcję. Jaką? Nie wiadomo.
• Trzecia hipoteza. „Riese” było planowane jako Kwatera Główna Hitlera składająca się z obiektów położonych w Górach Sowich i Zamku Książ. Jednakże po zamachu w Wilczym Szańcu, Hitler kryjąc urazę do oficerów Wehrmachtu stwierdził, że nie będzie dłużej mieszkał w ich otoczeniu. W związku z tym nastąpiła zasadnicza zmiana koncepcji budowy kwatery, rozdzielając obiekty w Górach Sowich, które teraz miały być przeznaczone już tylko dla sztabów poszczególnych rodzajów sił zbrojnych, od położonego 20 km dalej Zamku Książ, który ze swoimi podziemiami miał być przeznaczony dla samego Adolfa Hitlera. I to właśnie ta nowa kwatera budowana w zamku miała otrzymać kryptonim „Rüdiger”.

Przedstawione robocze hipotezy są oczywiście tylko teoretycznymi rozważaniami. Kolejne dokumenty i informacje związane z Rüdigerem zaprezentujemy w drugiej części wywiadu.

Zobacz także: Kryptonim „Rüdiger” – Pociąg Hitlera i tunel pod Wałbrzychem cz. 2

Współpraca

Film powstał przy współpracy z Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu i Sztolni Walimskich

Zdjęcia z powietrza użyte w filmie wykonał K-motion.pl

Filmowanie z powietrza, zdjęcia z powietrza – K-motion.pl

Artykuł Kryptonim „Rüdiger” – Wojenna zagadka Wałbrzycha cz. 1 pochodzi z serwisu Eloblog.

Już od prawie miesiąca na Zamku Książ możemy oglądać niezwykłą wystawę archiwalnych fotografii rodziny Hochbergów i jej dworu. Ulotne beztroskie chwile, sprzed ponad 100 lat, zostały uwiecznione przez pochodzącego z Francji zamkowego kucharza Louisa Hardouina. Zbiór bezcennych fotografii udało się odnaleźć u jego wnuczki, dziś mieszkającej już na stałe w Kanadzie. Dzięki swojej pasji do fotografowania Louis Hardouin uchwycił obiektywem swojego aparatu codzienne życie mieszkańców zamku. Wydarzenia i postacie uwiecznione na starych kliszach możemy dziś oglądać na wystawie zorganizowanej właśnie na Książu. Wśród odnalezionych fotografii odnajdziemy wiele zdjęć księżnej Daisy von Pless, jej męża i dzieci, które dorastały w zamkowym bajkowym otoczeniu. Na starych zdjęciach możemy dostrzec jak zamek wyglądał w czasie swojej ostatniej dużej przebudowy. Nie zabrakło również zdjęć przedstawiających codzienne życie na Książu, licznej zamkowej służby Hochbergów, a także żony i syna samego autora zdjęć. Ja już wystawę widziałem. Teraz zachęcam innych do jej odwiedzenia. Naprawdę warto!

Jedna z archiwalnych fotografii – Ukochana żona Louisa Hardouina na tle Zamku Książ

Wystawa starych fotografii Louisa Hardouina

Wystawa starych fotografii Louisa Hardouina

Zdjęcie zamku wykonane jeszcze przed ostatnią przebudową

Wystawa „Książ od kuchni” przedstawia m.in. losy rodziny Hochbergów

Artykuł „Książ od kuchni” – Wystawa starych fotografii Louisa Hardouina pochodzi z serwisu Eloblog.

Zapomniany tunel kolejowy w Wałbrzychu

W 1837 roku, z inicjatywy Gustava Heinricha von Ruffera, powstał komitet budowy linii kolejowej z Wrocławia do Wałbrzycha. Budowa linii kolejowej miała przede wszystkim ułatwić przewóz towarów wytwarzanych w Wałbrzychu i okolicznych miejscowościach. W 1851 roku linię kolejową przedłużono do Wałbrzycha, a w 1867 roku ukończono cały projekt budowy linii aż do Zgorzelca. Linia kolejowa miała przebiegać m.in. przez masyw Brzezinki w Wałbrzychu, w tym celu zaprojektowano tunel kolejowy, którego budowę rozpoczęto w latach 60-tych XIX wieku. Z racji bliskiego sąsiedztwa kopalni węgla kamiennego, pojawiły się szkody górnicze na tyle duże, że konieczne było przeprowadzenie prac naprawczych.

Tunel kolejowy pod górą Brzezinka – Zapomniany tunel kolejowy w Wałbrzychu – Źródło: dolny-slask.org.pl

Jak donosi portal dolny-slask.org.pl, podjęto wówczas decyzję o skróceniu tunelu o 50 metrów od strony dzielnicy Podgórze. Prace ruszyły na wiosnę 1909 roku, a naprawy szkód górniczych podjęła się firma Grün & Bilfinger z Mannheim, zatrudniając przy tym około 200 Włochów z południowego Tyrolu. W trakcie prac naprawczych doszło do zawalenia się wschodniego portalu tunelu oraz całkowitego zawalenia prześwitu na długości 30 metrów. Początkowo prace naprawcze zaplanowane były na około pół roku, jednak zawał w tunelu przyczynił się do ich znacznego przedłużenia. Konieczne było wywiezienie około 100 tys. m³ skał z zawału i poszerzonego prześwitu tunelu. Szczęśliwie w tym samym czasie, przebudowywano linię kolejową z Wałbrzycha do Kłodzka, gdzie wykorzystano nadmiar materiału skalnego. Po roku pracy, w listopadzie 1910 roku zakończono naprawę tunelu, tym samym likwidując poważne utrudnienia komunikacyjne. 1 grudnia 1910 roku otwarto nowo wyremontowany tunel kolejowy. Nad portalem umieszczono napis „Gute fahtr immerdar” – „Zawsze dobrej podróży”.  W 1933 roku w tunelu powstały nowe kolejne spękania. Zapadła więc decyzja o zamknięciu obiektu, a następnie o jego całkowitej rozbiórce. W czasie prac rozbiórkowych wybrano około 450 tys. m³ materiału skalnego, a szlak kolejowy wyznaczono w sześćdziesięcio metrowym wykopie. W 1938 roku zakończono pracę rozbiórkowe, kończąc tym samym historię tunelu pod Brzezinką.

Pamiątkowe zdjęcie z otwarcia tunelu po remoncie, 1 grudnia 1909 roku – Źródło: dolny-slask.org.pl

Więcej zdjęć tunelu pod Brzezinką można zobaczyć na portalu dolny-slask.org.pl.

Kopalnia Friedrich Stollberg

Pole górnicze kopalni nadano 14 marca 1845 roku, na terenie góry Brzezinki (Birk-Berg), leżącej w obrębie administracyjnym Kuźnic Świdnickich (Fellhammer). Regularną eksploatację rozpoczęto dopiero w 1852 roku, wówczas kopalnia eksploatowała płytko zalegający węgiel w skałach porfirowych. W latach 1854, 1862 i 1865 wymieniono część obszaru górniczego z polami Beste i Ezechiel. Kilka lat później, 26 lutego 1858 roku utworzono pole górnicze Friedrich Stollberg Zubehör, które było częścią tej kopalni. W 1864 roku kopalnia zakończyła eksploatację, a 24 maja 1868 roku powiększono pole Friedrich Stollberg Zubehör. Kopalnię zlikwidowano, pozostawiając kilkukilometrową sieć chodników. Kopalnia należała do księcia pszczyńskiego, a od 1930 roku do Waldenburger Bergwerks. Część pola górniczego odstąpiono w latach 1921 i 1933 firmie Niederschlesische Bergbau A.G.

Lokalizacja byłego tunelu pod Brzezinką

Artykuł Zapomniany tunel kolejowy w Wałbrzychu pochodzi z serwisu Eloblog.

Lisia Sztolnia (Fuchsstollen)

Chyba najsłynniejsza z wałbrzyskich sztolni. Lisią Sztolnię wybudowano w latach 1791-1799 w obecnej dzielnicy Biały Kamień. Oficjalne otwarcie sztolni nastąpiło 18 września 1794 roku, które upamiętniono kamienną tablicą znajdującą się nieopodal wlotu. Sztolnia pełniła funkcję sztolni odwadniającej, a do 1854 roku również sztolni wydobywczej. Jej pierwotny wylot znajdował się pod jezdnią ulicy Armii Krajowej, natomiast obecne miejsce wylotu przy ul. Mikołaja Reja zostało wykonane na początku XX wieku. W późniejszym okresie sztolnię kilkukrotnie przedłużano, a w 1840 roku osiągnęła długość 1,7 km. Do 1854 roku sztolnią transportowano urobek w łodziach, potem wprowadzono transport kołowy przy użyciu koni jako siły pociągowej. W końcu na kopalni Fuchs urobek zaczęto wydobywać za pomocą szybów, a sztolnia została zaślepiona jako wyrobisko zbędne. W okresie powojennym sztolnia nie była wykorzystywana. W 1961 roku sztolnię wpisano do rejestru zabytków, a po utworzeniu Muzeum Przemysłu i Techniki w dawnej kopalni Julia turystom udostępniono 270 m sztolni.

Lisia Sztolnia (Fuchsstollen) – Wałbrzyskie sztolnie odwadniające

Sztolnia Fryderyk Wilhelm (Friedrich Wilhelm Stollen)

Historia tej sztolni rozpoczyna się w 1800 roku, kiedy to na potrzeby odwodnienia płytkich pokładów węgla założono sztolnię odwadniającą. Sztolnię zatwierdzono 26 kwietnia 1803 roku i należała ona do Consolidirte Fuchsgrube (kopalnia Thorez). Oprócz wspomnianej kopalni Fuchs, sztolnia odwadniała również płytko położone pokłady kopalni Morgen und Abendstern i okolice szybu Paweł (Paul Schacht). Sztolnię wentylował szyb Brade ulokowany na terenie dawnej fabryki porcelany (Porzellanmanufaktur Carl Tielsch). Szyb został zlikwidowany pod koniec XIX wieku, a w 1905 roku budynek nadszybia rozebrano w związku z rozbudową fabryki Tielscha. Wkrótce płytko położone wyrobiska zarzucono, a sztolnia straciła na znaczeniu. Dopiero w 1997 roku w związku z likwidacją wałbrzyskich kopalń, opracowany został system grawitacyjnego odprowadzenia nadmiaru wody z nieczynnych wyrobisk do rzeki Pełcznicy. Wykorzystano położenie szybu Chwalibóg (jest to najniżej położony szyb w Wałbrzychu) i bliskie sąsiedztwo dawnej sztolni odwadniającej. Wykonano przekop łączący szyb Chwalibóg ze sztolnią oraz sztolnią upadową której wylot znajduję się przy ul. Przywodnej, zaraz za dawnym hotelem Sudety. System odwadniający zaczął działać w 2002 roku. Wylot sztolni znajduję się przy Wydziale Techniczno-Inżynieryjnym Politechniki Wrocławskiej, na poziomie +391. Całkowita długość sztolni wynosi około 3,7 km. Sztolnia odprowadza około 22 m³/min wody dołowej do rzeki Pełcznicy.

Głęboka Sztolnia Szczęśliwa Pomoc (Thiefer Gliickhilf Stollen)

Sztolnia została wybudowana na początku XIX wieku. Należała do kopalni Schwester, która należała do gwarectwa Beste. Przed wybudowaniem szybów Siostrzanych pełniła rolę sztolni wydobywczej. Wylot sztolni zlokalizowany był przy ul. Wschodniej w dzielnicy Sobięcin, na poziomie +432. Po wybudowaniu szybów Siostrzanych i pogłębieniu wyrobisk, sztolnia stała się bezużyteczna i niedługo potem sztolnię zlikwidowano. Sztolnia miała 1,2 km długości, a obecnie w miejscu wlotu stoi kamienica.

Mapa górnicza dzielnicy Sobięcin – Wałbrzyskie sztolnie odwadniające

Głęboka Sztolnia Błogosławieństwo Boga (Thiefer Segen Gottes Stollen)

Sztolnia została wybudowana na początku XIX wieku. Odwadniała płytko położone chodniki kopalni Segen Gottes w Starym Zdroju. Sztolnię wentylował dalej położony szyb Feld. Sztolnia miała zaledwie 100 m długości, a obecnie wylot sztolni jest zamurowany.

Sztolnia Teresa (Theresien Stollen)

Sztolnia została wybudowana w XIX wieku. Leżała na polu o tej samej nazwie, które było częścią skonsolidowanej kopalni Błogosławieństwo Boże (Cons. Segen Gottes Grube). Sztolnia odwadniała płytkie pokłady kopalni Teresa oraz szyby Scharnhorst i Bianka. Wylot sztolni znajdował się przy ul. Starej w dzielnicy Nowe Miasto, a obecnie w miejscu wylotu stoi betonowa komórka. Sztolnia miała nieco ponad 1 km długości.

Mapa wałbrzyskich sztolni odwadniających

Artykuł Podziemny Wałbrzych – Wałbrzyskie sztolnie odwadniające pochodzi z serwisu Eloblog.

Podziemia Zamku Książ

Dlaczego akurat Kompleks Książ wzbudza tyle emocji? Słowo klucz – PAN. To właśnie przez obecność placówek Polskiej Akademii Nauk zwiedzanie podziemi Zamku Książ było niemożliwe dla zwykłego zjadacza chleba. Inaczej niż pozostałych 6 kompleksów podziemi Riese, z których 3 są udostępnione dla ruchu turystycznego, a kolejne 3 pozostawione bez większego nadzoru. Książańskie podziemia obrosły więc legendą. Przez lata, jako młody chłopak łażący po książańskim parku, przyglądałem się masywnym drzwiom, za którymi były ukryte podziemia i Instytut Geofizyki PAN. Wyłączenie Kompleksu Książ z ruchu turystycznego, dawało również pole do różnych spekulacji, co do prób ukrycia czegoś.

Sztolnia nr 2 wejście do podziemi, u góry Zamek Książ

Kilka tygodni temu miałem okazję zwiedzać podziemia dzięki uprzejmości Pana Leopolda Stempowskiego z PANu. Za co chciałem jeszcze raz serdecznie podziękować. Książańskie podziemia zostaną już niedługo udostępnione turystom. Zapewne staną się jedną z największych atrakcji zamku, jak i samego Wałbrzycha. Obecnie w wyrobiskach ulokowane są dwie placówki Polskiej Akademi Nauk: Instytut Geofizyki oraz Centrum Badań Kosmicznych. Obie placówki będą funkcjonować dalej, pomimo uruchomienia trasy turystycznej.

Centrum Badań Kosmicznych w podziemiach Zamku Książ – Foto: Adrian Sitko

Kompleks Książ – Riese Fürstenstein

Jak przypuszczamy, podziemia Zamku Książ miały za zadanie pełnić rolę schronów dla nazistowskich dygnitarzy i zamkowych gości. Z ocalałych dokumentów i wspomnień świadków wiemy, że zamek był szykowany na Kwaterę Główną Hitlera (Führerhauptquartier), a także do dyspozycji Kancelarii Rzeszy i być może Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W związku z tym w zmaku poczyniono szereg prac mających za zadanie zaadoptowanie pomieszczeń do odpowiednich celów. Natomiast pod dziedzińcem zamkowym rozpoczęto drążenie sztolni, które miały zapewnić schronienie w razie napadu powietrznego. Podziemia wydrążono na głębokości około 50 m poniżej gruntu dziedzińca. Taka głębokość zapewniała bezpieczeństwo przed ówczesnymi bombami lotniczymi.

Podziemia Zamku Książ dzielą się na dwie główne części:

• Ciąg Ewakuacyjny – na poziomie tarasów – kolor żółty
• Podziemia Główne – pod dziedzińcem – kolor czerwony

Plan podziemi Zamku Książ naniesiony na zdjęcie satelitarne – Obraz: Geoportal – Rzut Podziemi: Les7007

Obie części łączyły się ze sobą w miejscu wydrążenia szybu, który znajdował się tuż przed głównym wejściem do zamku. Długość głównego kompleksu podziemi została oszacowana przez Pana Piotra Kruszyńskiego na 950 m, powierzchnia 3200 m², objętość 13000 m³. Liczba sztolni (wejść) 4. Wyrobiska są obetonowane tylko częściowo.

Obetonowane wyrobiska podziemi Zamku Książ – Foto: Adrian Sitko

Nieobetonowane wyrobiska podziemi Zamku Książ

Podziemia Zamku Książ – Jeden z obetonowanych korytarzy

Podziemia Zamku Książ – Fragment z nieobetonowanym stropem

Podziemia Zamku Książ – Surowe wyrobisko i początek obudowy korytarza

Podziemia Zamku Książ – Foto: Adrian Sitko

Łącznik między dwoma komorami – Foto: Adrian Sitko

Jedna z dużych komór podziemi – Foto: Adrian Sitko

Centrum Badań Kosmicznych PAN w podziemiach Zamku Książ

Centrum Badań Kosmicznych PAN – Foto: Adrian Sitko

Poszukiwania ukrytych fragmentów podziemi

W historii Zamku Książ i Kompleksu Riese wciąż powraca kwestia ewentualnych ukrytych fragmentów podziemi. Hipotez na temat zamaskowanych części kompleksu było naprawdę dużo. Od ukrytych komór technicznych, poprzez niższe kondygnacje podziemi, skończywszy na tunelu łączącym Książ z Górami Sowimi. Oczywiście większość z nich to bujdy, na potwierdzenie których nigdy nie było żadnych dowodów. Jednak niektóre z nich wydawały się całkiem realne. Tak było w przypadku jednej z komór, gdzie dwóch świadków budowy Riese, zgłosiło istnienie ukrytych dalszych części podziemi. Pierwszym z nich był Jando Weiss, były więzień obozu AL Fürstenstein, który w listopadzie 1944 roku pracował w podziemiach zamku. Drugim był Jan Sitkowski, jeden z pracowników przymusowych stolarni, który w styczniu 1945 roku pomagał znosić elementy szalunków do podziemi Książa. Obaj niezależnie od siebie i w różnych latach stwierdzili, że widzieli duże wyrobisko w dalszej części podziemi, w miejscu, w którym obecnie znajduje się betonowa obudowa jednej z komór technicznych.

Miejsce wykonania wierceń – Lokalizacja ukrytych fragmentów według wspomnień Weissa i Sitkowskiego

Relacje sensacyjne. Przeprowadzono więc dwie próby przewiercenia się przez betonową obudowę i dotarcia do ukrytych fragmentów kompleksu. Pierwszą w 1990 roku przeprowadził Pan Tadeusz Słowikowski. Drugą w 2012 roku wykonali członkowie Stowarzyszenia Dolnośląskiej Grupy Badawczej. Druga próba została wykonana przy pomocy wiertnicy rdzeniowej. Wiercenia wykonano na głębokość od 2,2 do 2,7 m. Niestety obie próby nie potwierdziły istnienia dalszej części podziemi za betonową obudową.

Obudowa komory, za którą Weiss i Sitkowski zeznali istnienie dalszej części podziemi

Ślady po wierceniach w betonowej obudowie

Więcej ciekawych zdjęć z podziemi Zamku Książ można obejrzeć na fanpage’u Adrian Sitko – Fotografia.

Artykuł Podziemia Zamku Książ – Kompleks Riese pochodzi z serwisu Eloblog.

Archiwalna mapa powiatu wałbrzyskiego została wydana przez wydawnictwo G.W. Knorrn. Jej autorem jest Gustav Olbrich (1830-1907). Opracowanie zostało zatytułowane „Karte des Stadt – und Landkreises Waldenburg”. Landkreises Waldenburg możemy przełożyć na język polski – o ile się nie mylę – na Powiat Wałbrzyski. Mapę podesłał mi mój przyjaciel Wolfgang, oryginalnie była umieszczona na łamach Wikipedii. Tam też jej data została określona na rok 1910. Jak zresztą słusznie zauważył Wolfgang, nie może to być prawidłowe datowanie, gdyż na mapie zaznaczony jest już Weistritztalsperre, czyli zbiornik i zapora wodna w Zagórzu Śląskim. Budowa zapory została ukończona dopiero w roku 1914. Na mapie widnieje informacja, że jest to wydanie dziewiąte poprawione – neunte verbesserte Auflage. Tak więc moim zdaniem, jest to kolejne wydanie starszej mapy z początków XX wieku, które już uwzględnia wybudowanie zapory.

Stara mapa Wałbrzycha – Autor: Gustav Olbrich

Mapa w pełnej rozdzielczości (3617×4000) dostępna jest pod tym linkiem.

Na mapie, oprócz Wałbrzycha i powiatu wałbrzyskiego, możemy zobaczyć również pobliskie miejscowości: Świebodzice, Świdnicę, Szczawno-Zdrój, Walim, Głuszycę, Mieroszów, Jedlinę-Zdrój, Czarny Bór i inne. Mapa zawiera również informacje topograficzne na temat regionu, w tym: Pogórze Wałbrzyskie, Góry Wałbrzyskie, częściowo Góry Sowie i Kamienne. Nie jest to szczegółowa mapa topograficzna, ale można doczytać się kilku ciekawych informacji.

Artykuł Stara mapa Wałbrzycha z początków XX wieku pochodzi z serwisu Eloblog.